2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
609
TA’LIM JARAYONIDA O‘QITUVCHI VA O‘QUVCHI O‘RTASIDAGI ALOQA
MADANIYATINI NATIJALI SHAKLLANTIRISH USULLARI
G.R. Kutlimuratova
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15512082
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi aloqa madaniyatining
zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni, uning samarali shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar,
shuningdek, aloqa madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik yondashuvlar tahlil
qilingan. Psixologik iqlim yaratish, interaktiv metodlardan foydalanish, raqamli vositalar
orqali kommunikatsiyani kuchaytirish, shuningdek, o‘qituvchining shaxsiy kommunikativ
kompetensiyasini rivojlantirish orqali ta’lim jarayonining sifati oshirilishi mumkinligi ilmiy
asosda yoritilgan.
Kalit so‘zlar: ta’lim jarayoni, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabati, aloqa madaniyati,
interaktiv metodlar, pedagogik muloqot, aqliy hujum, rol o‘ynash, bahs-munozara, kichik
guruhlar, kommunikativ ko‘nikmalar, ta’lim sifati, zamonaviy ta’lim, empatiya, faol tinglash.
Abstract. This article analyzes the significance of communication culture between
teachers and students in modern educational processes, as well as the factors influencing its
effective development. It explores pedagogical approaches aimed at enhancing mutual
understanding, such as creating a healthy psychological environment, applying interactive
methods, integrating digital tools, and improving the teacher's communicative competencies.
These strategies are shown to improve the overall quality and effectiveness of education.
Keywords: educational process, teacher-student relationship, communication culture,
interactive methods, pedagogical communication, brainstorming, role-play, debate, small
groups, communicative skills, education quality, modern education, empathy, active listening.
Аннотация. В статье рассматривается роль культуры общения между
учителем и учеником в современной образовательной системе, а также факторы,
влияющие на ее эффективное формирование. Освещаются педагогические подходы,
направленные на развитие этой культуры: создание позитивного психологического
климата, использование интерактивных методов, применение цифровых технологий и
развитие коммуникативных компетенций педагога. Доказано, что данные меры
способствуют повышению качества образования.
Ключевые слова: образовательный процесс, взаимоотношения учителя и
ученика, культура общения, интерактивные методы, педагогическая коммуникация,
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
610
мозговой штурм, ролевая игра, дискуссия, малые группы, коммуникативные навыки,
качество образования, современное образование, эмпатия, активное слушание.
Kirish
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiyalar davrida ta’lim tizimiga bo‘lgan
talab va yondashuvlar keskin o‘zgarib bormoqda. Ta’lim jarayoni endilikda faqat bilim
berishga emas, balki shaxsning har tomonlama rivojiga, ijtimoiylashuviga, o‘z fikrini erkin
bildirishga, tanqidiy va muloqotga asoslangan tafakkurni shakllantirishga yo‘naltirilgan
kompleks tizimga aylanmoqda. Bunday murakkab jarayonda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi
muloqot sifati, ayniqsa, ularning
aloqa madaniyati
– ya’ni o‘zaro hurmat, ishonch, tushunish,
empatiya va faol tinglash kabi qadriyatlarga asoslangan kommunikatsiya – ta’lim
samaradorligining asosiy mezonlaridan biri sifatida qaralmoqda.
Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, aloqa madaniyati rivojlangan
muhitda o‘quvchilar darsda faolroq ishtirok etadi, mustaqil fikrlashga intiladi, o‘quv
motivatsiyasi yuqori bo‘ladi va shaxsiy o‘sish jarayoni tezlashadi. Aksincha, muloqot bir
tomonlama, rasmiy va qat’iy chegaralangan muhitda esa ta’lim sifati pasayadi, ijtimoiy-
emotsional rivojlanish sustlashadi. Shu bois, o‘qituvchining faqat bilim beruvchi emas, balki
muloqot yurituvchi madaniyatli yetakchi
sifatidagi roli kun sayin ortib bormoqda.
Ushbu maqolada ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida samarali aloqa
madaniyatini shakllantirishning metodik va amaliy jihatlari, zamonaviy interaktiv
yondashuvlar, psixologik va kommunikativ muhitni yaratish usullari, shuningdek, raqamli
vositalar orqali muloqotni rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, pedagogik
faoliyatda aloqa madaniyatini oshirish orqali ta’lim sifati va ijtimoiy taraqqiyot o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlikka ham e’tibor qaratiladi.
