2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
726
BOZOR IQTISODIYOTIGA O’TISHNING O’ZBEK MODELI VA UNING O’ZIGA
XOS XUSUSIYATLARI
Sodiqova N.T
Ilmiy rahbar.
Islomova Mashhura Mahmud qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti 3-MMT-23 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15512523
Annotatsiya. O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish modeli o‘ziga xos
yondashuvlarga ega bo‘lib, sobiq sovet iqtisodiyotidan farqli ravishda bosqichma-bosqich va
evolyutsion rivojlanish tamoyiliga asoslangan. Ushbu modelning asosiy xususiyatlari qatoriga
iqtisodiy islohotlarni ijtimoiy barqarorlikni saqlagan holda amalga oshirish, davlatning
yetakchi roli, milliy manfaatlarga mos keluvchi huquqiy va institutsional bazani shakllantirish
hamda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish kiradi. Shuningdek, qishloq xo‘jaligi va sanoat
sohalarining modernizatsiyasi, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, bank-moliya
tizimini rivojlantirish kabi omillar ham mazkur modelning muhim tarkibiy qismlaridir.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish
strategiyasi barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga
qaratilgan bo‘lib, bugungi kunda o‘zining samaradorligini namoyon etmoqda.
Kalit so’zlar: O‘zbekiston iqtisodiy modeli, bozor iqtisodiyotiga o‘tish, iqtisodiy
islohotlar, davlat boshqaruvi, xususiylashtirish, investitsiyalar, kichik va o‘rta biznes, bank-
moliya tizimi, ijtimoiy barqarorlik, sanoat modernizatsiyasi.
Abstract. The model of transition to a market economy in Uzbekistan has its own unique
approaches and, unlike the former Soviet economy, is based on the principle of gradual and
evolutionary development. The main features of this model include the implementation of
economic reforms while maintaining social stability, the leading role of the state, the formation
of a legal and institutional framework that meets national interests, and the attraction of foreign
investment. Also, factors such as the modernization of the agricultural and industrial sectors,
support for small and medium-sized businesses, and the development of the banking and
financial system are important components of this model. The results of the study show that
Uzbekistan's strategy of transition to a market economy is aimed at achieving sustainable
economic growth and ensuring social well-being, and is currently demonstrating its
effectiveness.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
727
Keywords: Uzbekistan's economic model, transition to a market economy, economic
reforms, public administration, privatization, investments, small and medium-sized businesses,
banking and financial system, social stability, industrial modernization.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish har bir mamlakat uchun murakkab va o‘ziga xos jarayondir.
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo‘lida o‘ziga
xos modelni ishlab chiqdi va amalga oshirdi. Ushbu modelning asosiy mohiyati ijtimoiy
barqarorlikni saqlagan holda bosqichma-bosqich islohotlarni amalga oshirish, davlatning
iqtisodiy jarayonlarda faol ishtirokini ta’minlash va milliy manfaatlarni himoya qilishdan iborat
edi.
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish modeli Birinchi Prezidentimiz Islom
Karimov tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, "o‘zbek modeli" nomi bilan mashhur bo‘ldi. Ushbu
model beshta asosiy tamoyilga asoslangan: iqtisodiyotni mafkuradan holi qilish, davlatning
bosh islohotchi sifatida harakat qilishi, qonun ustuvorligi, kuchli ijtimoiy siyosat yuritish hamda
bosqichma-bosqich va evolyutsion rivojlanish. Ushbu tamoyillar asosida mamlakatda islohotlar
amalga oshirildi va O‘zbekiston mustahkam iqtisodiy negiz yaratishga erishdi.
Mazkur maqolada O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish modeli, uning o‘ziga xos
xususiyatlari, amalga oshirilgan islohotlar va ularning natijalari tahlil qilinadi. Shuningdek,
ushbu modelning samaradorligi va zamonaviy iqtisodiy rivojlanish jarayonlariga ta’siri ko‘rib
chiqiladi.[1]
Iqtisodiy nazariyada iqtisodiy tizim tushunchasi ko‘pincha ishlab chiqaruvchi
kuchlarning rivojlanish darajasi bilan bog‘lanadi va shu asosda u turkumlarga ajratiladi.
Dunyodagi rivojlangan mamlakatlar iqtisodiy tizimining uch asosiy shakli mavjud:
an’anaviy iqtisodiyot, ma’muriy buyruqbozlik iqtisodiyoti va bozor iqtisodiyoti.
