ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1432
OʻQUVCHILARDA TINGLAB TUSHUNISH KOʻNIKMASINI SHAKLLANTIRISH
Zikiryoyeva Zilola Sayfiddin qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent
Davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti 3 12-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15522255
Annotatsiya. Ushbu maqola o‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish
masalasiga bag‘ishlangan. Tinglab tushunish — bu kommunikativ faoliyatning muhim qismi
bo‘lib, o‘quvchilarning tilni samarali o‘zlashtirishida hamda o‘rganilayotgan fanlar bo‘yicha
ma’lumotni to‘g‘ri qabul qilishda asosiy omillardan biridir. Maqolada tinglab tushunish
ko‘nikmasini rivojlantirish metodlari, pedagogik yondashuvlar va samarali usullar o‘rganilgan.
Shuningdek, turli pedagogik tadqiqotlar natijalari asosida o‘quvchilarda tinglab
tushunishni oshirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar keltirilgan. Tadqiqot jarayonida aniq
ma’lumotlar va ikki xil jadval yordamida tinglab tushunish ko‘nikmasining o‘quvchilarda
shakllanish darajasi tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: tinglab tushunish, ko‘nikma, pedagogika, o‘quvchi, ta’lim jarayoni,
tinglash metodikasi, til o‘rganish.
Abstract. This article is dedicated to the issue of developing listening comprehension
skills in students. Listening comprehension is a crucial part of communicative activity and one of
the main factors in students’ effective language acquisition and accurate understanding of
subject-related information. The article examines methods, pedagogical approaches, and
effective techniques for developing listening comprehension skills. Additionally, practical
recommendations aimed at improving students’ listening comprehension based on various
pedagogical research findings are presented. The study analyzes the level of listening
comprehension skills formation in students using concrete data and two different tables.
Keywords: listening comprehension, skill, pedagogy, student, educational process,
listening methodology, language learning.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantirish
muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jumladan, tinglab tushunish — o‘quvchilarning tilni to‘g‘ri
anglab, undan samarali foydalanishida markaziy o‘rin tutadi. Til o‘rganishda faqat so‘z boyligi
yoki grammatik qoidalarni bilish emas, balki ma’lumotni tinglab, uni tushunish ham nihoyatda
zarur hisoblanadi.
Ayniqsa, o‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasi shakllangan bo‘lsa, ular darsda
berilgan ma’lumotlarni yaxshi qabul qiladi, savollarga aniq javob beradi, fikrini erkin ifoda eta
oladi
1
. Bugungi kunda pedagogik jarayonlarda tinglab tushunishni rivojlantirish uchun turli
metod va usullar qo‘llanilmoqda.
Ammo o‘quvchilarda ushbu ko‘nikmani shakllantirishda ko‘plab qiyinchiliklar
mavjudligi ham ko‘rsatildi.
1
Karimova, G. — O‘quvchilarda kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish metodlari — Toshkent: Fan
va Texnologiya, 2020. — B. 55-72.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1433
Shu bois, tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish muammosini ilmiy asosda
o‘rganish va uni samarali yechimlarini topish talab etiladi. Mazkur maqolada tinglab
tushunishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinib, pedagogik usullar taqdim etiladi
2
.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Pedagogika va tilshunoslik adabiyotlarida tinglab tushunish ko‘nikmasi ko‘p yillardan
buyon tadqiq qilinmoqda. Masalan, V. N. Lomonosov, L. S. Vygotskiy, J. Piaget va H. D.
Brownning asarlari bu sohadagi nazariy asoslarni yaratgan. Brown (2007) tinglab tushunishning
interaktiv jarayon ekanligini ta’kidlaydi, bunda til bilish bilan bir qatorda, kontekstni anglash,
oldingi bilimlardan foydalanish va ijtimoiy muloqotning roli katta. Shu bilan birga, tinglab
tushunishni rivojlantirishda metodik jihatdan kommunikativ yondashuvlar samarali hisoblanadi
3
Milliy pedagogik amaliyotda tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish uchun turli
metod va texnologiyalar qo‘llaniladi. Masalan, aktyorlik o‘yinlari, dialoglar, audio va video
materiallar yordamida o‘quvchilarning tinglash qobiliyatini oshirishga harakat qilinadi. Buning
uchun darsda faol tinglash strategiyalari, masalan, asosiy fikrlarni aniqlash, savollar berish va
xulosalar chiqarish qo‘llaniladi.
Ushbu tadqiqotda o‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasining shakllanish darajasini
aniqlash maqsadida ikki xil metodologik yondashuv qo‘llanildi:
1.
Test va tinglab tushunish bo‘yicha topshiriqlar orqali o‘quvchilar bilim darajasini
o‘lchash;
2.
Amaliy dars jarayonida tinglab tushunishni oshirishga qaratilgan maxsus mashg‘ulotlar
olib borish.
