ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
190
"ETAKDAGI KULBA" HIKOYASINING PSIXOLOGIK VA IJTIMOIY-MADANIY
O‘LCHOVLARINI O‘RGANISH
Amirxon Ne’matov
Buxoro davlat universiteti talabasi.
Annotatsiya.
“Etakdagi kulba” rivoyati madaniy nuanslar va psixologik ohanglarga boy
bo‘lib, qishloq hayoti va insoniy xulq-atvorning nozik jihatlariga ta’sirchan tasavvur beradi.
Ushbu hikoyaning ob’ektivi orqali biz jamiyat me’yorlari, individual psixologiya va an’ana va
zamonaviylik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning murakkabligini o‘rganamiz. Ushbu maqola
hikoyada keltirilgan turli mavzular va motivlarni tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, asosiy
psixologik va ijtimoiy-madaniy dinamikani yoritib beradi.
Kalit so‘zlar:
urf-odatlari, personajlar, devona, begona, his-tuyg‘u, kulba, arxetip
STUDYING THE PSYCHOLOGICAL AND SOCIO-CULTURAL DIMENSIONS OF
THE STORY "THE HUT IN THE SKIRT".
Abstract.
"Hut in the skirt"a narrative rich in cultural nuances and psychological
undertones, offers a compelling glimpse into the intricacies of rural life and human behavior.
Through the lens of this story, we delve into the complexities of societal norms, individual
psychology, and the interplay between tradition and modernity. This article aims to analyze the
various themes and motifs presented in the narrative, shedding light on the underlying
psychological and sociocultural dynamics at play.
Key words:
customs, characters, crazy, outsider, emotion, hut, archetype
ИССЛЕДОВАНИЕ ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО И СОЦИОКУЛЬТУРНОГО
АСПЕКТОВ РАССКАЗА «ХАЖИНА В ЮБКЕ».
Аннотация.
Повествование «Избушка в юбке» богато культурными нюансами и
психологическим подтекстом, дает впечатляющую картину сельской жизни и тонких
сторон человеческого поведения. Через призму этой истории мы исследуем сложности
социальных норм, индивидуальной психологии и взаимодействие между традициями и
современностью. Целью этой статьи является анализ различных тем и мотивов,
представленных в рассказе, и пролить свет на лежащие в их основе психологические и
социокультурные динамики.
Ключевые слова:
обычаи, персонажи, сумасшедшие, аутсайдер, эмоция, хижина,
архетип.
“Etakdagi kulba”da ekzistensial savollar, jamiyat bosimi va shaxsiy intilishlar bilan
kurashayotgan qishloq jamoasi tasvirlangan. Hikoya Devonaning jumboqli xarakteri atrofida
aylanadi, uning mavjudligi qishloqning tinch, ammo qat’iy tuzilgan hayotini buzadi. Hikoyani
tahlil qilar ekanmiz, biz ramziylik, metafora va madaniy ahamiyatga ega qatlamlarni ochib, inson
tabiati va jamiyat dinamikasi haqida tushunchalarni taqdim etamiz. Hikoya an’anaviy qishloq
muhiti fonida rivojlanadi, u yerda jamoat qadriyatlari va urf-odatlari kundalik hayotni
shakllantiradi. Yorqin tavsiflar va dialoglar orqali hikoya qishloqda keng tarqalgan ijtimoiy
ierarxiya, gender rollari va kuch dinamikasini tasvirlaydi. Devonaning kelishi o‘zgarishlar uchun
katalizator bo‘lib xizmat qiladi, mavjud me’yorlarga qarshi chiqadi va qishloq aholisi o‘rtasida
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
191
ichki qarashni uyg‘otadi. Uning g‘ayrioddiy xatti-harakatlari va sirli so‘zlari qiziqish va qo‘rquvni
uyg‘otib, an’ana va individuallik o‘rtasidagi keskinlikni ta’kidlaydi. Ijtimoiy-madaniy tahlil
"Etakdagi kulba"ning asosiy jihati hisoblanadi, chunki hikoya qishloq hayoti va qishloq
jamiyatidagi ijtimoiy dinamikani nozik tasvirini beradi. Ijtimoiy-madaniy tahlil ob’ektivi orqali
biz an’analar, gender rollari, kuch tuzilmalari, zamonaviylik va an’ana o‘rtasidagi keskinlik
mavzularni o‘rganishimiz mumkin.