Bozor iqtisodiyoti erkin tovar-pul munosabatlariga asoslanadi va uning asosi tovar va
pulning har xil shakllarda harakati bilan bog‘liqdir. Ushbu iqtisodiy tizim uzoq asrlar davomida
shakllanib, hozirda madaniy jihatdan rivojlangan shaklga o‘tgach, ko‘plab mamlakatlarda
hukmron iqtisodiy tizimga aylangan. Bozor munosabatlarining rivojlanish darajasiga qarab,
kapitalizm, sotsializm kabi turli iqtisodiy tizimlar mavjud bo‘lgan. Xususiy mulkning yuzaga
kelishi va ijtimoiy mehnat taqsimoti bozor iqtisodiyotining rivojlanishida asosiy omil bo‘lib
xizmat qiladi. Tovar ishlab chiqarishning o‘sishi bozor iqtisodiyoti taraqqiyotining poydevori
hisoblanadi, chunki har bir iqtisodiy tizim mulkchilikdan boshlanadi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
728
Bozor iqtisodiyotining mohiyati va xususiyatlari haqida gapirganda, bu iqtisodiyotning
ikki shaklini ajratish zarur: erkin (klassik yoki sof) bozor iqtisodiyoti va hozirgi rivojlangan
bozor iqtisodiyoti.[2]
Bugungi kunda bozor iqtisodiyoti dunyoning ko‘plab mamlakatlari uchun xos bo‘lib,
turli davlatlarda o‘ziga xos xususiyatlar bilan rivojlanmoqda. Xususan, O‘zbekiston ham
mustaqillikka erishganidan so‘ng bozor iqtisodiyotiga o‘tishni o‘zining asosiy vazifalaridan biri
deb belgilagan. O‘zbekiston, o‘zining madaniy, tarixiy, iqtisodiy va tabiiy xususiyatlarini
hamda global tajribani inobatga olib, revolyutsion o‘zgarishlar va ijtimoiy to‘qnashuvlardan
qochib, asta-sekin va qat’iyat bilan bosqichma-bosqich rivojlangan bozor iqtisodiyotiga
o‘tishni tanladi.
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish modeli o‘ziga xos yondashuvlarga
asoslangan bo‘lib, mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta’minlash va ijtimoiy muvozanatni
saqlashni asosiy maqsad qilib olgan. Ushbu modelni tahlil qilishda, avvalo, uning tarkibiy
qismlarini, amalga oshirilgan asosiy islohotlarni va ularning natijalarini ko‘rib chiqish lozim.[3]
Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning asosiy yo‘nalishlari
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish strategiyasining eng muhim jihatlari
quyidagilardan iborat:
Davlat bosh islohotchi sifatida – O‘zbekiston o‘z iqtisodiy islohotlarini keskin va tezkor
tarzda emas, balki bosqichma-bosqich amalga oshirdi. Davlat iqtisodiy islohotlarni yo‘naltirish
va boshqarish orqali bozor iqtisodiyoti tamoyillarini joriy etishga yo‘l ochdi.[4]
Xususiylashtirish jarayoni – Mamlakatda davlat mulkini xususiylashtirish jarayoni
o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, u tabiiy boyliklar va yirik strategik tarmoqlarda davlat
nazoratining saqlanishini ko‘zda tutgan.
Qishloq xo‘jaligi islohotlari – Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotning muhim tarmog‘i
bo‘lgani uchun fermer xo‘jaliklarini rivojlantirish va erkin bozor mexanizmlarini joriy etish
bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Bank-moliya tizimining rivojlanishi – Iqtisodiy o‘sishning muhim tarkibiy qismi
sifatida bank va moliya sektorining isloh qilinishi, investitsiyalarni jalb qilishga qaratilgan
tashabbuslar amalga oshirildi.
Ijtimoiy himoya va barqarorlik – Islohotlar davomida aholining zaif qatlamlarini
himoya qilishga alohida e’tibor qaratildi. Kambag‘allikni kamaytirish va ijtimoiy xizmatlar
sifatini oshirish bo‘yicha dasturlar ishlab chiqildi.
Islohotlarning natijalari va samaradorligi[5]
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
729
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish strategiyasi ijobiy natijalar berib, mamlakat
iqtisodiy tizimini barqaror rivojlantirishga yordam berdi. Ushbu natijalar quyidagicha tahlil
qilinishi mumkin:[6]
Makroiqtisodiy barqarorlik – Inflatsiya darajasi pasayib, iqtisodiy o‘sish sur’atlari
barqaror holatga keltirildi.