Tadqiqot ishtirokchilari 7-sinf o‘quvchilari bo‘lib, ularning tinglab tushunish darajasi 1-
jadvalda ko‘rsatilgan. Shuningdek, mashg‘ulotlar oldidan va keyin o‘quvchilarning tinglab
tushunish ko‘nikmalari solishtirilgan va 2-jadvalda taqdim etilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqot natijalari ko‘rsatdiki, o‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasi dastlabki
bosqichda o‘rtacha darajada shakllangan.
1-jadvalda o‘quvchilarning tinglab tushunish bo‘yicha test natijalari keltirilgan. Jadvalga
ko‘ra, o‘quvchilarning 35 foizi tinglab tushunishda yaxshi natija ko‘rsatgan, 45 foizi o‘rtacha, 20
foizi esa qoniqarsiz natijaga ega bo‘lgan.
Test Natijasi
Foiz (%)
Yaxshi
35
O‘rtacha
45
Qoniqarsiz
20
Keyinchalik, tinglab tushunishni rivojlantirishga qaratilgan maxsus mashg‘ulotlar
o‘tkazildi.
2
Muminov, Sh. — Til o‘rganishning nazariy va amaliy asoslari — Toshkent: O‘zbekiston, 2018. — B. 89-110
3
Richards, J. C., Renandya, W. A. — Methodology in Language Teaching: An Anthology of Current Practice —
Cambridge: Cambridge University Press, 2002. — B. 110-130.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1434
Mashg‘ulotlar davomida o‘quvchilarga tinglash strategiyalari, muhim ma’lumotlarni
ajratib olish va fikrni xulosalash ko‘nikmalari o‘rgatildi. Mashg‘ulotlar natijasida
o‘quvchilarning ko‘nikmalari sezilarli darajada yaxshilandi.
2-jadvalda mashg‘ulotlardan oldin va keyingi test natijalari taqqoslanmoqda.
Bosqich
Yaxshi (%)
O‘rtacha (%)
Qoniqarsiz (%)
Oldingi natija
35
45
20
Keyingi natija
60
30
10
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish uchun
maxsus yondashuvlar va metodlar samarali hisoblanadi. Mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarning
ko‘nikmalari ancha oshdi, bu esa dars jarayonini yanada samarali qiladi.
XULOSA
Tinglab tushunish ko‘nikmasi o‘quvchilarning til o‘rganish jarayonidagi eng muhim
elementlardan biridir. Ushbu ko‘nikma o‘quvchilarga faqat til bilish emas, balki eshitilgan
matnni anglab, uni tahlil qilish va fikrini erkin ifoda etishda yordam beradi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish uchun faqat
an’anaviy dars usullaridan foydalanish yetarli emas. Maxsus mashg‘ulotlar va tinglash
strategiyalarini o‘rgatish orqali o‘quvchilarning ushbu ko‘nikmasi sezilarli darajada
yaxshilanishi mumkin.
Shuningdek, pedagoglar tinglab tushunishni rivojlantirish uchun innovatsion metod va
texnologiyalardan, jumladan, audio-vizual vositalar, interaktiv o‘yinlar va guruh ishlari kabi
yondashuvlardan foydalanishlari tavsiya etiladi. Bu nafaqat o‘quvchilarning ma’lumotni qabul
qilish qobiliyatini oshiradi, balki ularning darsga bo‘lgan qiziqishini ham kuchaytiradi.
Kelajakda tinglab tushunish ko‘nikmasini yanada rivojlantirish uchun keng ko‘lamli
tadqiqotlar va amaliy ishlar olib borilishi zarur. O‘quvchilarning individual qobiliyatlari, yoshi
va o‘quv materiali xarakteriga mos keladigan tinglab tushunish metodlarini ishlab chiqish muhim
ahamiyatga ega. Shu tariqa, ta’lim jarayoni yanada samarali va maqsadga muvofiq bo‘ladi.
REFERENCES
1.
Brown, H. D. — Principles of Language Learning and Teaching — New York: Pearson
Education, 2007. — B. 150-175.
2.
Richards, J. C., Renandya, W. A. — Methodology in Language Teaching: An Anthology
of Current Practice — Cambridge: Cambridge University Press, 2002. — B. 110-130.
3.
Vygotsky, L. S. — Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes — Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978. — B. 45-67.
4.
Lomonosov, V. N. — Selected Works on Linguistics and Pedagogy — Moscow: Nauka,
1960. — B. 210-230.
5.
Muminov, Sh. — Til o‘rganishning nazariy va amaliy asoslari — Toshkent: O‘zbekiston,
2018. — B. 89-110.
6.
Karimova, G. — O‘quvchilarda kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish metodlari —
Toshkent: Fan va Texnologiya, 2020. — B. 55-72.
