1336
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
GANDBOL SPORT OYÍNÍNÍŃ ILIMIY-TEORIYALÍQ JAǴDAYÍ
Najimov Kómekbay Ibragimovich
Ajiniyaz atindaǵi NMPI diń Sport pánleri kafedrasi úlken oqitiwshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15514232
Annotatsiya. Gandbol menen shuǵıllanatuǵın sportshılardıń fizikalıq tayarlıǵı tikkeley
baǵdarǵa iye bolǵanlıǵı ushın, usı waqıtta organizimniń ulıwma fizikalıq rawajlanıwı,
bekkemleniwi hám shınıǵıwı menen tolıq baylanıslı boladı.
Gandbol sport túrindegi nátiyje tek sol sport túriniń ózine tán táreplerin ańlatıwshı
ayırım qábiletler menen emes, al organizmniń funkcional múmkinshilikleriniń ulıwma dárejesi
menen de belgilenedi.
Tayanish so`zleri: Gandbol, Sportshı, arnawlı fizikalıq tayarlıǵı , Gandbol texnikası hám
taktikasın ózlestiriw hám olardı oyınlarda tabıslı qollawdıń tiykarǵı shárti bolıp tabıladı.
Gandbol sport oyınında tabısqa erisiw, olardıń fizikalıq tayarlıǵına tikkeley baylanıslı
boladı.
Ilimpazlar maman gandbol oyınshıların tayarlawda ulıwma hám arnawlı fizikalıq tayarlıq
dárejesiniń júdá úlken áhmiyetin atap ótip bul process texnikalıq uqıptı qáliplestiriwde tiykarǵı
faktor bolıp xızmet etiwin kórsetip ótken.
Zamanagóy joqarı texnologiyalı jámiyette jaslardıń sapalı fizikalıq rawajlanıwı geyde
ekinshi dárejede qalıp ketedi. Qol topı sıyaqlı komandalıq sport túrleri óziniń ápiwayılıǵı hám
tanıslıǵı menen baslanǵısh mektep jasındaǵı balalardı ózine tartatuǵın nátiyjeli
shólkemlestirilgen-metodikalıq tálim forması bolıp tabıladı.
N.P. Klusov, A. N. Evtushenko hám I.E. Turchinlardıń belgilep ótiwinshe fizikalıq
tayarlıq, qol tobı texnikası hám taktikasın ózlestiriw hám olardı oyınlarda tabıslı qollawdıń
tiykarǵı shárti bolıp tabıladı
1
.
Sportshınıń ulıwma hám arnawlı fizikalıq tayarlıǵı processinde dene tárbiyasınıń barlıq
qurallarınan, yaǵnıy fizikalıq shınıǵıwlardıń shınıǵıw hám salamatlandırıwdaǵı tábiyiy faktorları
(quyashta shınıǵıw, hawa hám suw ortalıǵınıń qásiyetleri), rejim hám basqa gigienalıq
sharayatlardan paydalanıladı.
Házirgi waqıtta sporttıń hámme túrlerinde fizikalıq tayarlıq eki;
-ulıwma hám arnawlı tayarlıqtan ibarat.
Ulıwma fizikalıq tayarlıq, arnawlı fizikalıq tayarlıq wazıypaların ámelge asırıwǵa járdem
beredi.
Organizmniń hámme sistemaların arnawlı fizikalıq hám qosımsha (járdemshi) dene
tárbiyası usılları menen ajıralmas túrde qosıp alıp barılǵan jaǵdayda ǵana sportshınıń ulıwma
hám arnawlı shıdamlılıq háreket sapaları nátiyjeli rawajlanadı.
Bul jaǵday sportshınıń hár tárepleme rawajlanıwın hám joqarı nátiyjelerge erisiwin
támiyinleydi.
Gandbol menen shuǵıllanatuǵın sportshılardıń fizikalıq tayarlıǵı tikkeley baǵdarǵa iye
bolǵanlıǵı ushın, usı waqıtta organizimniń ulıwma fizikalıq rawajlanıwı, bekkemleniwi hám
shınıǵıwı menen tolıq baylanıslı boladı.
Gandbol sport túrindegi nátiyje tek sol sport túriniń ózine tán táreplerin ańlatıwshı ayırım
qábiletler menen emes, al organizmniń funkcional múmkinshilikleriniń ulıwma dárejesi menen
de belgilenedi.
