May, 2025-Yil
836
TO‘RTINCHI SANOAT INQILOBI SHAROITIDA RAQAMLI SUVERENITET VA
KIBERHAVFSIZLIKNI TA’MINLASH MASALASI
Sheraliyev M.Z
23.00.04 – “Xalqaro munosabatlar, jahon va mintaqa taraqqiyotining siyosiy muammolari”
ixtisosligi bo‘yicha mustaqil izlanuvchi (doktorant)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15530391
Annotatsiya. To‘rtinchi sanoat inqilobi (4IR) ning 5G dan sun’iy intellektgacha (AI)
bo‘lgan jadal texnologik taraqqiyoti ma’lumotlar oqimi va aloqa imkoniyatlarini misli
ko‘rilmagan darajada kengaytirib, kiberxavflarni kuchaytirdi. Shu bois raqamli suverenitet —
davlat yoki mintaqaning o‘z infratuzilmasi, ma’lumotlari va texnologiyalarini nazorat etish
qobiliyati — siyosiy ustuvorlikka aylangan, ammo bu milliy nazorat bilan kibermakonning
transmilliy tabiati o‘rtasida ziddiyat tug‘diradi. Ushbu tezis esa ana shunday kontekstda qabul
qilingan xalqaro huquqiy hujjatlarni kiberxavfsizlik, ma’lumotlarni boshqarish va sun’iy
intellektni (AI) tartibga solish nuqtai nazaridan tahlil qiladi. Shu bilan birga Iqtisodiy hamkorlik
va taraqqiyot tashkiloti (OESD
1
), YUNESKO, WEF
2
, Yevropa Ittifoqi va boshqa tashkilotlarning
so‘nggi ma’lumotlari va siyosat hisobotlariga asoslanib, To‘rtinchi sanoat inqilobi davridagi
xavfsizlik masalalari qonun va siyosatda qanday hal qilinayotganini tahlil qiladi.
Kalit so‘zlar: Raqamli suverenitet, sun’iy intellektni (AI), BMT,
NIS2, Yevropa Ittifoqi,
G7/G20 davlatlari va direktiva.
Ushbu tadqiqotda 2020/2025-yillarda raqamli suverenitet, kiberxavfsizlik, ma’lumotlarni
boshqarish hamda sun’iy intellektga (AI) doir asosiy xalqaro huquqiy va siyosiy vositalar (NIS2,
Ma’lumotlarni boshqarish to‘g‘risidagi qonun, AI Act va boshqalar) dokumentlar va
adabiyotlarni tahlil qilish orqali o‘rganildi. Manba sifatida YI direktivalari, BMT va YUNESKO
hujjatlari, G7/G20 hamda IQHT hisobotlari, Atlantika Kengashi va Jahon iqtisodiy forumi
tahlillari, shuningdek hukumatlararo nashrlar va press-relizlar ishlatildi. Sharhida har bir
vositaning suverenitet yoki raqamli xavfsizlikka taalluqli asosiy qoidalari ixcham tarzda
umumlashtirildi.
Tadqiqot davomida raqamli suverenitet doirasida xavfsizlikka alohida e’tibor qaratuvchi
bir nechta muhim konsepsiya va vositalar aniqlandi. Asosiy xulosalar quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
-
YUNESKOning sun’iy intellekt (AI) etikasi bo‘yicha tavsiyasi (2021)
- 2021-yil noyabrda YUNESKO sun’iy intellekt (AI) etikasi bo‘yicha birinchi global standart
hisoblangan tavsiyasini qabul qildi. Ushbu tavsiya majburiy kuchga ega bo‘lmasa-da,
YUNESKOga a’zo bo‘lgan barcha 194 ta davlat uchun qo‘llaniladi
3
. Unda sun’iy intellektni (AI)
boshqarishning poydevori sifatida asosiy tamoyillarni (inson huquqlari, kamsitmaslik, shaxsiy
1
OECD - Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) demokratiya va bozor iqtisodiyotiga sodiq 38
mamlakatni birlashtirgan xalqaro tashkilotdir.
2
WEF - Jahon iqtisodiy forumi Shveytsariyaning Jeneva kantoni Kolonyi shahrida joylashgan xalqaro nodavlat
tashkiloti va fikr markazi bo‘lib, u dunyo miqyosida manfaatlarni himoya qilish bilan shug‘ullanadi.
3
UNESCO. (2023, May 16). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence | UNESCO. Www.unesco.org.
https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence
May, 2025-Yil
837
ma’lumotlarni himoya qilish) o‘z ichiga oladi va sun’iy intellektning (AI) axloqiy chegaralari
bo‘yicha umumjahon kelishuvini aks ettiradi.