Zamonaviy ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri — o‘quvchining faolligini
oshirish, ularni mustaqil fikrlaydigan, ijtimoiy hayotga tayyor, kommunikatsiyaviy jihatdan
rivojlangan shaxs sifatida tarbiyalashdir. Bu maqsadga erishishda o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasidagi aloqa madaniyatining darajasi beqiyos ahamiyat kasb etadi. Aloqa madaniyati — bu
shunchaki axborot almashinuvi emas, balki o‘zaro tushunish, hurmat, ishonch, hamkorlik va
shaxsiy yondashuvga asoslangan murakkab jarayondir. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos individual
psixologik xususiyatlarga ega bo‘lib, ular bilan samarali muloqotga kirishish o‘qituvchidan
yuqori darajadagi madaniy va emotsional tayyorgarlikni talab qiladi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
611
Pedagogik jarayonda aloqa madaniyatini rivojlantirishda bir nechta asosiy
yo‘nalishlarni ajratib ko‘rsatish mumkin. Birinchidan, bu — interaktiv ta’lim metodlaridan
foydalanish. “Aqliy hujum”, “rol o‘ynash”, “bahs-munozara”, “kichik guruhlarda ishlash” kabi
usullar nafaqat o‘quvchining fikrini ochiq ifodalashiga, balki boshqalar nuqtai nazariga
nisbatan bag‘rikeng bo‘lishiga ham xizmat qiladi. Bu esa o‘zaro hurmat va ijtimoiy ongni
shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Ikkinchidan, dars jarayonida ijobiy psixologik iqlim
yaratish orqali o‘qituvchi o‘quvchining o‘zini erkin his qilishini, darsga jalb bo‘lishini
ta’minlashi mumkin. O‘z navbatida bu ishonchli aloqaning shakllanishiga olib keladi.
O‘qituvchi darsga intilish bilan kirsa, har bir o‘quvchini eshitishga tayyor bo‘lsa, bu muhitda
o‘quvchilar ham o‘z fikrini bemalol bildiradi, darsga faol qatnashadi.
1. “Aqliy hujum” (Brainstorming)
. Bu metod ta’lim jarayonida o‘quvchilarning erkin
fikrlashini rag‘batlantiradi. O‘qituvchi darsda muammo yoki mavzuga oid savol beradi,
o‘quvchilar esa hech qanday cheklovlarsiz fikr bildiradilar. Muhimi — har bir fikr qadrlanadi
va tanqid qilinmaydi.
Bu yondashuv o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida ishonch muhitini yaratadi, chunki
o‘quvchi o‘z fikrini bildirishdan qo‘rqmaydi. Aloqa madaniyatining shakllanishi uchun zarur
bo‘lgan ochiqlik, faol tinglash va hurmatli munosabat aynan shu metod orqali rivojlanadi. Shu
bilan birga, o‘qituvchining har bir fikrga e’tibor berishi, uni qadrlashi, aloqa samaradorligini
kuchaytiradi.
2. “Rol o‘ynash” (Role Play)
. Bu metod pedagogik jarayonda ijtimoiy-psixologik
jihatdan o‘ta samaralidir. Rol o‘ynash orqali o‘quvchilar muayyan vaziyatdagi rollarni
(masalan, domla va talaba, mijoz va sotuvchi, vrach va bemor) bajaradilar. Bu jarayonda
o‘quvchi nafaqat muloqot qilishni, balki boshqa insonning ichki holatini, hissiyotini
tushunishga harakat qiladi.
Shu tarzda empatiya, samimiylik, tushunish va hurmat kabi aloqa madaniyati tarkibiy
qismlari shakllanadi. O‘qituvchi esa ushbu jarayonda kuzatuvchi va yo‘naltiruvchi sifatida
ishtirok etib, kommunikatsion xatoliklarni aniqlaydi va o‘zaro muloqotni konstruktiv
shakllantirishni o‘rgatadi.
3. “Bahs-munozara” (Debate/Discussion)
. Bahs-munozara metodida o‘quvchilar ikki
yoki undan ortiq guruhga bo‘linadi va har biri o‘z pozitsiyasini asoslab, fikr bildiradi. Bu metod
muloqot madaniyatining asosi bo‘lgan
fikr bildirish, tinglash, hurmat qilish va e’tirozlarni
madaniy tarzda ifodalash
ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Munozara davomida o‘qituvchining
roli — moderator, ya’ni suhbatni adolatli va mantiqiy boshqaruvchi sifatida yuzaga chiqadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
612
Bu esa o‘quvchilar bilan ochiq va teng huquqli munosabatlar o‘rnatishga xizmat qiladi.
O‘quvchilar fikr aytish, e’tiroz bildirish, dalil keltirish kabi ko‘nikmalarni o‘zlashtirish
orqali kommunikativ savodxonlikka ega bo‘ladilar.
4. “Kichik guruhlarda ishlash” (Small Group Work)
. Bu metodda sinf kichik
guruhlarga bo‘linib, berilgan mavzu bo‘yicha hamkorlikda ishlaydi. Guruh ichidagi muloqot
orqali o‘quvchilar bir-birini tinglash, rollarni taqsimlash, muammoni hal qilish, fikr almashish
kabi ko‘nikmalarni shakllantiradilar.