1337
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Usınıń nátiyjesinde arnawlı fizikalıq tayarlıqtı, ulıwma fizikalıq tayarlıq penen birge
qosıp alıp baratuǵın sportshınıń fizikalıq tayarlıǵı hár tárepleme rawajlanǵan bolıwı múmkin.
Ulıwma fizikalıq tayarlıq arnawlı fizikalıq tayarlıq ushın úlken orın payda etedi, yaǵnıy
tańlanǵan sport túrinde joqarı nátiyjelerge erisiw ushın zárúrli shárt - sharayat retinde
belgilenedi; kúshlilik, tezlik, shıdamlılıq, iyiliwsheńlik, shaqqanlıqtıń hár tárepleme
rawajlanıwın támiyinleydi.
Sportshınıń fizikalıq tayarlıǵı onıń qaysı sport boyınsha qánigeleskenligine baylanıslı
boladı. Biraq qánigeligine qarap oǵada úlken ayırmashılıqlar bolıwına qaramay, hámme
tarawdaǵı ulıwma fizikalıq tayarlıqtıń bir qatar uqsas tárepleri saqlanıp qaladı.
Buǵan sebep birinshiden;
Sporttıń hár túrliligi bir-birinen tek ózgeshelenip qalmay belgili dárejede ulıwmalıqqa da
iye ekenliginde bolsa;
ekinshiden;
Ulıwma fizikalıq tayarlıqtıń mazmunı tek sport iskerligindegi wazıypalardı esapqa alıp
belgililenbey, bálkim dene tárbiyasınıń ulıwma wazıypalarına da sáykeslendirip belgilewinde de
bolıp tabıladı.
Sol sebepli, biziń sharayatımızda sportshınıń ulıwma fizikalıq tayarlıǵı, ásirese sport
sheberliginiń dáslepki waqıtlarında «Alpamıs» hám «Barshınay» test normativleriniń kriteriya
hám talapların orınlaw menen baylanıslı boladı.
Ilimpaz V.N Platonovtıń pikirine qaraǵanda ulıwma fizikalıq tayarlıq túsinigi bul
sportshınıń háreket sapalarınıń hár tárepleme garmonik túrde rawajlanǵanlıq dárejesin ańlatadı.
Gáp ulıwma fizikalıq tayarlıq hám sonıń menen birge sportshılardı tayarlawda háreket
sapaların (tezlik, kúsh, shıdamlılıq, shaqqanlıq, iyiliwsheńlik) bir-birine baylanıstırıp
qáliplestiriw zárúrligi haqqında barar eken, buǵan baylanıslı tezlik - kúsh sapasına óz aldına pát
beriw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı.
Gandbolda orınlanatuǵın háreket tájiriybesi negizinde tezlik-kúsh sapası sheshiwshi
zárúrli derek bolıp esaplanadı.
Yu.I. Portnixtıń kitabında uzaq jıllar dawamında hár túrli jastaǵı hám úlken tájiriybege
iye gandbolshılar ústinde izertlewler ótkeriw nátiyjesinde fizikalıq sapalardıń texnikalıq uqıbına
hám jarıs procesine tuwrıdan-tuwrı baylanıslı ekenligin atap ótedi. Onıń pikrine qaraǵanda,
fizikalıq sapalar qanshelli joqarı dárejede qáliplesken bolsa sport uqıbı da sonshelli jetilisip ósip
baradı.
Joqarıda belgilengen ilimiy ádebiyatlardıń analiziniń túsinigine qaraǵanda ol tańlanǵan
temanıń qanshelli aktual ekenliginen derek berip turıptı. Haqıyqattan da ulıwma fizikalıq tayarlıq
jas gandbolshılardı tayarlawdaǵı eń zárúrli tiykar retinde sport sheberligin nátiyjeli
qáliplestiriwde júdá úlken faktor bolıp esaplanadı.
Usınıń menen birge ilimiy maǵlıwmatlardıń analizine qarasaq hár qanday fizikalıq
tayarlıq procesi de fizikalıq sapalardıń nátiyjeli rawajlanıwına alıp kele bermeydi hám
texnikalıq-taktikalıq uqıptıń qáliplesiwine unamlı tásir ete almawı múmkin. Bunda kerisinshe,
kópshilik waqıtlarda olardıń sport uqıbına unamsız tásir etiw de biykarǵa emes.
