2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
836
PEDAGOGIKALIQ PSIXOLOGIYANIŃ JÚZEGE KELIW TARIYXI
Saduakasova Bayan Baxtibay qizi
Qaraqalpaq mámleket universiteti studenti.
Tajribeeva Asemay Qosay qizi
Qaraqalpaq mámleket universiteti studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15513328
Annotatsiya.
Bul izertlewde pedagogikalıq psixologiya pániniń payda bolıwı,
rawajlanıwı hám ilimpazlarınıń pedagogikalıq psixologiya páni rawajlanıwında qosqan ornı
hám pedagogikalıq psixologiyaning wazıypası haqqında oy-pikir júrgizilgen.
Gilt sózler: tálim, pedagogika páni, pedagogikalıq biliw, intellekt, pragmatik funksional
psixologiya, programmalıq tálim ámeliyatı.
PEDAGOGIK PSIXOLOGIYANING YUZAGA KELISH TARIXI
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotda pedagogik psixologiya fanining paydo bo’lishi,
rivojlanishi va olimlarining pedagogik psixologiya fani rivojida qo’shgan o’rni va pedagogik
psixologiyaning vazifasi haqida mulohaza yuritilgan.
Kalit so'zlar:
ta’lim, pedagogika fani, pedagogik bilish, intellekt, pragmatik funksional
psixologiya, dasturiy ta’lim amaliyoti.
ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ПСИХОЛОГИИ
Аннотация. В данной работе рассматривается возникновение и развитие науки
педагогической психологии роль ученых в развитии науки педагогической психологии и
роль самой педагогической психологии.
Ключевые слова:
образование, педагогическая наука, педагогические знания,
интеллект, прагматическая функциональная психология, практика программного
образования.
Kirisiw
Ilimiy bilimlerdiń kóplegen tarawlarınıń rawajlanıwı geterogen hám geteroxronik
process bolıp, waqıt ótiwi menen bóleklenip ketken process bolıp tabıladı. Bul ádetde dúnyada
júz berip atırǵan iri social -tariyxıy hádiyseler (revolyuciyalar, urıslar, tábiyǵiy apatlar ) menen
anıqlama bernedi, olar pán rawajlanıwınıń mazmunı hám baǵdarına sezilerli tásir kórsetedi.
Biraq, ol payda bolǵandan keyin, ol insan oylawınıń to'xtovsiz háreketi sebepli dawam
etedi. Birinshi ret Yan Amos Komenskiyning 1657 yilgi “Ullı didaktika” shıǵarmasında
aytılǵan pedagogikalıq pikir pedagogika teoriyasınıń rawajlanıwına hám mektep tálimin
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
837
maqsetli shólkemlestiriwge tiykar salındı. Bul shıǵarmanı 250 jıldan artıq dawam etken tálim
psixologiyasining uzaq, keri rawajlanıwınıń birinshi shárti retinde de kóriw múmkin, sebebi ol
ǵárezsiz pán retinde tek 19 -ásir aqırında qáliplese baslaǵan. Pedagogika pániniń qáliplesiwi
hám rawajlanıwınıń pútkil jolin ush úlken dáwir (basqısh ) menen ańlatıw múmkin.
Pedagogikalıq psixologiya 19 -ásir baslarında bólek pán retinde payda bolǵanına
qaramay, onıń ǵárezsiz pán retinde rawajlanıwı hám payda bolıw jolı talay quramalı keshti.
Túrli dúńyaǵa kózqaraslar arasındaǵı turaqlı gúres bul pánniń rawajlanıwına úlken tásir
kórsetdi. Jámiyet tariyxıy rawajlanıwınıń arnawlı bir basqıshında qaysı dúńyaǵa kózqaras
ústinlik etkenine qaray, izertlewdiń dárejesi hám sapası, alınǵan nátiyjelerdi qanday aytıw
kerekligi anıqlandi. Eger ótken zamanda babalarımız insannıń psixologiyalıq nizamlıqların
izbe-iz, hár tárepleme, arnawlı bir ilimiy jóneliste úyrenmegen bolsalar -de, bul hádiyselerdiń
ilimpazlar qo'lyozmalarida kórinetuǵın bolıwı, olardıń insan rawajlanıwı haqqındaǵı qımbatlı
pikirleri elege shekem úlken áhmiyetke iye.
