1523
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
MEKTEPKE SHEKEMGI JASTAǴI BALALARDIŃ FIZIKALIQ TÁRBIYASINIŃ
WAZIYPALARI
Abdullayev Mehriddin Junaydulloyevich
Buxoro davlat universiteti “Sport nazariyasi va metodikasi” kafedrasi mudiri,
p.f.d (DSc), professor
Saparbaeva Gulsanam Menlibaevna
Jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlari nazariyasi va metodikasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15531234
Annotatsiya. Dene tárbiya balalardıń aqılıy ósiwine járdem beredi, sebebi nerv
sisteması hám basqa organ hám de sistemalardıń normal jumısı ushın qolay shárayat jaratıladı,
bul bolsa jaqsı rawajlanıwına hám eslep qalıw qábiletin rawajlandıradı. Balalarda bárshe
psixikalıq protsessler (gúzetiw, es, oy), sonıń menen birge bir qansha operatsiyalar (analiz,
sintez, ulıwmalastırıw, salıstırıw) rawajlanadı.
Balalarda jaqsı emotsiyalar, tetik, kewilxoshlıq keypiyatın tárbiyalaw júdá zárúr, sebebi
bul emotsiyalar bárshe organlar hám organizm sistemalarınıń jumısına jaqsı tásir etedi.
Tayanish so`zleri: Tárbiya beriw wazıypası. Bilimlendiriw baladan dıqqattı bir jayǵa
toplawdı, Salamatlandırıw wazıypası. Bilim beriw wazıypası.
Bilimlendiriw shaxstı hár tárepleme (aqılıy, fizikalıq) rawajlandırıwǵa qaratılǵan
pedagogikalıq protsesstin bir bólimi bolıp esaplanadı. Dene tárbiyada háreketlerge úyretiw
tárbiyashınıń basshılıǵında hám onıń baqlawı astındaǵı balalardıń erkin jumısında ámelge
asırıladı. Háreketke úyretiwde balanıń ańlaw, shıdamlılıq kúshleri rawajlanadı hám onıń ámeliy
háreket kónlikpeleri payda boladı. Háreketke úyretiw balanıń ishki dúnyası, dúnya qarası,
salamatlıq hám ulıwma fizikalıq rawajlanıw ushın paydalı bolǵan háreketine maqsetke
baǵdarlanǵan halda tásir etedi.
Bilimlendiriw mazmunın dene shınıqtırıwları, sonıń menen birge dástúrge tán tańlanǵan
háreketli oyınlar shólkemlestiredi. Mektepke shekemgi jastaǵı balalar menen isleskende olardıń
jas ózgeshelikleri esapqa alıw júdá zárúr, balanıń ańlı háreketinde kerek ayırım bilimler, balanı
háreketke úyretiwshi usılları, jumısı hám olardı ámelge asırıwdıń bilim hám kónlikpeleri
haqqındaǵı bilimler birligi shólkemlestiriledi [30].
Jańa nárseni ózlestiriw baladan fizikalıq hám psixikalıq kúshti, qıyınshılıqlardı jeńip
ótiwdi talap etedi. Balanıń shınıǵıwlardı islewde jańa háreket wazıypaların hal etip barıwı sonıń
menen baylanıslı ráwishte payda bolatuǵın úlken imkaniyatlar háreketler xarakteri hám sıpatın
ózgertedi.
Qıyınshılıqlardı jeńiw hám jańa wazıypalardı sheshiw ushın balada jaman keypiyat
payda etedi. Bul qıyın protsess bárqulla tárbiyashı baqlawı astında bolıwı kerek. Bir tárepten
balanıń jańa háreket wazıypasın túsinip alıwdı támiyinlew lazım, ekinshi tárepten balada
ǵárezsizlik, qızıǵıwshılıq, ǵayrattı oyatıw zárúr [32].
Bilimlendiriw baladan dıqqattı bir jayǵa toplawdı, jaqsı pikirlewdi, yadtı rawajlandırıwdı
talap etedi, bilimlendiriw protsessi emotsional, háreket namunasi tárbiyashı tárepinen kórsetilse
hám balalar tárepinen orınlansa obrazlı, sonıń menen awızeki, shınıǵıwlar balalardıń ózleri
tárepinen ámelde orınlanıw menen baylanıslı bolsa motor háreket, bilimlendiriw protsessi erkin
bolıwı kerek.