Sonlıqtan oqıw trenirovka processinde fizikalıq tayarlıq shınıǵıwların qollanıw hár bir
gandbolshınıń jası, gandbol sport oyınıń qásiyeti hám sportshınıń tájiriybesi hám de násillik
imkaniyatların itibarǵa alıwdı talap etedi.
Sol sebepli jas gandbolshılardı tayarlaw máselesi sport trenirovkası processinde belgili
bir maqsetke baǵdarlangan fizikalıq shınıǵıwlar kompleksinen ibarat bolıwǵa shaqıradı.
1338
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Tájiriybeli gandbolshılardı tayarlawda hám texnikalıq sheberligin qáliplestiriwde
iyiliwsheńlik sapası da zárúrli faktorlardan biri bolıp tabıladı.
Gandbolda qollanılatuǵın usıllar, (texnikalıq) tájiriybelerdi sportshı óz iyiliwsheńliǵıne
qarap qáliplestirip baradı. Biraq, bunıń ózi bul sapanı tolıq rawajlandırıw múmkinshiligin
bermeydi. Bul sapanı nátiyjeli jetilistiriw ushın bulshıq et, shemirshek, buwınlardı sozıw, iyiw,
jayıw, qısıw sıyaqlı arnawlı shınıǵıwlardı áste aqırınlıq penen úzliksiz qollanıw kerek boladı.
Ulıwma fizikalıq tayarlıq usılları gandbolshınıń hár tárepleme rawajlanıwına járdem
beretuǵın jáne onıń ushın zárúrli bolǵan arnawlı sapalardı jetilistiriwge tásir etiwshi sportshınıń
basqa iskerlik túrine ótiwde, hám de turmısta zárúrli kónlikpe hám tájiriybelerdi iyelewde
tiykarǵı qural bolıp xızmet etetuǵın sapalar kompleksin rawajlandırıwǵa qaratılǵan bolıwı kerek.
Gandbolshılar ushın ulıwma fizikalıq tayarlıq usılların tańlawda tómendegi zárúrli qaǵıydalardı
esapqa alıw kerek.
-Shınıǵıwlar gandbolshınıń nerv bulshıq etlerı shıdam bere alatuǵınday hám
organizmdegi barlıq sistemalardıń is-háreketine jaqın bolıwı kerek. Shınıǵıwlar arnawlı sapalardı
rawajlandırıwǵa járdem beriwi kerek.
Buǵan mısal retinde, gandbol oyınında bir qansha akrobatik shınıǵıwlardı sherigi menen
qarsılıq kórsetilgen jaǵdayda jup-jup bolıp islenetuǵın shınıǵıwlar hám basqalardı kiritiwimiz
múmkin.
-Shınıǵıwlardıń háreket koordinaciyaların rawajlandırıw hám de sportshı iskerligin
ózgeriwshi jaǵdayların hár qıylı háreket ámelleri menen bayıtıw kerek.
-Shınıǵıwlar sportshınıń basqa háreketler hám oraylıq nerv sistemasınıń iskerliginiń
tezirek tikleniwine xızmet etiwi kerek.
Bularǵa sayaxatlar, krosslar, paxodlar, háreketli oyınlar, erkin júziw hám ashıq hawada
ózgeshe sharayatta ótkeriletuǵın basqa oyınlar kiredi.
Arnawlı fizikalıq tayarlıq - bul gandbolshılar ushın zárúr bolǵan ayriqsha sapaların
rawajlandırıw processi. Bul sapalar oyın sharayatına uqsas sharayatlarda hám kónlikpelerdi
iyelew menen bekkem baylanıslı halda rawajlanadı. Kónlikpelerdi iyelew hám taktika menen
jaqın baylanıslar bar. Solay etip, oyınshı olardan oyında paydalana alıwı ushın arnawlı fizikalıq
sapalar kerek. Bul eki túrdegi shınıǵıwlar bir-biri menen bekkem tıǵız baylanıslı hám bir-birin
toltırıp baradı Arnawlı háreket tájiriybelerin rawajlandırıwǵa qaratılǵan úlken kólemdegi jumıstı
nátiyjeli orınlaw ushın zárúr bolǵan arnawlı baǵdarǵa tómendegi wazıypalar kiredi.
