1362
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
JINOIY-HUQUQIY NORMALAR RAQOBATINING O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Nasritdinova Nargiza Shokirjonovna
O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar Oliy Kengashi
huzuridagi Sudyalar Oliy maktabi tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15515368
Annotatsiya. Ushbu maqola jinoiy-huquqiy normalar raqobati tushunchasini tahlil qiladi
va uning huquqiy tizimdagi o‘rni hamda muammolarini ko‘rib chiqadi. Maqolada jinoiy-huquqiy
normalar orasidagi raqobatning sabab va oqibatlari, shu jumladan, qonunlardagi qarama-
qarshiliklar, noaniqliklar va ularning jinoiy adolatga ta’siri batafsil yoritilgan. Shuningdek,
jinoiy huquqda raqobatni tartibga solishning muhim usullari, qonunlar o‘rtasidagi ierarxiya va
normativ hujjatlarni to‘g‘ri talqin etish zarurati ko‘rsatilgan. Maqolada xalqaro va milliy
qonunlar o‘rtasidagi raqobat misollari orqali real holatlar tahlil qilinadi. Jinoiy-huquqiy
normalar raqobatini oldini olish uchun qonunchilikni takomillashtirish, huquqshunoslar va
qonunchilar o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish zarurligi ta’kidlanadi. Maqola huquqiy
tizimdagi jinoiy huquqning samarali ishlashini ta’minlash uchun normativ hujjatlar orasidagi
raqobatni bartaraf etishga oid amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar: jinoiy-huquqiy normalar, raqobat, qonunlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik,
jinoiy adolat, huquqiy tizim, normativ hujjatlar, qonunlarni talqin qilish, ierarxiya, xalqaro
huquq, milliy qonunlar, jinoiy javobgarlik, qonunchilikni takomillashtirish, huquqshunoslar,
huquqiy metodologiya.
Kirish.
Jinoiy-huquqiy normalar raqobati — bu huquqshunoslikda jiddiy muammolardan
biri bo‘lib, ayniqsa, jinoiy huquqni amalga oshirishda o‘ziga xos ahamiyatga ega. Huquqiy
tizimdagi me’yorlar bir-biriga qarama-qarshi kelganda yoki bir-birini to‘ldirgan holda
raqobatlashsa, bu jamiyatdagi qonun ustuvorligi, jinoiy adolat va ijtimoiy xavfsizlikka putur
yetkazishi mumkin. Shuningdek, bunday raqobat, jinoiy javobgarlikni belgilashda, shikoyat va
sud jarayonlarida noaniqliklarga olib kelishi mumkin.
Jinoiy-huquqiy normalar o‘rtasidagi raqobat, odatda, bir qator jinoiy huquqni tartibga
soluvchi normativ hujjatlar orasida kelib chiqadi. Shu sababli, bu muammoni hal qilish va
qonunlarni samarali qo‘llash uchun tizimli yondoshuv va metodologiya zarur. Maqolada jinoiy-
huquqiy normalar raqobati tushunchasining mohiyati, uning huquqiy oqibatlari, bu raqobatni
tartibga solish va oldini olish usullari batafsil tahlil qilinadi. Jinoiy huquqda qanday qilib
normativ hujjatlar o‘rtasidagi raqobatni bartaraf etish mumkinligi va bu jarayonda qanday
huquqiy metodlar qo‘llanishi zarurligi hamda amaliy misollar keltiriladi.
Asosiy qism
Jinoiy-huquqiy normalar raqobati tushunchasi, umumiy ma’noda, jinoiy huquq sohasida
bir-biriga ziddiyatli yoki bir-birini to‘ldiruvchi normativ hujjatlar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni
anglatadi. Jinoiy huquqda bunday raqobat, ko‘pincha, turli qonunlar, qoidalarning qo‘llanilishi
va talqinlari o‘rtasida kelib chiqadi. Masalan, ayrim holatlarda jinoiy javobgarlikni belgilovchi
bir normativ hujjat mavjud bo‘lsa, boshqa bir hujjat o‘ziga xos tartibga solishni talab qiladi, bu
esa qarama-qarshilikni yuzaga keltiradi.