Dene tárbiyası sistemasınıń bárshe buwınlarındaǵı bir maqset: balalardı ómirge, miynet
hám Watandı qorǵawǵa tayarlaw jumısın ámelge asırıw bolıp tabıladı. Mektepke shekemgi
1524
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
tárbiya jasındaǵı balalardı fizikalıq tárbiyalawdıń wazıypaları, olardı jas ózgesheliklerin esapqa
alǵan halda beriledi.
Mektepke shekemgi tárbiya orınlarında fizikalıq tárbiyanıń tómendegi wazıypaları bar.
1. Salamatlandırıw wazıypası.
2. Bilim beriw wazıypası.
3. Tárbiya beriw wazıypası.
Salamatlandırıw wazıypası
-
Ómirdi saqlaw hám den sawlıqtı bekkemlew, fizikalıq
rawajlanıwdı jaqsılaw, organizm funktsiyaların rawajlandırıw, shınıǵıw jolı menen onıń túrli
keselliklerge qarsı turıw hám shıdamlılıǵın, sırtqı ortalıqtıń jaman shárayatlarına (suw hám
hawanıń pás hám joqarı temperaturası, quyash nurınıń tásiri) bolǵan qarsılıǵın asırıw. Bunnan
tısqarı ulıwma jumıs qábiletin asırıw da zárúr.
Bala organizminiń rawajlanıwın esapqa alǵan halda den sawlıǵın bekkemlew
wazıypaları tómendegishe:
- súyeklerdiń durıs hám óz waqtında qatıwı, omırtqanıń durıs ósiwi, tabannıń
rawajlanıwı, buwın apparatınıń bekkemleniwine járdem beriw;
- dene bólimleriniń (proportsiyalar) durıs rawajlanıwına, súyeklerdiń ósiwi hám massasın
bir tártipke salıwǵa járdem beriw;
- bárshe organizmniń rawajlanıwı (dene, ayaq, qol hám jelke, pánje, barmaqlar, taban,
boyın, kóz, ishki organlar, júrek qan tamırları, dem alıw hám basqa organlar)
Bilim beriw wazıypası
-
Mektepke shekemgi jastaǵı balalardı fizikalıq tárbiyalaw
protsessinde tómendegi bilim beriw wazıypaları orınlanadı:
- háreket kónlikpesi hám bilim asırıw;
- fizikalıq sıpatlardı (shaqqanlıq, tezlik, iyiliwsheńlik, teńsalmaqlılıq, kóz benen
shamalaw, kúshlilik, shıdamlılıqtı) ósiriw;
- durıs qáddi-qáwmet, gigiena kónlikpelerin tárbiyalaw;
- dene tárbiya haqqındaǵı bilimlerdi ózlestiriw.
Balalar nerv sistemasınıń plastikligi sebepli olarda háreket kónlikpelerine qaraǵanda jeńil
rawajlanadı. Olardıń kópshiliginen (enbeklew, júriw, juwırıw, shana ushıw, velosipette qıdırıw)
kúndelik háreket sıpatında paydalanıladı.
Háreket kónlikpeleri sırtqı átirap penen baylanıstı ańsatlastırıw hám onı biliwge járdem
beredi; bala eńbeklep ózin qızıqtırǵan nárselerge jaqınlasadı, olar menen tanısadı; shanada júre
alatuǵın; velosipette qıdıra alatuǵın balalar qar, samaldı ańsat qabıl etedi; júziw waqtında bolsa
balalar suwdıń qásiyetleri menen tanısadı.
Dene tárbiyası shınıǵıwların durıs orınlaw músheler, buwınlar, súyek sistemasınıń
rawajlanıwına jaqsı tásir etedi.