O‘qituvchi esa jarayonni kuzatadi, kerak bo‘lsa, maslahat beradi, lekin rahbarlik emas,
yo‘naltiruvchilik qiladi. Bunday muhitda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida rasmiy emas, balki
do‘stona, hamkorlikka asoslangan aloqa shakllanadi. O‘quvchilar faollashadi, ijtimoiy rolini
his qiladi, o‘ziga bo‘lgan ishonch ortadi.
Bu metod orqali o‘quvchining nafaqat bilim darajasi, balki ijtimoiy va hissiy intellekti,
jamoadagi muloqot madaniyati ham rivojlanadi.
Ushbu interaktiv metodlar o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi aloqa madaniyatini:
•
ishonchli,
•
ochiq,
•
teng huquqli,
•
samarali,
•
va emotsional jihatdan sog‘lom shaklda rivojlantirishga yordam beradi.
Bunday usullarni muntazam va to‘g‘ri qo‘llash orqali o‘qituvchi o‘z darsini zamonaviy,
dialogga asoslangan, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim maydoniga aylantira oladi. Natijada,
o‘quvchilar muloqot madaniyati, ijtimoiy faollik, hamkorlik, murosaga kelish va tanqidiy
fikrlash kabi hayotiy ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar.
Uchinchidan, aloqa madaniyatini shakllantirishda raqamli vositalarning tutgan o‘rni
ham ortib bormoqda. Zamon talablari asosida yaratilgan platformalar — elektron kundaliklar,
guruhli onlayn forumlar, masofaviy darslar uchun videokonferensiya ilovalari (Zoom, Google
Meet, MS Teams va boshqalar) orqali o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi tezkor, aniq va ochiq
kommunikatsiya yo‘lga qo‘yilishi mumkin. Ayniqsa, pandemiyadan keyingi davrda masofaviy
ta’lim tajribasi ushbu aloqa vositalarining qanchalik muhimligini namoyon etdi.
To‘rtinchidan, pedagogning shaxsiy kommunikativ kompetensiyasi — aloqa
madaniyatini shakllantirishda hal qiluvchi omillardan biridir. O‘qituvchi o‘zining nutq
madaniyati, tana tili, emotsional barqarorligi, tinglash va tushunish qobiliyati, muammoli
vaziyatlarda konstruktiv muloqot olib borish ko‘nikmalari ustida doimiy ishlashi zarur.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
613
Shuningdek, madaniyatlararo kommunikatsiyani tushunish va milliy qadriyatlarni
hisobga olgan holda aloqa o‘rnatish bugungi globallashuv sharoitida ayni dolzarbdir.
Beshinchidan, samarali aloqa — ikki tomonlama jarayon ekanligini inobatga olib,
o‘qituvchi o‘quvchidan doimiy ravishda teskari aloqani olish, ya’ni o‘z faoliyatiga baho berish
imkonini yaratishi lozim. Bu orqali o‘quvchilarning ehtiyojlari, didaktik yondashuvlarga
munosabati, individual qiyinchiliklari aniqlanadi va darslar strategiyasi moslashtiriladi. Shu
bilan birga, o‘quvchilarda fikr bildirish madaniyati, konstruktiv tanqid qilish va fikr aytish
ko‘nikmalari shakllanadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, ta’lim jarayonining sifati va samaradorligi faqat
texnik, didaktik yoki metodik vositalargagina emas, balki aynan insoniy muloqot, ya’ni
o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi aloqa madaniyatiga ham bevosita bog‘liqdir. Aloqa
madaniyati o‘qituvchining faqatgina bilim beruvchi emas, balki murabbiy, motivator,
tinglovchi va hamdard sifatidagi ko‘nikmalarini shakllantirish orqali yuksaladi. Bunday
yondashuv esa ta’limni nafaqat samarali, balki insoniy munosabatlar orqali boyitilgan barqaror
tizimga aylantiradi.
REFERENCES
1.
Abdullayeva, D. (2021). Pedagogik muloqot va uning ta’lim sifati uchun ahamiyati.
Toshkent: O‘zbekiston pedagogika nashriyoti.
2.
G‘ofurov, N. (2020). Zamonaviy darsda interfaol metodlar. Samarqand: Ilm Ziyo.
3.
Karimova, D.M. (2019). O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida samarali muloqotni yo‘lga
qo‘yish yo‘llari. – “Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar” jurnali, №4, 112–116-betlar.
4.
Axmedov, S.R. (2018). Ta’limda interaktiv usullarning o‘rni va ahamiyati. – “Ilmiy
izlanishlar” jurnali, №1, 45–49-betlar.
5.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
