Oktabr, 2024-Yil
329
QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I BO‘YICHA IMTIYOZLAR
Sapayev Jahongir Maxsudbekovich
Bank-moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13924965
Annotatsiya.
Ushbu tezisda qo‘shilgan qiymat solig‘ining (QQS) iqtisodiyot va jamiyat
uchun ahamiyati, uning zarurati hamda ijtimoiy roli yoritilgan. QQSning davlat daromadlarini
barqarorlashtirishdagi o‘rni, iste’molga asoslangan soliq sifatida iqtisodiy faollikni
rag‘batlantirish va soliq tizimining shaffofligini oshirish imkoniyatlari haqida batafsil ma’lumot
berilgan. Shuningdek, maqolada QQSning ijtimoiy ahamiyati, kam ta’minlangan aholini qo‘llab-
quvvatlash, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish va soliq yukining adolatli taqsimlanishiga ta'siri
tahlil qilingan. QQSning davlat siyosatidagi o‘rni va xalqaro savdoni qo‘llab-quvvatlashdagi
vazifalari ham keng yoritilgan. Ushbu maqola, QQSning iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarini chuqur
o‘rganish orqali, uning davlat va jamiyat uchun muhimligini ko‘rsatishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), iqtisodiy faollik, davlat daromadlari,
ijtimoiy infratuzilma, soliq tizimi, soliq yukining taqsimlanishi, kam ta’minlangan aholini qo‘llab-
quvvatlash.
VALUE ADDED TAX BENEFITS
Abstract.
This thesis describes the importance of value added tax (VAT) for the economy
and society, its necessity and social role. Detailed information on the role of VAT in stabilizing
state revenues, stimulating economic activity as a consumption-based tax, and increasing the
transparency of the tax system is provided. Also, the article analyzes the social significance of
VAT, its impact on the support of poor people, the development of social infrastructure, and the
fair distribution of the tax burden. The role of VAT in state policy and its tasks in supporting
international trade are also widely covered. This article aims to show its importance for the state
and society through an in-depth study of the economic and social aspects of VAT.
Key words:
Value added tax (VAT), economic activity, state revenues, social infrastructure,
tax system, distribution of tax burden, support of low-income population.
ЛЬГОТЫ ПО НАЛОГУ НА ДОБАВЛЕННУЮ СТОИМОСТЬ
Аннотация.
В данной диссертации описывается значение налога на добавленную
стоимость (НДС) для экономики и общества, его необходимость и социальная роль.
Приведена подробная информация о роли НДС в стабилизации государственных доходов,
стимулировании экономической деятельности как налога на потребление и повышении
прозрачности налоговой системы. Также в статье анализируется социальная значимость
Oktabr, 2024-Yil
330
НДС, его влияние на поддержку малообеспеченных слоев населения, развитие социальной
инфраструктуры, справедливое распределение налогового бремени. Также широко
освещается роль НДС в государственной политике и его задачи в поддержке
международной торговли. Целью данной статьи является показать его значение для
государства и общества посредством углубленного изучения экономических и социальных
аспектов НДС.
Ключевые слова:
налог на добавленную стоимость (НДС), экономическая
деятельность, доходы государства, социальная инфраструктура, налоговая система,
распределение налогового бремени, поддержка малообеспеченного населения.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) — bu davlat tomonidan mahsulot yoki xizmatlarga
qo‘shilgan qiymatga solinadigan bilvosita soliq turi. QQS to‘lovlari tovar yoki xizmatning ishlab
chiqarish jarayonidagi har bir bosqichida, shuningdek, sotuvchilardan iste’molchiga yetkazish
jarayonida amalga oshiriladi. Bu soliqning asosi shundaki, u faqat mahsulot yoki xizmatning
qiymatiga qo‘shilgan qismidan olinadi.
QQSning ishlash prinsipi quyidagicha:
1.Ishlab chiqarish: Masalan, xomashyo ishlab chiqaruvchi xomashyoni mahsulot ishlab
chiqaruvchiga sotadi. Shu paytda QQS xomashyo qiymatiga qo‘shiladi.
