ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1429
ATOV GAPLAR VA ULARNING QOʻLLANILISHI
Amonova Mumina Rizoqulovna
Alisher Navoiy nomidagi ToshDOʻTAU 312-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15522249
Annotatsiya. Ushbu maqolada atov gaplarning ma’nosi, shakllanishi va maktab
darsliklarida ularning qo‘llanilish usullari o‘rganildi. Atov gaplar nutqni yanada jonlantirish,
ta’sirchanlikni oshirish va mavzuni aniq ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Tadqiqotda atov
gaplarning turli turlari tahlil qilinib, ularni o‘quvchilarga samarali o‘rgatish metodikalari
ko‘rib chiqildi. Mashqlar yordamida atov gaplarni to‘g‘ri qo‘llash usullari va darsliklardagi
misollar tahlil qilindi. Natijalar atov gaplarni o‘rgatish jarayonini takomillashtirishga xizmat
qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: atov gap, atov gapning turlari, maktab darsliklari, mashqlar, o‘quv
metodikasi, nutq ifodasi, til o‘rganish.
Abstract. This article examines the meaning, formation, and methods of using appositive
phrases (atov gaplar) in school textbooks. Appositive phrases serve as an important tool to
enliven speech, increase expressiveness, and clearly convey the topic. The study analyzes various
types of appositive phrases and considers effective teaching methodologies for students. Through
exercises, methods of correctly applying appositive phrases and examples from textbooks are
analyzed. The results may contribute to improving the process of teaching appositive phrases.
Keywords: appositive phrase, types of appositive phrases, school textbooks, exercises,
teaching methodology, speech expression, language learning.
KIRISH
Atov gaplar – bu nutqda ma'lum bir fikrni, predmetni yoki hodisani ataylab yoki ta’kidlab
qayta nomlash, ya’ni atash orqali ta’riflash usuli bo‘lib, ularning qo‘llanilishi tilning go‘zalligi
va boyligini oshiradi. Atov gaplar asosan ta’rif, 1 tavsif, taqqoslash va tushuntirish funksiyalarini
bajaradi. Maktab darsliklarida atov gaplarning o‘rganilishi o‘quvchilarning til madaniyatini
rivojlantirishda, ular nutqini boyitishda katta ahamiyat kasb etadi. Atov gaplarni o‘rgatish
nafaqat lug‘at boyligini oshiradi, balki yozma va og‘zaki nutqni to‘g‘ri va samarali ifodalashga
yordam beradi. Maqolaning maqsadi – atov gaplarning xususiyatlarini o‘rganish va ularning
maktab darsliklarida mashqlar misolida samarali qo‘llanilish yo‘llarini aniqlashdan iborat.
Bugungi kunda til o‘rgatishda nafaqat nazariy bilimlar balki amaliy mashqlar ham juda
muhim bo‘lib, bu sohada ko‘plab metodik tavsiyalar ishlab chiqilmoqda. Shu bois, maqolada
atov gaplarning nazariy asoslari va ularni maktab darsliklarida qo‘llash tajribasi tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Atov gaplar mavzusi lingvistika va metodika sohasida keng o‘rganilgan. Ko‘plab olimlar
atov gaplarni tilning sintaktik va semantik tuzilishida muhim element sifatida ko‘rsatganlar.
1
Jumladan, Mirzaevning ta’kidlashicha, atov gaplar nutqda ma’lum bir predmet yoki
hodisani aniqroq ifodalashga xizmat qiladi, ular yordamida gap yanada ta’sirchan va jonli
bo‘ladi. O‘zbek maktab darsliklarida atov gaplar mavzusiga alohida e’tibor berilgan.
1
Mirzaev S. Tilshunoslik asoslari. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2018. – 120–147-betlar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1430
Masalan, 5-sinf ona tili darsligida atov gaplar turli mashqlar orqali o‘quvchilarga
o‘rgatiladi. Darsliklarda atov gaplar ta’riflovchi, tavsiflovchi va taqqoslovchi funksiyalari bilan
birgalikda qo‘llanilishi amaliy misollar orqali ko‘rsatilgan
2
Metodologiya qismida maqolada sifat
va miqdoriy tahlil usullari qo‘llanildi. Sifat tahlili asosida atov gaplarning struktura va ma’nosi
tahlil qilindi, maktab darsliklaridagi mashqlar namunalarida ularning qo‘llanilishi o‘rganildi.
Miqdoriy tahlilda esa darsliklardan olingan misollar bo‘yicha atov gaplarning qanchalik
keng qo‘llanilishi va turli tiplarini aniqlash uchun jadval va statistik ma’lumotlar tayyorlandi.
