“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
197
SINTEZ-GAZIDAN OLINGAN DIMETILEFIRNING KATALITIK XUSUSIYATLARIGA
TURLI OMILLARNING TA’SIRI
1
Egamberdiev N.Sh.,
2
Ibodullaeva M.N.,
2
Fayzullaev N.I.,
1
-O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti, 140100, Samarqand, Uzbekistan
2
-Sharof-Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti, 140100, Samarqand, Uzbekistan
e-mail:
nazarbek0991.@mail.ru
Annotatsiya.
Ishda Zr-Zn-La-YuKS/Al
2
O
3
faolligi va tanlab ta’sir etuvchanligiga tajribani
o‘tkazish sharoitlarining ta’sirini o‘rganish maqsadida dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori
uglevodorodlarga aylanishi va C
2
-C
5
tarkibli to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar bo‘yicha
tanlab ta’sir etuvchanlikning Zr-Zn-La-YuKS/Al
2
O
3
tarkibli katalizatorda xom ashyodagi dimetilefir
konsentratsiyasiga bog‘liqligi tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar-
dimetilefir, etilen, propilen, mezog‘ovak, yuqori kremniyli seolit, IQ spektri,
sintez-gazi.
Sintez-gazdan olingan dimetilefirning quyi to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar ya’ni
etilen va propilenlarga konversiya bo‘lishida Zr-Zn-La-YuKS/Al
2
O
3
katalitik tizimning faolligi va
tanlab ta’sir etuvchanligiga tajriba o‘tkazish sharoitlari tekshirildi.
Xom ashyodagi metil spirtini molekulalararo katalitik degidratlab olingan sintez-gazdan
olingan dimetilefir konsentratsiyasining Zr-Zn-La-YuKS/Al
2
O
3
ning katalitik xususiyatlariga
ta’sirini tekshirish (1-jadvalga qaralsin) xom ashyo bo‘yicha bir xil yuklamada (sintez-gazdan
olingan dimetilefir bo‘yicha massaviy tezlik saqlanishi) reaksiya mahsulotlarini taqsimlashda jiddiy
o‘zgarishlar sodir bo‘lmaganligini ko‘rsatdi, biroq quyi to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar
ya’ni etilen va propilenlar bo‘yicha tanlab ta’sir etuvchanlik xom ashyoning 20% sintez-
gazdan olingan dimetilefir+80 hajm.% N
2
tarkibida eng yuqori qiymatiga yetdi.
1-jadval
Dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga aylanishi va C
2
-C
5
tarkibli
to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar bo‘yicha tanlab ta’sir etuvchanlikning Zr-Zn-La-
YuKS/Al
2
O
3
tarkibli katalizatorda xom ashyodagi dimetilefir konsentratsiyasiga bog‘liqligi
(T
=320
o
C, P = 0,1 MPa, dimetilefir bo‘yicha massaviy tezli k (W
sintez-gazdan olingan dimetilefir
) = const =
1,59 soat
-1
)
C
sin
te
z
-
ga
zda
n
ol
in
ga
n
di
me
ti
le
fir
,
ha
jm
.
%
ν
ar
al
as
hm
a
,
soat
-1
D
im
et
il
efi
rni
ng
konve
rs
iya
si
,
%
Selektivlik, mas. %
Etilen qatori uglevodorodlar
metan
C
2
-C
5
to‘yingan
uglevodorodla
r
Σ C
2
-C
5
etilen
propilen
10
3800
96,0
68,7
30,8
25,0
1,0
30,3
20
2000
81,7
75,7
32,1
29,5
1,0
23,3
30
1200
90,9
70,6
34,0
24,9
1,2
28,2
S
sintez-gazdan
olingan
dimetilefir
- dastlabki aralashmada sintez-gazdan olingan dimetilefir
konsentratsiyasi
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
198
Shunday qilib, azotning suv bug‘iga almashtirilishi nafaqat La-Zr-YuKS/Al
2
O
3
ning katalitik
tizimi tanlab ta’sir etuvchanligini oshirish, balki sintez-gazdan olingan dimetilefirning to‘yinmagan
etilen qatori uglevodorodlarga ya’ni etilen va propilenlarga aylanishi uchun tanlangan yuqori
katalitik faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizatorning xizmat muddatini oshirishga imkon
beradi. Bundan tashqari, ma’lumki, mezog‘ovakli yuqori kremniyli seolit sintez-gazdan olingan
dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga ya’ni etilen va propilenlarga aylanishi
uchun tanlangan yuqori katalitik faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizatorlarni shunga
o‘xshash sharoitlarda ekspluatatsiya qilish jarayonida (suv bug‘i ishtirokida) ish davomliligiga
qarab ularning faolligi va tanlab ta’sir etuvchanligi o‘zgarishi kuzatilgan.
Ko‘rinib turibdiki, mezog‘ovakli yuqori kremniyli seolitli sintez-gazdan olingan
dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga ya’ni etilen va propilenlarga aylanishi
uchun tanlangan yuqori katalitik faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizator tarkibiga turli
elementlarning kiritilishi kislotali markazlarning umumiy soniga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi, barcha
holatlarda umumiy kislotalilik kamaygan.
Etilen va propilen bo‘yicha eng yaxshi tanlab ta’sir etuvchanlikni o‘rta va kuchli kislotali
markazlar ulushining eng katta nisbatiga ega bo‘lgan Zr-Zn-La-YuKS/Al
2
O
3
tarkibli yuqori katalitik
faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizatori ko‘rsatdi.
2-jadval
Dimetilefirning etilen va propilenlarga aylanishi uchun tanlangan katalizatorlarning kislotali
xususiyatlari
№
Sintez-gazdan
olingan
dimetilefirning to‘yinmagan
etilen
qatori
uglevodorodlarga aylanishi
uchun
tanlangan
yuqori
katalitik
faollikka
va
unumdorlikka ega bo‘lgan
katalizator katalizatorsi
Kislotali
markazlarni
ng umumiy
soni,
mkmol/g
E
d
<
130
kDj/mol
markazlar soni
(I)
E
d
<
130
kDj/mol
markazlar soni
(II)
I/II
1.
YuKS/Al
2
O
3
757
226 (25%)
531 (75%)
0.4
2.
La- YuKS/Al
2
O
3
481
200 (40%)
281 (60%)
0.7
3.
Zr- YuKS/Al
2
O
3
397
123 (30%)
274 (70%)
0.5
4.
Zn- YuKS/Al
2
O
3
464
172 (35%)
292 (65%)
0.6
5.
La- YuKS/Al
2
O
3
253
129 (50%)
124 (50%)
1.0
6.
La-Zr- YuKS/Al
2
O
3
586
261(45%)
325(55%)
0.8
7.
Zr-Zn-La-YuKS/Al
2
O
3
461
265(58%)
196(42%)
1.4
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fayzullayev, N.I., Umirzakov, R.R. To obtain acetone by spontaneous hydration of
acetylene//ACS National Meeting Book of Abstracts, 2005, 229(2)
2.
Musulmonov N. X., Fayzullaev N. I. Textural characteristics of zinc acetate catalyst
//AIP Conference Proceedings. – AIP Publishing LLC, 2022. – Т. 2432. – №. 1. – С. 050015.
3.
Tursunova, N.S., Fayzullaev, N.I. Kinetics of the reaction of oxidative dimerization of
methane//International Journal of Control and Automation, 2020, 13(2), стр. 440–446.