Investitsiyaviy muhit yaxshilandi – Tashqi va ichki investitsiyalar hajmi oshdi, xorijiy
investorlar uchun qulay sharoitlar yaratildi.
Tadbirkorlik rivojlandi – Xususiy sektorni rivojlantirish bo‘yicha rag‘batlantiruvchi
chora-tadbirlar tadbirkorlik faoliyatini kengaytirishga olib keldi.
Qishloq xo‘jaligi va sanoat modernizatsiyasi – Agrar sohada samaradorlik oshdi,
eksport hajmi ortdi va sanoat tarmoqlari diversifikatsiya qilindi.
Ijtimoiy sohada o‘zgarishlar – Ishsizlik darajasi kamaydi, aholining daromadlari oshdi
va ijtimoiy xizmatlar sifati yaxshilandi.
Barcha yuqoridagi natijalar O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida
tanlagan yo‘lining samaradorligini ko‘rsatmoqda. Ushbu model uzoq muddatli rivojlanish
strategiyasiga asoslangan bo‘lib, hozirgi kunda ham o‘zining dolzarbligini saqlab qolmoqda.[6]
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish modeli o‘ziga xos va evolyutsion
xarakterga ega bo‘lib, mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda va ijtimoiy
rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynadi. Ushbu modelning muvaffaqiyati
davlatning iqtisodiy jarayonlarga faol aralashuvi, bosqichma-bosqich islohotlarni amalga
oshirish va milliy manfaatlarni himoya qilishga qaratilgan yondashuvlar bilan bog‘liq.
Islohotlar davomida amalga oshirilgan xususiylashtirish, sanoat va qishloq xo‘jaligini
modernizatsiya qilish, bank-moliya tizimini isloh qilish, shuningdek, kichik va o‘rta biznesni
qo‘llab-quvvatlash mamlakat iqtisodiyotining jadal rivojlanishiga zamin yaratdi. Bularning
barchasi O‘zbekistonni bozor iqtisodiyotiga muvaffaqiyatli o‘tishda mustahkam poydevor
bo‘ldi.
Bundan tashqari, ijtimoiy barqarorlikni saqlashga qaratilgan chora-tadbirlar,
kambag‘allikni kamaytirish va aholining zaif qatlamlarini himoya qilishga oid dasturlar ham
mazkur modelning muhim tarkibiy qismlarini tashkil etadi.[7]
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish modelini boshqa davlatlar uchun ham
o‘rganish va qo‘llash mumkin bo‘lib, uning o‘ziga xos xususiyatlari mamlakatning iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
730
Shuningdek, bu modelning samaradorligi, uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlash va ijtimoiy farovonlikni oshirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar bilan
mustahkamlanmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Qudratova,
G.
M.
(2025).
TEXNOLOGIK
PARKLARNING
MINTAQA
INNOVATSION RIVOJLANISHINI TA'MINLASHDAGI AHAMIYATI.
YANGI
O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(8), 170-178.
2.
Sodiqova, N. (2025). IQTISODIYOT FANLARINI OʻQITISHDA TALABALAR
TEXNIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHNING AMALDAGI HOLATI VA
TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI.
" ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ"
международный научно-методический журнал
,
2
(19).
3.
Bahodirovich, K. B. (2025, April). STRUCTURE OF THE CASH FLOWS
STATEMENT. In
CONFERENCE OF MODERN SCIENCE & PEDAGOGY
(Vol. 1,
No. 1, pp. 325-330).
4.
Алимова, Ш. А. (2025). УСТОЙЧИВЫЕ ЦЕПОЧКИ ПОСТАВОК: ОТ ТРЕНДА К
НЕОБХОДИМОСТИ
РАСШИРЕННАЯ
ВЕРСИЯ.
Modern
Science
and
Research
,
4
(5), 76-81.
5.
Toshov, M. H. (2025). SАNОАT KОRXОNАLАRIDА MEHNАTGА HАQ TО'LАSH
TIZIMINI BОSHQАRISH.
Modern Science and Research
,
4
(4).
6.
Azimov, B. (2025). METHODS AND MODELS FOR ASSESSING THE SOCIO-
ECONOMIC
EFFICIENCY
OF
REGIONAL
INNOVATION
INFRASTRUCTURE.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 685-691.
7.
Ikromov, E. I., & Safarova, J. (2025). O’ZBEKISTONDA YASHIL
TADBIRKORLIKNI
HUDUDLARDA
RIVOJLANTIRISHI
ISTIQBOLLARI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 421-428.
8.