1. Tiykarınan gandbol ushın kóbirek tán bolǵan sapalardı rawajlandırıw.
2. Gandbolshı háreketlerinde kóp qatnasıwshı fizologik sistemalar toparın tańlap
rawajlandırıw. Bunda járdemshi fizikalıq tayarlıqtıń aldıńǵı quralları retinde sonday shınıǵıwlar
qollanıladı, olar óziniń kinematik hám dinamikalıq quramı, hám de nerv bulshıq et kernewi
qásiyetine qaray gandbolshınıń jarıs iskerliginde orınlaytuǵın tiykarǵı háreketlerine sáykes bolıp
tabıladı. Bunday shınıǵıwlar arasında tómendegilerdi ajıratıw múmkin.
-Texnikanıń hár túrli usılların qaǵıyda boyınsha orınlaw.
-arnawlı trenajyor úskenelerinde orınlanatuǵın shınıǵıwlar.
-Gandbolshılar sport manekeni menen shınıǵıwlar.
Arnawlı fizikalıq tayarlıq; háreketleniw sapaların gandbolshılardıń jarıs iskerligi
qásiyetlerinde qoyılatuǵın talaplarǵa qatań ámel etken jaǵdayda rawajlandırıwǵa qaratılǵan.
Sol sebepli, trenirovka processinde kórsetilgen fizikalıq tayarlanıw tańlanǵan sport
túriniń ózine tán talaplarına juwap bere alatuǵın fizikalıq sapanı tárbiyalaw processinen ibarat
bolıp esaplanadı.
1339
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Sonı ayırıqsha atap ótiw kerek, sport túrlerinde sportshınıń fizikalıq sapalarına arnawlı
talaplar qoyıladı, bunda hár qıylı fizikalıq sapalar ózine tán sáykeslengen bolıwın hám
sáwleleniwin talap etedi.
Mısalı gandbolshı birinshi náwbette tezlik-kúsh sapalarınıń arnawlı baǵıtında bolıwın
(geyde onı kúsh-quwat dep ataladı), sonıń menen birge bulshıq et qısqarıwınıń energetikalıq
resursların anaerob (kislorod jetispegen jaǵdayda) paydalanıwǵa tiykarlanǵan tezlikke
shıdamlılıǵın talap etedi. Hár túrli fizikalıq sapalardı ózine tán túrde sáwlelendiriw hám
sáykeslendiriwge tiykarlanǵan, mine usınday specfik qábiletlerdi tárbiyalawǵa sportshınıń
arnawlı fizikalıq tayarlanıwı arqalı erisiledi.
REFERENCES
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026 yillarga mo'ljallangan yangi
O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida”gi 60-sonli Qarori. 2022 yil 28 yanvar'.
2.
O’zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentyabrdagi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi
to'g'risidagi”gi Qonuni. –Toshkent.
3.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń Oliy Majlis hám Ózbekstan
xalqına múrájatı. 21.12.2022 j.
4.
O‘zbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida» gi qonuni (04-sentyabr
2015-yil).
5.
Sh.Pavlov, F.Abduraxmanov, J.Akromov “Gandbol” darslik. T, WzDJTİ 2005 y.
6.
T.S.Usmonxwjaev “Harakatli wyinlar” Wquv qwllanma T.: Wqituvchi 1992 y.
7.
İgnateva, V.Ya. Gandbol : ucheb. posobie dlya in-tov fiz. kulturı / V.Ya. İgnateva, Yu.M.
Portnov. – M. : FON, 1996. – 314 s.
8.
K.M.Mah’kamdjanov Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi Toshkent., darslik
“İqtisod -moliya” 2008 yil - 300 b.
9.
İgnateva, V.Ya. Podgotovka gandbolistov na etape vısshego sportivnogo masterstva :
ucheb. posobie / V.Ya. İgnateva, V.İ. Txorev, İ.V. Petracheva. – M. : Fizicheskaya
kultura, 2005. – 276 s.
10.
B.B.Nigmanov, F.Xwjaev, K.D.Raximqulov “Sport wyinlari va uni wqitish metodikasi”
wquv qwllanma İlm-Ziyo nashriyoti Toshkent 2011 y.