Abu Nasr Al-Farabi uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma Forobiy
pedagogikalıq máseleler hám olar menen baylanıslı psixologiyalıq hám fiziologikalıq
mashqalalardi unamlı sheshiwde shaxstı hár tárepten ajıralmas hám óz-ara baylanısqan
bólimlerden shólkemleskenligin aytadı. Al-Forobiy bolmıstı biliwde pánniń rolin sheshiwshi
faktor dep biladi. Onıń pikrine qaraǵanda, insan denesi, mıyı, sezim aǵzaları tuwılıwda
ámeldegi bolsa -de, intellektual bilim, ruwxıylıq, ruxlanıw, intellektual hám etikalıq pazıyletler,
xarakter, dinge sıyınıw, úrp-ádetler, tárbiya sırtqı ortalıq, basqa adamlar hám basqalar menen
baylanısde payda boladı, insan olardı óz iskerligi járdeminde iyeleydi hám erisedi. Onıń aqli
oylawınıń eń etuk jemisi, ruwxıy rawajlanıw ekenligi aytnadı.
Abu Rayhon Beruniydiń tálim hám tárbiya, insan hám jetkinshek kámalıdiń maqseti,
wazıypaları hám pozitsiyasi haqqındaǵı pikirleri anıq adamgershilik hám insanshunoslik
tiykarında jaratılǵan. Bilim hám tárbiyanıń tábiyaat menen muwapıqlıǵı principlerıni oyshıldıń
barlıq dóretpelerinde baqlaw múmkin. Ol insan tábiyaattıń bir bólegi ekenligin aytıp otedi.
Beruniy tárbiya procesiniń mánisin tereń úyrenip, balalardıń jas qásiyetlerin esapqa
alıw tiykarında qurıp, tábiyaat menen uyqaslıqtı uyretedi.
Beruniy pedagogikalıq shıǵarmasında tiykarǵı másele insan jáne onıń baxıtı, tálim-
tárbiyası, kámalı edi.
Orta ásirlerde jasap dóretiwshilik etken oyshıl, medicina kósemi Abu Ali ibn Sinonıń
insan ruwxıylıqı, aqıl hám júrek birligi, insan denesiniń dúzilisi, onıń nerv iskerligi hám olardıń
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
838
tarmaqlanıwı hám jaǵdayları haqqındaǵı qımbatlı maǵlıwmatları házir de medicina pániniń
zárúrli tiykarın quraydı.
Yusuf Tán Hojibdiń tiykarǵı máselelerinen biri kámal insan tárbiyası bolıp tabıladı.
Jazıwshı óz dóretpelerinde sol dáwirdegi jámiyet talaplarına juwap bere alatuǵın eń
kámal insandı qanday oyda sawlelendiriw etkenligi tiykarında óz principlerıni izbe-iz bildiredi.
“Qudadgu bilig” shıǵarması tálim hám tárbiya, ruwxıy kámalǵa jetkendiń usıl, ilaj hám
kórsetpelerin ózinde jámlegen etika hám ádep haqqındaǵı ruwxıy derek bolıp tabıladı.
Abdurahmon Jomiyning “Báháriston”, “Xirandnomai Iskandariy”, “Tuxtaful Ahror”
hám basqa dóretpelerinde ilim hám bilim, tálim hám tárbiya, kásip-óner hám ónermentshilik,
unamlı insaniy pazıyletler haqqındaǵı pikirleri kórsetilgen.
Alisher Navaiydıń “Xazoyinul bilim”, “Mahbubul qulub” hám basqa dóretpelerinde
jetik hám bárkámal insannıń ádep-etikası, ruwxıylıqı, ózgelerge qatnası, uqıp hám qábiletleri
haqqında qımbatlı pikir-usınıslar bar. Bul psixologiyalıq kriteryalar social ádalattı qarar
taptırıwda úlken áhmiyetke iye bolıwı aytnadı. Sonıń menen birge, Navaiy dóretpelerinde
jetkinshektiń hár tárepleme bárkámal shaxs bolıp qáliplesiwinde ata-ananıń roli, hayallardıń
minez-qulıqtıń tazalıǵıı, er adamlardıń or-ar-namısı bólek orın tutadı. G. Ebbinggausning
(1885) unıtıw procesi hám unıtıw iymek sızig'ini úyreniw boyınsha olkáraınan alıp barılǵan
tájiriybelerinen empirik maǵlıwmatlar, yaddıń barlıq sub'ektleri tárepinen dúziliwi hám
rawajlanıwınıń tábiyaatı esapqa alınǵan. shınıǵıwlar. Ol. Jeyms (19 -ásir aqırı - 20 -ásir basları)
hám J. Dyui (asrimizning derlik pútkil birinshi yarımı) dıń pragmatik funksional
psixologiyasida adaptiv reaksiyalar, átirap -ortalıqqa iykemlesiw, organizm iskerligi hám
bilimlerdi jetilistiriwge bólek itibar qaratılǵan. Tálimdiń tiykarǵı nizamlıqların - shınıǵıw, tásir
hám tayınlıq nızamların qáliplestirgen E. Torndikning (19 -ásir aqırı - 20 -ásir basları) sınaq
hám qáte teoriyası; bul maǵlıwmatlarǵa tıykarlanıp, úyreniw iymek sızig'ini hám tabıs testlerin
xarakteristikalaǵan (1904). J. Uotsonniń (1912-1920) bixeviorizmi hám E. Tolman, K. Xall, A.
