1518
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
BASKETBOL OYININDA TOP PENEN ISLEW TEXNIKALARI
Murzamuratov Jangabay Jamalatdinovich
Ajiniyaz atindaǵi NMPI Sport pánleri kafedrasi aǵa oqitiwshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15531228
Annotatsiya. Top uzatıw. Zamanagóy basketbolda top uzatıw oyın usılı hújim háreketin
paydalı nátiyje menen juwmaqlaw imkaniyatın jaratıwshı áhmiyetli kónlikpe rolin oynaydı.Top
uzatıw oyın jaǵdayın, óz sherikleriniń uzaq jaqında orınlasıwı yamasa háreketlenip atırǵanlıǵı,
qarsılaslardıń orınlasıwı yamasa olardı qarsılıq kórsetiw tezligine qaray tómendegi usıllarda
atqarılıwı múmkin:
-orınnan tómennen bir qollap bálent, tómen, jerge urıp sekirtip hám domalatıp uzatıw;
- háreket dawamında eki qollap tós aldınan bálent, tómen, jerge urıp sekirtip hám
domalatıp uzatıw;
Tayanish so`zleri: Toptı bir qolda qaqshıp alıw-tiykarınan, qaptal yamasa arqa
táreplerden bálent ushıp kiyatırǵan topqa salıstırmalı orınlanadı.
Toptı qaqshıp alıw texnikası. Toptı qaqshıp alıw bir yamasa eki qollap orınlawǵa boladı.
Qaqshıp alıw sekirip, turǵan orında, háreket dawamında bálent, orta yamasa tómen biyiklikte
yamasa jerden dumalap kiyatırǵan yamasa jerden sekirip túsken topqa qarap orınlanadı. Toptı eki
qol menen qaqshıp alıw toptı iyelewdiń eń ápiwayı hám isenimli usılı bolıp esaplanadı.
Orında turıp eki qol menen qaqshıp alıw. Bul usılda toptı qaqshıp alıwda dene turaqlı
orınlasqan, qol tirsekten 85 gradus átirapında iymeygen jaǵdayda, názer topqa qaratılǵan
jaǵdayda boladı.Toptı qaqshıp alıwda aldın qol jazıladı hám qoldı top penen ushırasıw waqtında
top uslanıp, tós tárep taǵı tolıq búgiledi. Bunday jaǵday toptı ushıw tezligi baǵdarı hám
traektoriyasına qaray túrlishe ózgeriwi múmkin. Áhmiyetlisi ayaqlar dene hám qoldı
"amortizaciyalıq" háreketleniwi kerek boladı.
Tómen jóneliste ushıp kiyatırǵan toptı qaqshıp alıw. Bul usılda aldın deneniń ulıwma
salmaq orayı maksimal túsiniledi hám parallel túrde shep yamasa oń ayaq aldınǵa dize bóleginen
búgiledi, gewde aldınǵa tolıq aldınǵa iyilip qol topqa qarsı tárep jazıladı ; keyin qol top penen
gezlesiwi menen qol tirsek buwınında tolıq búgilip ulıwma salmaq orayı jáne de tómenlew
túsiriledi; toptı qaqshıp alıw juwmaǵı shep yamasa oń ayaq iymeygen orında tawsıladı.
Bastan bálent ushıp kiyatırǵan toptı qaqshıp alıw. Bunda qaqshıp alıw ushın sekiriw hám
jazılǵan barmaqlar menen qoldı keskin joqarıǵa kóteriw kerek (úlken barmaqlar erkin ornalasqan
boladı). Top barmaqlarǵa tiyiwi waqtında, qol top penen amartizaciyalıq tártipte tós tárep taǵı
búgiledi.
Toptı bir qolda qaqshıp alıw-tiykarınan, qaptal yamasa arqa táreplerden bálent ushıp
kiyatırǵan topqa salıstırmalı orınlanadı. Bunday toplardı qaqshıp alıw orında, sekirip yamasa
sekirip oń yamasa shep táreplerge burılıp-aylanıp orınlanıwı múmkin.Háreketti tayarlıq
bóleginde oyınshı toptıń baǵdarına qaray oń yamasa shep qolın top tárep sozadı. Top
barmaqlarǵa tiyiw waqtında qol tirsekten 90 gradus átirapında búgiledi. Keyin ekinshi qol da
toptı óz ishine aladı hám háreketti juwmaqlawshı bóleginde qol, dene hám ayaqlar
amartizaciyalıq tártipte jawınger jaǵdaydı támiyinleydi.