-
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti “sun’iy intellekt (AI) tamoyillari”
(2019-yilda qabul qilingan hamda 2024-yilda tahrirlangan)
- IHTTning Sun’iy Intellekt
Tamoyillari hukumatlararo birinchi sun’iy intellekt (AI) standartlaridan biri bo‘lib, “inson
huquqlari va demokratik qadriyatlarni hurmat qiladigan innovatsion, ishonchli sun’iy intellekt
(AI)” texnologiyalari rivojlantirishini targ‘ib qilishga yo‘naltirilgan
4
. Bu ko‘rinishdagi tamoyillar
qadriyatlarga asoslangan prinsiplar ko‘rinishidagi tavsiyalardan iborat. IHTT ushbu tamoyillar
orqali raqamli suverenitet masalalari bilan bevosita bog‘lashga va chegaralararo sun’iy
intellektni (AI) rivojlantirish uchun hamfikr davlatlar o‘rtasida ishonch va muvofiqlashtirilgan
boshqaruv tartibi uchun zarur tizimlardan biri hisoblanadi.
-
Yevropa Ittifoqining Ma’lumotlarni Boshqarish to‘g‘risidagi Qonuni (2022)
-
2022-yil iyun oyida Yevropa Ittifoqi davlat va xususiy sektorlar o‘rtasidagi ma’lumot
almashuvini yengillashtirish maqsadida 2022/868-sonli (
Ma’lumotlarni Boshqarish to‘g‘risidagi
Qonun)
nizomni qabul qildi. Ushbu qonun ma’lumotlar vositachilarini va umumyevropa
ma’lumotlar maydonlarini joriy etadi. Bunda Yevropa Ittifoqining raqobatbardoshligini oshirish
va shu bilan birga ma’lumotlar oqimi ustidan Yevropa Ittifoqi darajasidagi nazoratni ta’minlash
ko‘zda tutilgan. Qonun o‘z fuqarolariga taalluqli bo‘lgan ma’lumotlarga nisbatan Yevropa
Ittifoqi yurisdiksiyasi va standartlarini belgilash orqali “Yevropa Ittifoqining ma’lumotlar
suverenitetini” mustahkamlashga qaratilgan
5
.
-
Yevropa Ittifoqining NIS2 direktivi (2022-yil)
- Tarmoq va axborot xavfsizligi
bo‘yicha qayta ko‘rib chiqilgan NIS2 direktivasi
6
(
Direktiva (EU) 2022/2555
) 2023-yil 16-
yanvardan kuchga kirgan. NIS2 muhim sohalar (
energetika, transport, sog‘liqni saqlash,
raqamli xizmatlar va boshqalar
) uchun majburiy kiberxavfsizlik talablarini sezilarli darajada
kengaytiradi hamda Yevropa Ittifoqi bo‘ylab qoidalarni uyg‘unlashtirishni ta’minlaydi
7
. Yevropa
Ittifoqiga a’zo barcha davlatlar ushbu direktivani o‘z milliy qonunchiligiga joriy etishlari raqamli
suverenitet tamoyillarini o‘rnatishdagi eng asosiy strategic qarorlardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
-
Yevropa Ittifoqining sun’iy intellekt (AI) to‘g‘risidagi qonuni (2021-yilda taklif
qilingan)
- 2021-yil aprel oyida Yevropa Komissiyasi dunyodagi birinchi keng qamrovli sun’iy
intellektni tartibga soluvchi qonunni taklif etdi. Hali muzokaralar bosqichida bo‘lgan bu qonun
sun’iy intellekt (AI) tizimlariga xavf darajasiga asoslangan muvofiqlik tartibini joriy etib,
“
yuqori xavfli
” ilovalar ustidan qat’iy nazorat o‘rnatishni ko‘zda tutadi. Ushbu qonun fuqarolar
va infratuzilmalarni sun’iy intellekt (AI) bilan bog‘liq zararlardan himoya qilish bilan bir
qatorda, ishonchli innovatsiyalarni rag‘batlantirishga ham qaratilgan. Shu bilan birga, ushbu
4
OECD. (2019). AI principles. OECD.
https://www.oecd.org/en/topics/sub-issues/ai-principles.html
5
Burwell, F., & Propp, K. (n.d.). Digital Sovereignty in Practice: The EU’s Push to Shape the New Global
https://www.atlanticcouncil.org/wp-content/uploads/2022/11/Digital-sovereignty-in-practice-The-EUs-
push-to-shape-the-new-global-economy_.pdf
6
NIS2 direktivasi - kiberxavfsizlik bo‘yicha yangilangan Yevropa Ittifoqi miqyosidagi qonun bo‘lib, u qamrab
olinadigan tashkilotlar doirasini kengaytiradi va kiberxavfsizlik talablarini kuchaytiradi. Deriktiva maqsadi tarmoq
va axborot tizimlari uchun yuqori darajadagi umumiy xavfsizlikni ta’minlash orqali butun Yevropa Ittifoqi bo‘ylab
kiberxavfsizlikni oshirishga qaratilgan.