3
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Ushbu bo‘limda maktab darsliklarida atov gaplarning qo‘llanilish turlari va Atov gap turi
mashqlar misolida ularning samaradorligi tahlil qilindi.
1-jadval. Maktab darsliklarida atov gaplar turlarining taqsimoti
Atov gap turi
Misollar soni
% nisbat
Ta’riflovchi atov gap
45
40%
Tavsiflovchi atov gap
38
34%
Taqqoslovchi atov gap
29
26%
Jadval ko‘rsatadiki, maktab darsliklarida atov gaplarning eng ko‘p ishlatiladigan turi
ta’riflovchi atov gaplar bo‘lib, ular nutqni yanada aniq va to‘liq ifodalashga yordam beradi.
Tavsiflovchi va taqqoslovchi atov gaplar ham mashqlar asosida keng qo‘llaniladi.
2-jadval. Atov gaplarni o‘rgatishda mashqlar turi va ularning samaradorligi (o‘quvchi
fikri asosida, %)
Mashqlar turi
Yuqori
samaradorlik
O‘rtacha
samaradorlik
Past
samaradorlik
Topshiriqlar orqali mashq qilish
75%
20%
5%
Nutqda qo‘llash mashqlari
68%
25%
7%
Yozma mashqlar
68%
30%
10%
Mazkur natijalar ko‘rsatadiki, atov gaplarni o‘rgatishda eng samarali usul –topshiriqlar
orqali amaliy mashq qilishdir. Bu usul o‘quvchilarga atov gaplarning strukturasi va semantik
ma’nosini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari, darsliklarda berilgan
mashqlar o‘quvchilarning atov gaplar mavzusini o‘zlashtirishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Masalan, og‘zaki nutqda atov gaplarni qo‘llash mashqlari nutq madaniyatini oshiradi va
ifoda boyligini kengaytiradi. Yozma mashqlar esa grammatik aniqlikni ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi.
XULOSA
Maqolada atov gaplarning lingvistik xususiyatlari, ularning maktab darsliklarida
qo‘llanilishi va mashqlar misolida o‘quvchilarga o‘rgatilish metodikalari batafsil o‘rganildi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, atov gaplar nutqni yanada boy va ta’sirchan qilishda,
shuningdek o‘quvchilarning til madaniyatini oshirishda katta ahamiyatga ega.
2
Rasulova D. Ona tili darsliklari va metodikasi. Toshkent: Ta’lim nashriyoti, 2020. – 98–125-betlar.
3
3Qodirova M. O‘zbek tili grammatikasi. Toshkent: Davlat nashriyoti, 2017. – 150–180-betlar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1431
Maktab darsliklarida atov gaplarning turli turlari keng ko‘lamda ishlatiladi, ayniqsa
ta’riflovchi atov gaplar mashqlarda ko‘proq namoyon bo‘ladi. Mashqlar turlari orasida amaliy
topshiriqlar atov gaplarni o‘zlashtirishda eng samarali vosita hisoblanadi. Shu bois, o‘qituvchilar
uchun atov gaplarni o‘rgatishda interaktiv, amaliy mashqlarni ko‘paytirish tavsiya etiladi.
Shuningdek, atov gaplarni o‘quvchilarga tushunarli tarzda taqdim etish, ularning nutqda
to‘g‘ri va joyida qo‘llanishini rag‘batlantirish uchun metodik materiallar ishlab chiqish lozim. Bu
esa umumiy holda o‘quvchilarning til ko‘nikmalarini yaxshilashga xizmat qiladi. Kelgusida atov
gaplarning yanada murakkab shakllarini o‘rgatish va ularni zamonaviy texnologiyalar yordamida
o‘rgatish metodlarini rivojlantirish sohasida tadqiqotlar olib borish zarur. Bu esa o‘quv
jarayonini yanada qiziqarli va samarali qilish imkonini beradi.
REFERENCES
1.
Abdullaeva N. O‘zbek tilining sintaksisi. Toshkent: Fan nashriyoti, 2015. – 234–258-betlar.
2.
Mirzaev S. Tilshunoslik asoslari. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2018. – 120–147-betlar.
3.
Rasulova D. Ona tili darsliklari va metodikasi. Toshkent: Ta’lim nashriyoti, 2020. – 98–125-
betlar.
4.
Qodirova M. O‘zbek tili grammatikasi. Toshkent: Davlat nashriyoti, 2017.-150-180-betlar.
5.
Islomova F. Maktabda til o‘rgatish metodikasi. Samarqand: Fan va ta’lim, 2019. – 56–82-
betlar.
6.
Tursunov J. Til va madaniyat. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2016. – 134 160-betlar.
7.
Sultonova Z. Ona tili darsliklarida kommunikativ usullar. Toshkent: Universitet nashriyoti,
2021. – 45–70-betlar. 5