2.Ishlab chiqaruvchidan yetkazib beruvchiga: Ishlab chiqaruvchi xomashyoni qayta
ishlaydi va undan mahsulot tayyorlaydi. Tayyor mahsulot yetkazib beruvchiga sotilganda, oldingi
bosqichlarda to‘langan QQS hisobga olinib, faqat qo‘shilgan qiymatga nisbatan soliq olinadi.
3.Iste’molchiga yetkazish: Mahsulot yakuniy iste’molchiga sotilganda, u mahsulot
qiymatiga qo‘shilgan QQSni to‘laydi. Ushbu jarayonda mahsulot ishlab chiqarishning har bir
bosqichida to‘langan QQS hisobga olinadi va yakuniy qiymatiga qo‘shiladi.
Bu tizim orqali QQS yukini aslida yakuniy iste’molchi ko‘taradi, chunki mahsulotning
narxiga soliq qo‘shiladi va iste’molchi uni to‘laydi. Ishlab chiqaruvchilar va yetkazib beruvchilar
esa faqat qo‘shilgan qiymat uchun soliq to‘laydilar, bu esa ularga oldingi bosqichlarda to‘langan
QQSni hisobga olish imkonini beradi.
QQSning afzalliklari orasida shaffoflik, soliq yig‘ilishining barqarorligi va davlat
byudjetiga barqaror daromad keltirishi kabilar mavjud. Biroq, uning kamchiligi iste’molchilar
uchun narxlarning oshishiga olib kelishi va past daromadli guruhlar uchun soliq yukini
kuchaytirishidir.
Oktabr, 2024-Yil
331
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) bo‘yicha imtiyozlar mamlakat iqtisodiyoti, ijtimoiy holati
va davlat siyosatiga bog‘liq holda shakllanadi. QQS bo‘yicha imtiyozlar ayrim sohalar va faoliyat
turlarini rag‘batlantirish, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish va strategik maqsadlarga
erishish uchun joriy qilinadi. Ushbu imtiyozlar orqali davlat o‘z maqsadlariga erishish uchun
iqtisodiyotning muayyan tarmoqlariga soliq yukini kamaytiradi yoki butunlay olib tashlaydi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) bo‘yicha imtiyozlarning asosiy turlari
1. Nol stavkada soliq solinadigan tovarlar va xizmatlar
Nol stavkasi qo‘llanilganda, tovar yoki xizmat uchun QQS stavkasi 0% bo‘ladi. Bu shuni
anglatadiki, eksportchi mahsulot eksport qilayotganda QQS to‘lamaydi, ammo o‘zi uchun kiruvchi
QQSni davlatdan qaytarib olish huquqiga ega. Bu qoida eksport faoliyatini rag‘batlantirish va
mamlakat eksport salohiyatini oshirish uchun joriy qilingan.
2. To‘liq yoki qisman ozod qilingan tovarlar va xizmatlar
Ayrim tovar va xizmatlar to‘liq yoki qisman QQSdan ozod qilinishi mumkin. Masalan,
asosiy oziq-ovqat mahsulotlari, tibbiyot xizmatlari va dori-darmonlar, ta’lim xizmatlari ko‘pincha
soliqdan ozod qilingan bo‘ladi. Bu chora ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan xizmatlar va
tovarlarning arzonligini saqlab qolish uchun qo‘llaniladi.
3. Muayyan sohalar yoki tarmoqlarga nisbatan qo‘llaniladigan imtiyozlar
Qishloq xo‘jaligi, tibbiyot, ta’lim, ilmiy tadqiqotlar va texnologik innovatsiyalar kabi
sohalar iqtisodiyotda muhim o‘rin tutgani sababli QQS bo‘yicha imtiyozlardan foydalanishi
mumkin. Bu sohalar uchun soliq yukini kamaytirish ularning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va
sarmoyalarni jalb qilish maqsadida amalga oshiriladi.