Domalap kiyatırǵan toptı qaqshıp alıw. Bul usıldı orınlawda aldın toptı baǵdarına qaray
oń yamasa shep ayaq aldınǵa bir qádem taslanıp "jeńil" hám tolıq búgiledi, artta qalǵan ayaq ta
tolıq iymeygen boladı. Qol topqa tiyiw waqtında ayaqlar dizeden tolıq (90 gradus átirapında)
búgiledi, keyin top uslanıp, ayaq qádem aldınǵa taslanıp, salmaq orayı kóteriledi hám sol waqıtta
1519
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
topqa ekinshi qol da qosıladı.Toqtaǵannan keyin sekirip qaqshıp alıwda - oyınshı háreketti
tayarlıq bóleginde toptı baǵdarına qaray, bir yamasa eki qolın top tárep uzatadı. Hawada top
qolǵa (yamasa qolǵa) tiyiw waqtında top yamasa qol amartizaciyalıq tártipte tós tárep burılıwı
menen bir qatarǵa oyınshı iymeygen ayaqlarǵa jeńil qonadı. Áne, sol tiykarǵı bólim (fazadan)
keyin oyınshı top penen náwbettegi háreketke tayın jaǵdaydı qabıl etedi.
Top uzatıw
.
Zamanagóy basketbolda top uzatıw oyın usılı hújim háreketin paydalı nátiyje
menen juwmaqlaw imkaniyatın jaratıwshı áhmiyetli kónlikpe rolin oynaydı.Top uzatıw oyın
jaǵdayın, óz sherikleriniń uzaq jaqında orınlasıwı yamasa háreketlenip atırǵanlıǵı, qarsılaslardıń
orınlasıwı yamasa olardı qarsılıq kórsetiw tezligine qaray tómendegi usıllarda atqarılıwı
múmkin:
-orınnan tómennen bir qollap bálent, tómen, jerge urıp sekirtip hám domalatıp uzatıw;
- háreket dawamında eki qollap tós aldınan bálent, tómen, jerge urıp sekirtip hám
domalatıp uzatıw;
-sol usıllardı bir qolda orınlaw;
-sol usıllardı bas artınan bir qollap orınlaw;
-sol usıllardı bas artınan eki qollap orınlaw;
-sekirip bas artınan eki qollap tuwrı jóneliste uzatıw:
-sekirip oń yamasa shep tárepke burılıp-aylanıp bas artında eki qollap uzatıw;
- sekirip bas artınan bir qollap tuwrı jóneliste top uzatıw:
-sekirip oń yamasa shep tárepke burılıp - aylanıp bas artınan bir qollap uzatıw;
-orınnan yamasa háreket dawamında jelke aldınan bir qollap - uzatıw;
Joqarıda belgilengen uzatıw usılları ayrıqsha mazmun hám jónelislerde 3 faza dawamında
orınlanadı:
-Tayarlıq fazası-top tolıq keyin basıp - ózi tárepke tartıladı, gewde tolıq keyin básip
iyiledi, ayaqlar tolıq iyiledi.
-Tiykarǵı faza-ayaqlar jazılıp, salmaqlıq orayı aldında turǵan ayaqqa kóshiriledi, gewdeni
aldınǵa háreketlendirip, qol yamasa qol keskin top penen jazıladı jáne onı siltep, toptı muwapıq
jóneliste uzatıladı.
-Juwmaqlawshı faza-qoldıń bilek bólegi hám barmaqlar járdeminde uzatılıp atırǵan topqa
jónelis beriledi, ayaq hám deneniń Inerciyalıq háreketi tiykarında top kerekli tárepke "uzatıladı"
Toptı urıp háreketlendiriw (alıp júriw yamasa juwırıw). Toptı urıp háreketleniw tuwrı hám
keskin ózgeriwsheń jónelislerde júriw hám tiykarınan, juwırıw tiykarında orınlanadı.
Bunday háreketleniwler toptı oń yamasa shep qol menen urıp tuwrı baǵdarında hám
qaptaldan (oń yamasa shep qaptaldan) jaǵdayda ápiwayı juwırıw, jıljıp juwırıw arqalı orınlanadı.
Toptı urıp háreketleniw oyın jaǵdayı hám mútájligine qaray tómendegi jaǵdaylarda
qollanılıwı múmkin.
-keskin tezlikte qayta hújim shólkemlestiriwde;
- qarsılaslardıń tez qarsılıgın jarıp ótiwde;
- qorǵawshını "aldap-aljastırıp" ótip, toptı "ashılǵan" (qolay orında turǵan) sherigine
uzatıw yamasa sebetke taslaw ushın háreketleniwde;
-qarsılastı "óz aldına shaqırıw", qarsılaslar hám óz oyınshılarınıń ornalasıw yamasa
qarsılaslar háreketin analiz etiwde hám esaptı saqlaw ushın oyındı sozıw jaǵdaylarında
qollanıladı.