Jinoiy-huquqiy normalar raqobati jinoiy adolatni to‘g‘ri ta’minlashga to‘siq bo‘lishi
mumkin. Bunday raqobat, sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlarning bir xil holatda ikki
xil qaror qabul qilishiga olib keladi. Misol uchun, jinoiy javobgarlikni belgilashda jinoiy
kodeksning bir moddasida bir tartib belgilangan bo‘lsa, boshqa modda esa boshqa qoida va
1363
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
tartibni ko‘zda tutishi mumkin.
Bundan tashqari, jinoiy huquqning xalqaro va milliy tizimlaridagi o‘xshash normalar
orasidagi raqobatni ham inobatga olish lozim. Xalqaro jinoiy huquq qonunlari ba’zida milliy
qonunlarga qarshi chiqishi yoki ularni to‘g‘ri qo‘llashda noaniqliklar yaratishi mumkin.
Shuningdek, davlatlar o‘rtasidagi ekstraditsiya so‘rovlarini amalga oshirishda milliy va xalqaro
qonunlar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar ham jinoiy huquqiy raqobatni keltirib chiqaradi.
Jinoiy-huquqiy normalar raqobatini tartibga solish jarayoni, huquqiy tizimdagi me’yorlar
o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarni bartaraf etish, adolatni ta’minlash va qonunlarni izchil
qo‘llashni maqsad qiladi. Raqobatni tartibga solishning birinchi bosqichi qonunlar va normativ
hujjatlar orasida aniq ierarxiyani o‘rnatishdan iboratdir. Ierarxiya yordamida yuqori darajadagi
normativ hujjatlar boshqa past darajadagi hujjatlarning ustuvorligi bilan belgilanadi. Bu
qonunlarning samarali ishlashiga va izchil qo‘llanilishiga yordam beradi.
Bundan tashqari, jinoiy-huquqiy normalar raqobatini bartaraf etish uchun ularni to‘g‘ri
talqin qilish juda muhimdir. Ba’zi hollarda, qonunlarning talqinida noaniqliklar yuzaga keladi va
bu qarama-qarshilikka olib keladi. Shuning uchun, jinoiy-huquqni amalga oshiruvchi organlar,
sudlar va advokatlar qonunlarni to‘g‘ri va bir xilda talqin qilishlari kerak. Bu normativ hujjatlar
o‘rtasidagi raqobatni kamaytirish va qonunlarni amaliyotga tatbiq etishda aniqlik kiritishga
yordam beradi.
Jinoiy huquqni takomillashtirish ham raqobatni tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi.
Yangi qonunlarni yaratishda yoki eski qonunlarni yangilashda, yangi normalar o‘zaro
ziddiyatlarni keltirib chiqarmasligi uchun ular aniq belgilab qo‘yilishi kerak. Shu bilan birga,
jinoiy huquq sohasidagi o‘zgarishlar, jamiyatning ijtimoiy ehtiyojlarini inobatga olgan holda
amalga oshirilishi lozim.
Jinoiy-huquqiy normalar raqobati, ko‘pincha, xalqaro va milliy qonunlar o‘rtasida ham
yuzaga kelishi mumkin. Masalan, xalqaro ekstraditsiya to‘g‘risidagi kelishuvlar va milliy jinoiy
kodekslar o‘rtasidagi to‘qnashuvlar, ba’zan davlatlar o‘rtasidagi qonunlar hamda tartiblar farqlari
sababli yuzaga keladi. Shuningdek, jinoyatni sodir etgan shaxsning qayerda ushlanishi va qanday
jazoga tortilishi masalalari ham normativ hujjatlar o‘rtasidagi raqobatni yuzaga keltirishi
mumkin.
Jinoiy kodeksdagi ba’zi moddalarning boshqa qonunlardagi moddalarga qarama-qarshi bo‘lishi,
masalan, daromadlarni yashirishga oid holatlarda yoki davlat tomonidan belgilangan jinoyatni
to‘g‘ri aniqlashdagi muammolar raqobatni kuchaytiradi. Bu holatda jinoiy-huquqiy normaning
bir-biriga mos kelmasligi jamiyatdagi qonunlar ustuvorligini to‘liq ta’minlamaydi.
