122
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BIOLOGIYA FANIDA INTERAKTIV METODLAR VA ULARNING PISA
TALABLARIGA MOSLIGI
Bozorova Umida Baxtiyorovna
SamDU Kattaqo‘rg‘on filiali Aniq va tabiiy fanlar kafedrasi asissenti
Yusupova Shahnoza Yazdon qizi
SamDU Kattaqo‘rg‘on filiali Biologiya yoʻnalishi 3-bosqich talabasi
Saidova Shahnoza Alisher qizi
SamDU Kattaqo‘rg‘on filiali Biologiya yoʻnalishi 3-bosqich talabasi
INTERACTIVE METHODS IN BIOLOGY AND THEIR COMPLIANCE
WITH PISA REQUIREMENTS
Bozorova Umida Bakhtiyorovna
Assistant of the Department of Exact and Natural Sciences of Kattakurgan Branch of
SamSU
Yusupova Shakhnoza Yazdon kizi
3rd year student of Biology at Kattakurgan branch of SamSU
Saidova Shakhnoza Alisher kizi
3rd year student of Biology at Kattakurgan branch of SamSU
Abstract:
This article highlights the importance of using interactive methods in
teaching biology and ways to develop functional literacy in students through them.
Based on the criteria of the PISA international assessment program, it is considered
what approaches are effective in teaching biology in the secondary education system.
Also, the topics in the 7th grade biology textbook were analyzed, and a sample of
interactive tasks in the PISA format corresponding to them was developed.
Keywords:
Biology, interactive method, functional literacy, PISA, textbook
analysis, sample task
Annotatsiya:
Ushbu maqolada biologiya fanini o‘qitishda interaktiv
metodlardan foydalanishning ahamiyati, ular orqali o‘quvchilarda funksional
savodxonlikni shakllantirish yo‘llari yoritilgan. PISA xalqaro baholash dasturi
mezonlari asosida o‘rta ta’lim tizimida biologiya fanini o‘rgatishda qanday
yondashuvlar samarali ekani haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, 7-sinf biologiya
123
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
darsligidagi mavzular tahlil qilinib, ularga mos PISA formatidagi interaktiv
topshiriqlar namunasi ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Biologiya, interaktiv metod, funksional savodxonlik, PISA,
darslik tahlili, topshiriq namunasi
Kirish:
Zamonaviy ta’limda asosiy e’tibor nafaqat bilim berish, balki
o‘quvchilarni tanqidiy, tizimli va amaliy fikrlashga o‘rgatishga qaratilmoqda.
Xalqaro PISA baholash tizimi aynan ana shu ko‘nikmalarning mavjudligini sinovdan
o‘tkazadi. Biologiya kabi tabiiy fanlar o‘quvchining kuzatish, tahlil qilish, sabab-
oqibat bog‘lanishini tushunish, hayotiy muammolarga ilmiy yondashuv bilan yechim
topish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun eng qulay fanlardan biridir. Bu esa o‘z
navbatida, fanlarni o‘qitishda interaktiv metodlar va PISA talablariga mos
topshiriqlarni qo‘llashni taqozo etadi.
1. Biologiya fanini o‘qitishda interaktiv metodlarning o‘rni
Interaktiv metodlar – bu o‘quvchilarni ta’lim jarayonida faol ishtirokchi sifatida
jalb qiluvchi, mustaqil fikrlash, muloqot qilish va jamoada ishlashga undovchi
pedagogik yondashuvlardir. Biologiya fanida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan samarali
interaktiv metodlarga quyidagilar kiradi:
“Fikrlar xaritasi” – mavzu bo‘yicha asosiy tushunchalar o‘rtasidagi bog‘lanishni
ochib berish.
“Venn diagrammasi” – ikkita biologik hodisa yoki jarayonni solishtirish.
“Aqliy hujum” – muammoli vaziyatga imkon qadar ko‘p echim taklif qilish.
“Insert” texnologiyasi – matn bilan ishlashda bilim darajasini belgilash.
Jamoaviy loyiha metodlari – ekologik loyihalar, tajriba dizayni.