Hikoyadagi sotsial-madaniy tahlilning markaziy mavzularidan biri bu an’analar va
jamoaviy qadriyatlarning individual va jamoaviy o‘ziga xoslikni shakllantirishdagi rolidir.
Qishloq jamiyati kundalik hayotni boshqaradigan umumiy urf-odatlar, marosimlar va
ijtimoiy me’yorlarga ega bo‘lgan bir-biriga bog‘langan holda tasvirlangan. Bu an’analar
davomiylik va barqarorlik manbai bo‘lib xizmat qiladi, qishloq ahlida esa o‘ziga xoslik va
daxldorlik hissini ta’minlaydi. Biroq, ular shaxsiy erkinlik va ifodani cheklaydigan cheklovlarni
ham yaratadi. Qishloq jamoasi ichidagi kuch dinamikasi ham personajlar o‘rtasidagi o‘zaro
ta’sirlar orqali o‘rganiladi. Charxchi yoki qishloq boshlig‘i qishloq aholisi ustidan muhim ta’sirga
ega bo‘lib, jamiyat ichidagi hokimiyatning ierarxik tabiatini anglatadi. Devonaning kelishi bu kuch
tuzilmasini buzadi, chunki uning sirli ishtiroki charxchining obro‘sini shubha ostiga qo‘yadi va
qishloq aholisini mavjud kuch dinamikasini shubha ostiga qo‘yadi. Qolaversa, “Etakdagi kulba”
zamonaviylik va an’ana o‘rtasidagi ziddiyatni o‘rganadi, chunki qishloq tashqi kuchlar ta’siri va
jamiyatdagi o‘zgarishlar tazyiqlari bilan kurashadi. Devona begona shaxs sifatida qishloq
hayotining an’anaviy to‘qimalariga zamonaviy g‘oyalar va istiqbollarning kirib kelishini
ifodalaydi. Uning mavjudligi qishloq aholisini o‘zgarishlarga qarshilik ko‘rsatishga va yangi
fikrlash usullariga moslashishga majbur qiladi.
"Etakdagi kulba"ning markazida yana bir muhim masala, psixologik izlanishlar yotadi,
chunki hikoya inson ongi, his-tuyg‘ulari va motivatsiyasining murakkabliklarini o‘rganadi.
Qahramonlarning Devona bilan o‘zaro munosabati va ularning ichki mulohazalari orqali
hikoya psixologik chuqurlik va murakkablik qatlamlarini ochib beradi. Devonaning sirli savollari
va mavhum xulq-atvori qishloq ahlida bezovtalik va maftunkorlik tuyg‘usini uyg‘otadi, bu
ularning ichki g‘alayonlari va mavjud so‘rovlarini aks ettiradi. Devona bilan o‘zaro munosabatlari
orqali qahramonlar o‘zlarining qo‘rquvlari, istaklari va ijtimoiy umidlariga qarshi turishadi, bu esa
o‘z-o‘zini kashf qilish lahzalariga olib keladi. Devonaning jumboqli ishtiroki qishloq aholisi
orasida psixologik introspektsiya uchun katalizator bo‘lib xizmat qiladi. Uning sirli savollari va
noan’anaviy xatti-harakatlari qiziqish, qo‘rquv va hayratni o‘z ichiga olgan bir qator hissiy
javoblarni keltirib chiqaradi. Qishloq aholisining Devonaga bo‘lgan munosabati o‘zlarining ichki
g‘alayonlari va ekzistensial so‘rovlarini aks ettirib, noaniqlik va noaniqlik bilan kurashishning
universal tajribasini ta’kidlaydi.
Hikoyadagi psixologik tadqiqotlarning markaziy mavzularidan biri o‘ziga xoslik va
tegishlilikka intilishdir. An’analar va jamiyatning umidlari bilan bog‘langan qishloq aholisi,
Devonaning mavjudligi oldida o‘zini o‘zi kashf qilish va haqiqiylik savollari bilan kurashadi.