7
The NIS2 Directive: a new era of cybersecurity regulation in the European Union. (2025). Ibanet.org.
May, 2025-Yil
838
qonun Yevropa Ittifoqining raqamli suverenitet strategiyasining asosiy qismi hisoblanib, blok
global sun’iy intellekt (AI) standartlarini belgilashga intilayotganini ko‘rsatadi
8
.
-
Yevropa Ittifoqining qo‘shimcha tashabbuslari (2020-2025)
- Raqamli
suverenitet doirasidagi YIning boshqa muhim qonunlari qatoriga platformalarni nazorat qilish
maqsadida qabul qilingan “
Raqamli bozorlar to‘g‘risida”
gi qonun va “
Raqamli xizmatlar
to‘g‘risida”
gi
qonun (
ikkalasi qonun ham 2022-yil qabul qilingan
), hamda
B2B/B2G
9
ma’lumotlariga kirishni tartibga solishga qaratilgan “
Ma’lumotlar to‘g‘risida
”gi qonun loyihasi
(
2024-yilda qabul qilinishi kutilmoqda
) kiradi
10
. “
Yevropa chiplari to‘g‘risida
”gi qonun (
2022
)
hamda “
YI Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”
gi qonuni (2019) ham Yevropaning texnologik
mustaqilligi va barqarorligini oshirishiga qaratilgan. Ushbu huquqiy vositalar birgalikda YIning
asosiy raqamli aktivlar va ekotizimlar ustidan nazoratini yanada kuchaytira olishini anglatadi.
-
AQSH va ko‘p tomonlama strategiyalar
- AQSH raqamli suverenitetga bilvosita
yondashdi. 2024-yil may oyida AQSH Davlat departamenti Xalqaro kibermakon va raqamli
siyosat strategiyasini (
2021-2025
) e’lon qildi. Unda demokratiyalar o‘rtasidagi “
raqamli
birdamlik
”ka alohida e’tibor qaratilgan. Strategiya “
raqamli va ma’lumotlarni boshqarishda
huquqlarni hurmat qiluvchi yondashuvlarni xalqaro hamkorlar bilan muvofiqlashtirish
” va kiber
tahdidlarga qarshi koalitsiyalar tuzishga qaratilgan. Ushbu strategiya qonuniy kuchga ega
shartnoma bo‘lmasa-da, AQShning ittifoqchilar bilan birgalikda qoidalarga asoslangan raqamli
tartibga sodiqligini ifoda etadi
11
. Shuningdek, G7 va G20 raqamli vazirlik bayonotlari (
misol
uchun, 2021 va 2023 yillardagi
) ochiq, xavfsiz ma’lumotlar almashinuvi va hamkorlik
tamoyillarini yana bir bor tasdiqlaydi. Bu esa suverenitet va global integratsiya o‘rtasidagi
yashirin murosani aks ettiradi.
-
ITU va BMTning kiber tashabbuslari
- Xalqaro telekommunikatsiya ittifoqi
(ITU) kiberxavfsizlik salohiyatini oshirishni qo‘llab-quvvatlashni davom ettirmoqda (
masalan,
Global kiberxavfsizlik dasturi, Global kiberxavfsizlik indeksi orqali
)
12
. BMT forumlarida global
kiber-shartnoma muhokama qilinganligiga qaramasdan, bu borada sezilarli yutuqlarga
erishilmagan. Yangi BMT konvensiyasi qabul qilinmagan bo‘lsa-da (
2001-yilgi
Kiberjinoyatchilik bo‘yicha Budapesht konvensiyasi bundan mustasno
), BMTning yaqinda qabul
qilingan “
Raqamli hamkorlik bo‘yicha Bali kun tartibi
” (2022) davlatlarni rivojlanish
8
Burwell, F., & Propp, K. (n.d.). Digital Sovereignty in Practice: The EU’s Push to Shape the New Global
https://www.atlanticcouncil.org/wp-content/uploads/2022/11/Digital-sovereignty-in-practice-The-EUs-
push-to-shape-the-new-global-economy_.pdf
9
B2B/B2G - ma’lumotlariga kirish bizneslar (B2B) hamda kompaniyalar va davlat tashkilotlari (B2G) o‘rtasidagi
ma’lumot almashishni anglatadi. B2B ma’lumot almashishida korxonalar savdo, marketing yoki ta’minot zanjirini
boshqarish kabi turli maqsadlarda o‘zaro axborot almashadilar. B2G ma’lumot almashishi esa xususiy
tashkilotlarning jamoat manfaatlarini ko‘zlab davlat sektori sub’yektlariga ma’lumotlar taqdim etishiga qaratilgan
bo‘ladi.