Dáslepki jaǵdayda toptı oń qol menen urıp háreketleniwde shep ayaq aldında oń ayaq
artında, shep qolda urıp háreketleniw ushın ayaqlar kerisinshe jaylasadı. Ayaqlardı iyiliw jazılıw
1520
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
múyeshi hám gewdeniń háreketleniw dinamikası toptı urıp háreketleniw tezligi, háreket baǵdarı
hám aljastırıwshı háreket túrine qaray hár túrlı boladı (25-súwret).
Ayaqlardıń burılıwi ornalasıwı jazılıwı múyeshi hám gewdeniń háreketleniw dinamikası
toptı urıp háreketleniw tezligi háreket baǵdarı hám aljastırıwshı háreket túrine qaray hár túrlı
boladı.Toptı bálent sekirtip urıp háreketleniw. Bul usıl qarsılas qarsılası bolmaǵan jaǵdayda,
yamasa ol uzaq aralıqta bolǵanda shit
tárepke operativ háreketleniw ushın qollanıladı. Bunday usıl ámeliyatta "operativ
dribling" dep júritiledi.
Toptı tómen sekirtip urıp háreketlendiriw. Bul usıl qarsılas jaqın turǵan bolsa, yamasa
ol tez qarsılıq kórsetip atırǵan bolsa, urıp baratıǵan toptı urıp shıǵarıw qáwpi bolsa
qollanıladı. Bunday jaǵdayda toptı urıp júriw qarsılasqa salıstırǵanda qaptaldan yamasa
arqaǵa (toptı "jasırıp") orınlanadı. Toptı tómen sekirtip urıp háreketleniw múmkinshiligi
ayaqları dize bóleginen kóbirek iyiw (salmaq orayın tómenlew túsiriw) ornına ámelge
asırıladı.
Toptı bálent hám tómen sekirtip urıp háreketleniw kórip qadaǵalap yamasa kórmey
qadaǵalawısız atqarılıwı múmkin.
Kórip qadaǵalawı menen toptı basqarıw óz komandalasların óz ara ornalasıwı yamasa
háreketleniwi, qarsılaslardıń qarsı háreketi, olar hám shit ortasındaǵı aralıqtı anıqlaw, sol
tiykarda durıs qarar qabıllaw múmkinshiligin beredi. Bunday oyın usılına úyretiw tiykarınan,
dáslepki úyretiw basqıshlarında zárúrli ról oynaydı. Lekin usı usıl bara-bara top penen
háreketleniw elementlerin kóz benen gúzetip orınlawdan kórmey qadaǵalawısız toptı
basqarıwǵa almastırılıwı kerek.
Sebebi, oyın dawamında óz háreketine qaray (kóz benen háreket etip) top basqarıw
maydandaǵı jaǵdaydı baqlaw múmkinshiliginen ayıradı.
Toptı kóriw qadaǵalawısız basqarıw usılı maydanda júz berip atırǵan barlıq
jaǵdaylardı bayqaw, parıqlaw, analiz etiw, sol jaǵdayǵa tiykarınan, paydalı qarar qabıllaw
jáne onı ámelge asırıw mánisin belgileydi. Bunday qábilet oyınshıda "toptı seziniw" toptı
basqarıw texnikası joqarı "avftomatikalıq" tárizde qáliplesken bolsa ǵana kórinis tabadı. Sol
sebepli de qánigeler bul usılǵa erte jaslıqtan baslap úyretiw zárúr ekenligin aytıp otedi.
Toptı basqarıwda qarsılastı "aldap", onı aljastırıp ótiwde bir qatar "fintlar" qollanıladı.
(26-súwret):
- oń yamasa shep "qaptal tárep-aldınǵa" qádem taslap qarama-qarsı tárepke toptı urıp
operativ háreketleniw (26-a súwret);
- keskin (kespe "krest") qádem taslaw (26-b súwret);
- oń yamasa shep tárepke burılıw-aylanıw (26-v súwret).
Top penen háreketleniwden keyin toqtap qalıw eki usıldan ibarat-top urıp barıw hám
keskin toqtap qalıw. Top penen háreketleniwden keyin toqtap qalıw eki qádem atlaw hám
sekiriw arqalı ámelge asırıladı. Oyın dawamında sekirip toqtap qalıw usılı kóbirek qollanıldı.