Uning autsayderlik maqomi ularni o‘z jamiyati kontekstida o‘ziga xoslik va tegishlilik hissi
bilan kurashishga undaydi. Bundan tashqari, hikoya ekzistensial tashvish tushunchasini - inson
tajribasiga hamroh bo‘lgan chuqur bezovtalik va noaniqlik tuyg‘usini o‘rganadi. Devonaning sirli
savollari — “Uyi kuygan kim bor?.. Moli kuygan kim bor?.. Bagʻri kuygan kim bor?” —
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
192
ekzistensial zondlar vazifasini oʻtaydi va qishloq ahlini borliqning mohiyati, maqsadi va maʼnosi
haqidagi fundamental savollarga duch kelishga undaydi. Bu so‘rovlar qahramonlar orasida chuqur
aks sado beradi, ekzistensial mulohazalar va dilemmalarni uyg‘otadi.
Qolaversa, “Etakdagi kulba”da ijtimoiy bosim va shaxsiy farovonlikka moslashishning
psixologik zarari tasvirlangan. Bu qo‘rquv jamiyatdagi me’yorlar va umidlarning shaxsiy erkinlik
va so‘z ifodasiga psixologik ta’sirini ta’kidlab, jamoaviy tashvish va paranoyya tuyg‘usiga olib
keladi. “Etakdagi kulba”da timsol va metafora ajralmas rol o‘ynab, hikoyani yanada chuqur ma’no
qatlamlari bilan sug‘orib, chuqur his-tuyg‘u va mulohazalarni uyg‘otadi. Ushbu adabiy vositalar
orqali hikoya o‘zining yuzaki syujetidan oshib, o‘quvchilarni murakkab mavzular va
tushunchalarni o‘rganishga taklif qiladi. Titulli "kulba" qishloqni chegaralari, ierarxiyasi va
marosimlari bilan katta dunyoning mikrokosmosi sifatida ifodalaydi. Devona begona yoki ayyor
figuraning arxetipini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, an’anaviy qarashlarga qarshi chiqadi. Uning
sirli ishtiroki o‘zgarishlarning katalizatori bo‘lib xizmat qiladi, voqelik tabiati va insoniy holat
haqida mulohaza yuritishni taklif qiladi.
Takroriy so‘roq — “Uyi kuygan kim bor?.. Moli kuygan kim bor?.. Bag‘ri kuygan kim
bor?.. Bog‘ri kuygan kim bor?”— inson borlig‘iga xos bo‘lgan ekzistensial so‘rovlar va ma’no
izlanishlari ramzi bo‘lgan hikoyat davomida aks-sado beradigan replika bo‘lib xizmat qiladi. Bu
savollar kundalik hayotning sirtiga kirib, o‘ziga xoslik, maqsad va tegishlilik mohiyatini
chuqurroq o‘rganadi. Ular qishloq aholisiga va kitobxonlarga qo`rqinchli ko‘rinadigan dunyoda
tushunish va aloqani izlash uchun asosiy inson ehtiyojini eslatib turadi.
Eshiklar va ostonalar tasviri butun hikoya davomida takrorlanib, o‘tish va chegaraviy
bo‘shliqlarni anglatadi. Eshiklar ma’lum va noma’lum, tanish va notanish o‘rtasidagi to‘siqlarni
ifodalaydi. Devonaning eshiklarni ochish yoki yopish haqidagi sirli buyruqlari — “Eshikni
tambala! Uyda xap o‘tir!”— qishloq aholisiga taqdim etilgan tanlov va imkoniyatlar ramzi bo‘lib,
ularni o‘z qo‘rquvlariga qarshi turishga va o‘zgarishlarni qabul qilishga undaydi.
“Etakdagi kulba” qishloq hayoti, inson psixologiyasi va jamiyat dinamikasini jozibali
tadqiq qilishni taklif etadi. Hikoya elementlaridan iborat mukammallik orqali hikoya o‘quvchilarni
mavjudlikning murakkabliklari an’analar va innovatsiyalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik haqida
fikr yuritishga taklif qiladi. Hikoyani psixologik va ijtimoiy-madaniy ob’ektiv orqali tahlil qilish
orqali biz u o‘zida mujassam etgan universal mavzular va abadiy haqiqatlar haqida chuqurroq
tushunchaga ega bo‘lamiz.
REFERENCES
1.
G. Sattorova. “90-yillar o‘zbek hikoyachiligi milliy xarakter muammosi”. Toshkent. 2002.
2.
Каримов Б. “Адабиётшунослик методологияси”. Т. “Муҳаррир” нашриёти. 2011.
3.
Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. –T., “Ma’naviyat”, 2000. -112 bet.
4.
https://tafakkur.net/etakdagi-kulba/nurulloh-muhammad-raufxon.uz