Gasri, B. Skinnerlarning neobeheviorizmi (asrimizning birinshi yarımı). B. Skinner asrimizning
ortalarında operant minez-qulqı hám programmalastırıwtirilgan tálim ámeliyatın islep shıqtı.
Bixeviorizmdan aldınǵı E. Torndik shıǵarmalarınıń, J. Uotsonniń pravoslav
bixeviorizmi hám pútkil neo-bixevioristik tendentsiyanıń áhmiyeti - úyreniwdiń pútin
kontseptsiyasın islep shıǵıw, onıń naǵısları, faktlari, mexanizmleri.
Juwmaq
Keleshek búginnen baslanadı. Tálim-tárbiya máselesine házirden itibar bermasak,
keleshek joǵaladı.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
839
Ruwxıy -etikalıq poklanish, iyman -ıqtıqat, insap, taqvo, or-ar-namıs, miyir hám soǵan
uqsas anıq insaniy pazıyletler óz-ózinen payda bolmaydı. Tálim hámme zattıń tiykarı bolıp
tabıladı. Hár tárepleme jetik hám bárkámal áwladtı voyaga jetkiziw, olarǵa tálim-tárbiya beriw
jumısların aynan oqıtıwshılar ámelge asıradılar. Sol sebepli bolajaq psixologlar hám
pedagogika joqarı oqıw orınlarınıń házirgi studentleri rawajlanıw psixologiyasi hám
pedagogikalıq psixologiya boyınsha tereń bilimge ıyelewleri maqsetke muwapıq bolıp tabıladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
2.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK
TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global
study 9 (2024): 114-121.
3.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
4.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE
MODERN
EDUCATIONAL
PROGRAM
TO
INCREASE
THE
EFFECTIVENESS OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics
4.06 (2024): 26-33.
5.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
6.
Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE
DEPENDENCE OF MULTI-VECTOR APPROACHES ON PEDAGOGICAL
METHODS
AND
PSYCHOLOGICAL
TRAINING
IN
IMPROVING
STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL
PROGRAM." Modern Science and Research 4.4 (2025): 50-55.
7.
Aziza, Turemuratova. "KONFLIKT VA UNING KELIB CHIQISH SABABLARI."
Новости образования: исследование в XXI веке 3.32 (2025): 457-459.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
840
8.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "PSYCHOLOGICAL CONFIDENTIALITY OF
THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON
MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." (2025).
9.
Turemuratova, Aziza, Azamat Utambetov, and Rinat Seytimov. "PSIXOLOGIK
TRENING ASOSLARI TUSHUNCHASI VA O’SMIRLARNING KOLLOBORATIV
KO’NIKMALARINI OSHIRUVCHI PSIXOLOGIK TRENINGLAR." Modern
Science and Research 4.4 (2025): 135-141.
10.
Turemuratova, Aziza, Farogʻat Seytmambetova, and Nazokat Masharipova.
"PSIXOLOGIK
TRENINGLARNING
USLUBIY
MUMMOLARI
VA
KOLLOBORATIV TA’LIMDA GURUH MUAMMOLARI." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 100-106.
11.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, and Turganbayeva Amina Quanishbayevna.
"PSIXOLOG TRENERNING KASBIY KO’NIKMALARI VA PSIXOLOGIK
SALOHIYATINI OSHIRUVCHI AMALIY TRENINGLAR." (2025).
12.
Turemuratova, Aziza, Aynisa Jaqsimuratova, and Ramiza Mustapaeva. "SELF-
CONTROL RULES OF A PSYCHOLOGIST-TRAINER." Modern Science and
Research 4.4 (2025): 217-221.
13.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna.
"BOLANING RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1
(2022): 33-35.
14.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR MUNOSABATINING XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR. UZ
51 (2024): 20-23.