Ayrim misollar orqali shuni ta’kidlash mumkinki, jinoiy huquqdagi normalar o‘rtasidagi
raqobat, nafaqat milliy, balki xalqaro huquqning o‘zaro muvofiqlashtirilmaganligi sababli ham
sodir bo‘ladi. Milliy va xalqaro tizimlarning bir-biriga zid kelishi jinoiy jarayonlarning aniq va
shaffof o‘tishiga to‘sqinlik qiladi.
Jinoiy-huquqiy normalar raqobatini oldini olish uchun birinchi navbatda qonunchilikni
takomillashtirish zarur. Normativ hujjatlar orasida qarama-qarshilikni kamaytirish uchun
qonunlarni aniq va tushunarli qilib yaratish kerak. Shuningdek, qonunlarni zamon va shart-
sharoitlarga moslashtirib yangilash jarayonini doimiy ravishda amalga oshirish zarur.
Normativ hujjatlar o‘rtasida ierarxiyani o‘rnatish ham jinoiy-huquqiy normalar
raqobatining oldini olishda katta ahamiyatga ega. Yuqori darajadagi normativ hujjatlar past
darajadagi hujjatlar ustidan ustun bo‘lishi kerak. Bu jarayon, huquqiy tizimning yaxlit va izchil
ishlashini ta’minlaydi.
1364
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Bundan tashqari, jinoiy huquqni amalga oshiruvchi organlar va sudlar o‘rtasida huquqiy
metodologiyaning birligini ta’minlash zarur. Har bir sudya, advokat va prokuror qonunlarni
yagona talqin qilishlari kerak, bu esa qonunlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarni bartaraf etadi.
Xulosa
Jinoiy-huquqiy normalar raqobati jinoiy huquq sohasida jiddiy muammolardan biridir,
chunki u qonun ustuvorligini va adolatni ta’minlashga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday
raqobatni oldini olish uchun normativ hujjatlar o‘rtasidagi ierarxiya, qonunlarning aniq va izchil
talqini, shuningdek, jinoiy huquqni doimiy takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Buning
uchun, huquqshunoslar, qonunchilar va jinoiy huquqni qo‘llovchi organlar o‘rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish zarur. Jinoiy-huquqiy normalar o‘rtasidagi raqobatni bartaraf etish,
nafaqat huquqiy tizimning samarali ishlashini ta’minlaydi, balki jamiyatda qonun ustuvorligini
saqlashga ham yordam beradi.
REFERENCES
1.
Jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish: IIV oliy ta'lim muassasalari uchun darslik / R. Kabulov,
A. A. Otajonov, I. A. Sottiev va boshq. – T.: O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2012. – 260 b.
2.
Akhmedov S. Jinoyat huquqi (2-nashr). Toshkent-2018: O‘zbekiston Yuridik
Akademiyasi Nashriyoti.
3.
Dukhovny V.V. International Criminal Law: A Comprehensive Guide. Oxford: Oxford
University Press -2017.
4.
Ismoilov X. O‘zbekistonda jinoiy huquqni amalga oshirish va uning nazorati. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi nashriyoti -2016.
5.
Goribov F. Jinoiy-huquqiy normalar va ularning qo‘llanishi. Toshkent: TDYU- 2019.
6.
Бородин С.В. Ответственность за убийство: квалификация и наказание по
российскому праву. – Москва: Юрист, 1994. – 216 с.
7.
Бурчак Ф.Г. Квалификаця преступлений. – Киев: Ун-т, 1985 – 120 с.
8.
Бушуев Г.В. Способ совершения преступления и его влияние на общественную
опасность содеянного. – Омск: ВСШ, 1988. – 317 с.
9.
Ветров Н.И. Уголовное право. Общая часть. – Москва: Юристь, 1999. – 223 с.
10.
Власенко Н.А. Коллизионные нормы в советском праве. – Иркутск: Иркутск. ун-т,
1984. – 99 с.