Sebetke toptı taslaw basketbol oyınında qollanılatuǵın barlıq hújim usıllarınıń paydalı
nátiyje menen juwmaqlanıwın támiyinleytuǵın tiykarǵı kónlikpe bolıp esaplanadı. Usınday
kónlikpediń jemisli nátiyje menen orınlaw sanı oyın táǵdirin sheshedi. Sebetke top taslaw túrleri
oyınshını maydanda turǵan yamasa háreketlenip atırǵan ornı shitke salıstırǵanda turǵan aralıq,
qarsılas hám qarsılaslardıń qarsılıgı, toptı qaysı orında turǵan sheriginen hám qanday jóneliste
qabıl etkenligine qaray ózine tán ayrıqshalıqlar menen parıq etedi. Atap aytqanda:
- toptı tómennen eki qollap taslaw;
1521
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
- toptı tómennen bir qollap taslaw;
- toptı tós aldınan eki qollap taslaw;
- toptı bas aldınan yamasa artınan eki qollap taslaw;
- toptı bastıń oń ( shep ) tárepinen oń yamasa shep qollap taslaw;
- shitke salıstırǵanda qaptaldan turıp, oń yamasa shep qolın yarım sheńber boylap
háreketlendirip taslaw;
- orınnan yamasa aktiv háreketden keyin sekirip toptı bas artınan yamasa ústinen taslaw;
- orınnan yamasa aktiv háreketten keyin sekirip, toptı oń yamasa shep qol menen bas
artınan taslaw;
- orınnan yamasa aktiv háreketten keyin sekirip, hawada oń yamasa shep tárepke 90, 180
hám 360 gradusqa burılıp-aylanıp bas artınan yamasa ústinen eki qollap hám bir qollap oń
yamasa shep qolda taslaw;
- aktiv háreket dawamında bálentke-uzınlıqqa sekirip (toǵa tárizlı qıyıq) oń yamasa shep
qol menen taslaw.
Uzaq aralıqtan top taslaw tiykarınan, turǵan orınnan orınlanıp uyımlastırılǵan hújimdi
juwmaqlawǵa qaratıladı. Bul usıl toptı bas mańlay aldınan eki qollap hám bas aldınan bir qollap
taslaw zamanagóy basketbolda derlik qollanılmaydı. Lekin bunday usıllardı úyretiw háreket
rezervin keńeytiw ushın paydalı dep tán alınǵan
REFERENCES
1.
"Dene tárbiyası hám sport haqqında" ǵı Nızam. // Ózbekstannıń jańa nızamları. №23.- T.:
Ádalat, 2001. 211-223 - b.
2.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı
iskerligin jetilistiriw is – ilajları haqqın" ǵı 29 -avgust 2004- jıl 3481 - sanlı Pármanı.
3.
Ózbekstan Respublikasınıń "Tálim haqqında" ǵı Nızamı (1979, 29- avgust). "Turkiston"
gazetası.
4.
Ózbekstan Respublikası "Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması". "Bilim" gazetası, 1998,
1- aprel.
5. Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń "Ózbekstanda dene tárbiyası hám sporttı
jáne de rawajlandırıw is-ilajları haqqında" ǵı sheshimi, 29- may, 1999- jıl.
5.
"Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı iskerligin shólkemlestiriw haqqında" ǵı
ministrler Kabinetiniń 31- oktyabr 2002- jıl 374 - san Qararı.
6.
Ayrapetyants L. R, Godik M. A. Sportıvnie igrı.-T.: Ibn Sino, 1991-160 c.
7.
Backetbol: 100 uprajneniy i sovetov dlya yunıx igrokov: per s angl. Nik Sortel.- M.: AST
: Astrel, 2005.- 237 c.
8.
Baskerbol. Teoriya i metodika obucheniya / pod obsh, ped. D. C. Hestepovskogo.- M.:
Akademiya, 2004.- 336 c.
9.
Ganieva F. v. Basketbol oyınınıń rásmiy qaǵıydaları.- T., 2007.- 124 b.
10.
Ganieva F. V., Kubeysinova Y. T., Yakybova Y. J., Xusanova D. T. Hetraditsionnaya
texnologiya vostanovleniya prijkov pri zanyatiyax basketbolom. // Metodicheskoe
posobie.-T., 2013. 52 c.
11.
Xalmuratov, M. (2025). DENE TÁRBIYASI OQITIWSHILARINIŃ KÁSIBIY
TAYARLIǴIN RAWAJLANDIRIW METODLARI. Modern Science and Research,
4(3), 390-395.
12.
Халмуратов, М. Т. (2023). ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ПОДГОТОВКА ПРАКТИЧЕСКОЙ
1522
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
СИСТЕМЫ ФИЗИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ ДЕТЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ.
Science and innovation, 2(Special Issue 7), 406-410.