Raxmonqulova, N. O. (2025). DEVELOPMENT OF THE DIGITAL ECONOMY ON
A GLOBAL SCALE AND THE EXPERIENCE OF COUNTRIES.
SHOKH LIBRARY
.
9.
Shadiyev, A. X. (2025). MINTAQANING IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI
BOSHQARISH
MEXANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH.
STUDYING
THE
PROGRESS OF SCIENCE AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(7), 145-150.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
731
10.
Naimova, N. (2025). THE IMPACT OF GLOBALIZATION ON MODERN
ECONOMIC
PROFESSIONS.
Journal
of
Multidisciplinary
Sciences
and
Innovations
,
1
(2), 153-155.
11.
Bazarova, M. (2025). FEATURES OF ASSESSING THE EFFECTIVENESS OF
INNOVATION RISK MANAGEMENT OF AN EDUCATIONAL ORGANIZATION
IN THE PROCESS OF DIGITAL TRANSFORMATION OF ACTIVITIES.
Journal of
Multidisciplinary Sciences and Innovations
,
1
(2), 161-164.
12.
Jumayeva, Z. (2025). THE ROLE OF MICROECONOMIC ANALYSIS IN
ENHANCING ECONOMIC EFFICIENCY THROUGH MARKET EQUILIBRIUM
ANALYSIS.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 634-637.
13.
Bobojonova, M. (2025). GREEN ENTREPRENEURSHIP IN UZBEKISTAN AND
ITS OPPORTUNITIES.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 592-595.
14.
Jumayeva, Z. (2025). THE FORMATION OF THE GREEN ECONOMY CONCEPT,
STAGES OF DEVELOPMENT AND ITS RELEVANCE.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(3), 262-266.
15.
Ibragimov, A. (2025). TAX POLICY AND IMPACT ON ECONOMIC
DEVELOPMENT.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 259-261.
16.
Djurayeva, M. (2025). ISSUES OF SMALL BUSINESS AND PRIVATE
ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT.
International Journal of Artificial
Intelligence
,
1
(3), 596-598.
17.
Umarova, H. (2025). RIVOJLANGAN MAMLAKATLARDA KORXONA
RISKLARINI BOSHQARISH VA BAHOLASH AMALIYOTI TAHLILI.
Modern
Science and Research
,
4
(5), 158-161.
18.
Aslanova,
D.
(2025).
CHALLENGES
OF
IMPLEMENTING
MODERN
MANAGEMENT PRINCIPLES IN THE TOURISM INDUSTRY.
Journal of
Multidisciplinary Sciences and Innovations
,
1
(2), 119-121.
19.
Rajabova, D. (2025). SPECIFIC FEATURES AND FACTORS OF SUSTAINABLE
DEVELOPMENT OF THE INNOVATIVE ENVIRONMENT IN INDUSTRIAL
ENTERPRISES.
Journal of Applied Science and Social Science
,
1
(2), 474-479.
20.
Игамова, Ш. З. (2024). МЕТOДИЧЕCКИЕ РЕКOМЕНДАЦИИ ПO
ФOРМИРOВАНИЮ
OРГАНИЗАЦИOННO-ЭКOНOМИЧЕCКOГO
МЕХАНИЗМА OБЕCПЕЧЕНИЯ ЭФФЕКТИВНOCТИ ИННOВАЦИOННOГO
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
732
развития ПРЕДПРИЯТИЙ CТРOИТЕЛЬНЫХ МАТЕРИАЛOВ.
Gospodarka i
Innowacje.
,
43
, 335-340.
21.
Akramova, O. (2025). FOREIGN COUNTRIES IN EXPERIENCE INVESTMENT
ATTRACTIVENESS INCREASE MECHANISMS AND UZBEKISTAN IN
PRACTICE USE OPPORTUNITIES.
Journal of Multidisciplinary Sciences and
Innovations
,
1
(1), 395-398.
22.
Jumayev, B. (2025). BIG DATA: CUSTOMER CREDIT ANALYSIS USING
DIGITAL
BANKING
DATABASE.
International
Journal
of
Artificial
Intelligence
,
1
(2), 1056-1059.
23.
Gafarova, D. (2025). INNOVATION POLICY OF THE REPUBLIC OF
UZBEKISTAN: ACHIEVEMENTS AND PROSPECTS.
Journal of Multidisciplinary
Sciences and Innovations
,
1
(2), 165-167.
24.
Raximova, L. (2025). DIRECTIONS AND PRIORITY FEATURES OF THE
TRANSITION TO THE" GREEN ECONOMY".
Journal of Multidisciplinary Sciences
and Innovations
,
1
(2), 156-160.