4. Xayriya va notijorat tashkilotlar uchun imtiyozlar
Xayriya fondlari, notijorat tashkilotlar va ijtimoiy ahamiyatga ega loyihalar uchun QQS
bo‘yicha imtiyozlar berilishi mumkin. Bu tashkilotlar tomonidan olingan mablag‘larning katta
qismi ijtimoiy yoki insonparvarlik maqsadlariga yo‘naltirilgani sababli, ularga soliq imtiyozlari
berilishi davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
5. Investitsion loyihalar uchun imtiyozlar
Davlat tomonidan tasdiqlangan investitsion loyihalar uchun yuqori texnologiyalar, yangi
uskunalar yoki muayyan tarmoqlarni rivojlantirish bilan bog‘liq import qilinadigan tovarlarga
QQSdan imtiyoz berilishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish,
texnologik yangilanishlarni qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiyotda investitsion faollikni oshirishga
xizmat qiladi.
QQS bo‘yicha imtiyozlarning asosiy maqsadlari
Oktabr, 2024-Yil
332
QQS bo‘yicha imtiyozlar davlat tomonidan quyidagi maqsadlarga erishish uchun
qo‘llaniladi:
1.Ijtimoiy himoya: Asosiy oziq-ovqat mahsulotlari, tibbiyot va ta’lim xizmatlarini QQSdan
ozod qilish orqali davlat aholining kam ta'minlangan qatlamlarini qo‘llab-quvvatlaydi va hayot
darajasini oshirishga harakat qiladi.
2.Iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish: Ayrim sohalar uchun QQS imtiyozlari ularning
raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi va yangi investitsiyalarni jalb qilishga
ko‘maklashadi.
3. Eksportni qo‘llab-quvvatlash: Eksport mahsulotlariga nol stavka qo‘llash orqali davlat
o‘z eksportchilarini qo‘llab-quvvatlaydi va xalqaro bozorda raqobatbardoshligini oshirishga
harakat qiladi.
4.Innovatsiyalarni rivojlantirish: Yangi texnologiyalar va innovatsion uskunalarni import
qilishga QQS imtiyozlari berish orqali mamlakatda zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalarini
joriy etish rag‘batlantiriladi.
5.Notijorat faoliyatini qo‘llab-quvvatlash: Xayriya va notijorat tashkilotlar uchun QQS
imtiyozlari ularning ijtimoiy ahamiyatga ega loyihalarni amalga oshirishini yengillashtiradi.
QQS bo‘yicha imtiyozlarning bir qator kamchiliklari ham mavjud:
Davlat daromadlarining kamayishi: Imtiyozlar orqali soliq yig‘imlari kamayishi sababli
davlat byudjetiga tushadigan daromadlar qisqarishi mumkin.
Soliq tizimining murakkablashishi: Imtiyozlar ko‘payishi bilan QQS hisob-kitobi va
boshqaruvi yanada murakkablashadi, bu esa soliq tizimida noaniqlik va noto‘g‘ri hisob-kitoblarga
olib kelishi mumkin.
Noto‘g‘ri foydalanish xavfi: Ayrim tashkilotlar yoki shaxslar QQS bo‘yicha imtiyozlardan
noto‘g‘ri foydalanish orqali soliqdan qochish holatlariga duch kelishi mumkin.
QQS bo‘yicha imtiyozlarning asosiy maqsadi iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni amalga
oshirishga qaratilgan bo‘lsa-da, uning samaradorligini oshirish uchun doimiy monitoring va tahlil
zarurdir. Shu sababli, davlat soliq qonunchiligini muntazam ravishda yangilab, imtiyozlarning
samaradorligini oshirishga harakat qiladi.
REFERENCES
1.
Xo‘jayev, B. X. (2018). Soliq siyosatining asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi nashriyoti.
Oktabr, 2024-Yil
333
2.
Mamadaliyev, N. (2020). O‘zbekiston iqtisodiyotida soliq tizimining roli va uning
rivojlanish istiqbollari. Iqtisodiyot va innovatsiyalar jurnali, 4(2), 34-42.
3.
Karimov, A. A. (2017). Iqtisodiyot va moliya: Qo‘shilgan qiymat solig‘ining nazariyasi
va amaliyoti. Toshkent: Sharq nashriyoti.