10
Fleming, S. (2025, January 10). What is digital sovereignty and how are countries approaching it? World
https://www.weforum.org/stories/2025/01/europe-digital-sovereignty/
11
Cole, R., Mansky, L., Menzie, L., & Ryan, E. (2024, June 25). Following Publication of National Policies, U.S.
President Joe Biden’s Administration Releases International Cyber Strategy.
Teneo.
administration-releases-international-cyber-strategy/
12
ITU. (2019). Global Cybersecurity Index. Itu.int.
May, 2025-Yil
839
maqsadlariga muvofiq ravishda kiberxavfsizlik va raqamli ishonchni mustahkamlashga urg‘u
beradi.
2020–2025 yillarda ko‘plab mamlakatlar xavfsizlik uchun muhim sohalarda raqamli
suverenitetni qonun hujjatlarida mustahkamladi. Xususan, Yevropa Ittifoqi NIS2 va
Kiberxavfsizlik to‘g‘risidagi direktiva orqali infratuzilma va xizmat ko‘rsatuvchi sub’ektlar
uchun yagona, qat’iy talablarni joriy etib, GDPR va Ma’lumotlarni boshqarish to‘g‘risidagi
qonun bilan Yevropa ma’lumotlarini mintaqaviy nazorat ostida ushlab turishini ta’minlamoqda.
Shu bilan birga, OECD va UNESCO kabi xalqaro tashkilotlar faqat milliy darajada idrok
etiladigan izolyatsiyalangan siyosatning samarasizligini, birlashtirilgan qoidalar tizimi esa “har
bir davlatning suvereniteti hurmat qilinishi” sharti bilan zarurligini qayd etmoqda. Asosiy
ziddiyat shundaki, davlatlar raqamli aktivlarni milliy jihatdan himoya qilishni xohlasa-da, global
kiberxatarlarni bartaraf etish maqsadida xalqaro hamkorlikni inkor eta olmaydi. Burwell va
Propp (2022) transatlantik forumlar — masalan, AQSH–YEI Savdo va Texnologiya Kengashi —
doirasida standartlar va tadqiqotlarni muvofiqlashtirishni muhim deb biladi. AI sohasida esa
UNESCOning AI axloqiy tavsiyalari umumjahon konsensusini aks ettirar ekan, bloklar (YEI,
AQSH, Xitoy) o‘z milliy AI qonunlarini ishlab chiqmoqda. Kiberxavfsizlikda ham “kiber-
suverenitet” konsepsiyasiga ko‘ra milliy himoya kuchaytirilayotgan bir paytda, G‘arb davlatlari
“raqamli birdamlik” orqali demokratik hamkorlikni mustahkamlashga harakat qilmoqda.
Natijada milliy, mintaqaviy va global bosqichlarda birgalikdagi, huquqlarga asoslangan va
“insonga yo‘naltirilgan” yondashuvlar uyg‘unlashmoqda, biroq turli qoidalar ham mintaqaviy
integratsiya va xavfsizlik o‘rtasida muvozanat topishni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Burwell, F. G., & Propp, K. (2022).
Digital Sovereignty in Practice: The EU’s Push to
Shape the New Global Economy
. Atlantic Council. Retrieved from [Atlantic Council
website].
2.
European Commission. (2022).
Regulation (EU) 2022/868 of 30 May 2022 on European
data governance (Data Governance Act)
. Official Journal of the European Union, L152.
3.
Hessel, S., & Schneider, M. (2025, April 29).
The NIS2 Directive: A new era of
cybersecurity regulation in the European Union
. International Bar Association. Retrieved
from [IBA Global Insight].
4.
OECD. (2021).
Development Co-operation Report 2021: Shaping a Just Digital
Transformation
https://doi.org/10.1787/ce08832f-en
5.
OECD. (2024).
AI Principles
6.
UNESCO. (2021).
Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence
. UNESCO.
7.
World Economic Forum. (2025, January 10).
What is digital sovereignty and how are
countries
approaching
it?
(S.
Fleming,
Senior
Writer).
Retrieved
https://www.weforum.org/stories/2025/01/europe-digital-sovereignty/