Mektepke shekemgi tárbiya jasındaǵı balalarǵa otırǵan, turǵan waqıtta hám júrgende
qáddi-qáwmetin durıs tutıw kónlikpelerine úyretiw kerek,
Bul jastaǵı balalarǵa shınıǵıwlardıń paydası haqqında, fizikalıq shınıǵıwlardıń áhmiyeti
hám texnikası, olardı ótkeriw metodikası haqqında, háreketli oyınlar haqqındaǵı fizikalıq
tárbiyaǵa tiyisli bilimlerdi beriw áhmiyetli orın tutadı.
Alınǵan bilimler balalarǵa fizikalıq shınıǵıwlardan menen durıs shuǵıllanıw hám dene
tárbiya qurallarınan erkin paydalanıw imkanın beredi.
Tárbiya beriw wazıypası
-
Dene tárbiyası protsessinde balalarda kún tártibine boysınıw,
fizikalıq shınıǵıwlar menen hár kúni shuǵıllanıw kerekligin úyretiw, bul shınıǵıwlar menen
mektepke shekemgi tálim orınlarında hám shańaraqta erkin shuǵılanıw bilimin rawajlandırıw,
1525
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
olardı óz dosları menen hám kishi jastaǵı balalar menen ótkeriw kerek.
Dene tárbiyası protsessinde tárbiyalıq, aqılıy, estetik hám miynet tárbiyasın ámelge
asırıwdıń úlken imkaniyatları bar.
Dene tárbiya balalardıń aqılıy ósiwine járdem beredi, sebebi nerv sisteması hám basqa
organ hám de sistemalardıń normal jumısı ushın qolay shárayat jaratıladı, bul bolsa jaqsı
rawajlanıwına hám eslep qalıw qábiletin rawajlandıradı. Balalarda bárshe psixikalıq protsessler
(gúzetiw, es, oy), sonıń menen birge bir qansha operatsiyalar (analiz, sintez, ulıwmalastırıw,
salıstırıw) rawajlanadı.
Balalarda jaqsı emotsiyalar, tetik, kewilxoshlıq keypiyatın tárbiyalaw júdá zárúr, sebebi
bul emotsiyalar bárshe organlar hám organizm sistemalarınıń jumısına jaqsı tásir etedi.
Dene tárbiya estetikalıq tárbiyanı ámelge asırıw ushın qolaylıq jaratadı. Dene tárbiyası
protsessinde miynet tárbiyası da ámelge asırıladı. Balalardıń den sawlıǵın bekkemlew, háreket
kónlikpelerin payda etiw, miynet etiw ushın zárúr bolǵan fizikalıq páziyletlerdi rawajlandıradı.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va sport
sohosida
davlat
boshqaruvi
tizimini tubdan
takomillashtirish
chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5368-sonli Farmoni
2.
“Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 3-iyundagi PQ-3031-sonli qarori..
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2018-yil 5-martdagi “Jismoniy
tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5368-son farmoni.
4.
Ózbekiston Respublikasi «Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida»gi Qonuni (1992,
2000,2015) Vazirlar Maxkamasining 1999 yil 27 may.
5.
Ózbekistan Respublikası Prezidentiniń Dene tárbiya hám sporttı elede rawajlandırıw
haqqındaǵı qararı” 2017-jıl 3-iyun, PQ-3031-sanlı qararı.
6.
Sporttı rawajlandırıw ministrligin dúziw haqqındaǵı O‘zbekistan Respublikası
Prezidentiniń 2022-jıl 18-fevraldaǵı PQ-136-sanlı qararı.
7.
«Ōzbekiston sportchilarini 2021- yil Tokio (Yaponiya) shahrida bólib ótadigan XXXII
yozgi Olimpiya va XVI Paraolimpiya óyinlariga tayyorgarlik kórish tóǵrisda» gi
Prezident Farmoni.
8.
Ózbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi “Ózbekiston
Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
tóǵrisidagi Prezident Farmoni .
9.
Xalmuratov, M. (2025). DENE TÁRBIYASI OQITIWSHILARINIŃ KÁSIBIY
TAYARLIǴIN RAWAJLANDIRIW METODLARI. Modern Science and Research,
4(3), 390-395.
10.
Халмуратов, М. Т. (2023). ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ПОДГОТОВКА ПРАКТИЧЕСКОЙ
СИСТЕМЫ ФИЗИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ ДЕТЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ.
Science and innovation, 2(Special Issue 7), 406-410.