Ushbu metodlar orqali o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki PISA talablari
doirasidagi funksional savodxonlik rivojlanadi.
2. PISA talablari va biologiya fani
PISA dasturi (OECD) o‘quvchilarning hayotiy vaziyatda bilimdan foydalanish
ko‘nikmasini baholaydi. Biologiya fanida bu quyidagi ko‘nikmalarni anglatadi:
Ilmiy savodxonlik – biologik hodisalarni ilmiy asosda tushunish va tushuntira
olish
Muammoni aniqlash va yechim taklif qilish – ekologik, tibbiy, gigiyenik
masalalarda
Eksperimental fikrlash – tajriba, kuzatuv, gipoteza tuzish va uni tekshirish
Matn, grafik, jadval, sxemalarni tahlil qilish
124
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Shunday ekan, biologiya darslarida o‘quvchi faqatgina nazariy bilim emas, balki
real hayotga tadbiq qilinadigan ilmiy yondashuvlarni ham egallashi lozim.
3. 7-sinf biologiya darsligi asosida mavzular tahlili
Mavzu: Fotosintez
Darslikda quyidagicha savol berilgan:
“Fotosintez qanday sharoitda yuz beradi?”
Bu savol nazariy jihatdan to‘g‘ri, biroq PISA formatiga moslash uchun uni
hayotiy vaziyat bilan bog‘lash kerak.
Mavzu: Qon aylanish tizimi
Darslikda qon aylanish organlari funksiyasi sxema orqali berilgan. Bu yerda
tahlil va grafik ma’lumotlar bilan ishlash imkoniyati mavjud.
Mavzu: Reflekslar va asab tizimi
Qisqa nazariy materialga asoslangan topshiriqlar mavjud. Biroq real hayotiy
misollar (issiq narsaga tegish, qorong‘uda ko‘z qorachig‘i kengayishi) bilan
boyitilishi kerak.
4. PISA talablariga mos interaktiv topshiriqlar namunasi
Mavzu: Fotosintez (Hayotiy vaziyatli topshiriq)
Vaziyat:Bir fermer issiqxona qurishda xatoga yo‘l qo‘ygan: u pomidor ekinlarini
quyosh nuri to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushmaydigan joyga ekkan. Oradan bir necha hafta
o‘tib, u o‘simlik barglarining sarg‘ayib borayotganini, o‘sishining sustlashganini va
umumiy holatining yomonlashayotganini sezdi. Shuningdek, mevalar kam hosil
bermoqda. Fermer ushbu muammoning sababini aniqlash va uni bartaraf etish yo‘lini
topmoqchi.
1-savol: Ushbu holatni qanday biologik jarayon bilan izohlash mumkin?
125
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
A) Fotosintez susaygan
B) Transpiratsiya kuchaygan
C) Xlorofill parchalangani
D) Ildizdagi muammo
To‘g‘ri javob: A) Fotosintez susaygan
2-savol: Quyosh nuri yetishmasligi natijasida fotosintez jarayonida qanday
o‘zgarish yuz beradi?
A) Karbonat angidrid so‘rilishi ortadi
B) Organik moddalarning sintezi susayadi
C) Kislorod ajralishi kuchayadi
D) Suvning bug‘lanishi tezlashadi
To‘g‘ri javob: B) Organik moddalarning sintezi susayadi
3-savol: Fermer muammoni bartaraf etish uchun qanday choralarni ko‘rishi
kerak?
A) Barglarni tez-tez yuvish
B) Ildizlarga ko‘proq suv quyish
C) Sun’iy yorug‘lik manbai o‘rnatish
D) Haroratni ko‘tarish
To‘g‘ri javob: C) Sun’iy yorug‘lik manbai o‘rnatish
4-savol (Yozma javob):
Pomidor o‘simliklarining sog‘lom o‘sishi uchun quyosh nuri qanday rol
o‘ynaydi? Fotosintez jarayoni bilan bog‘lab tushuntiring.
Baholash mezonlari (yozma javob uchun):
Quyosh nuri fotosintez uchun zarur bo‘lgan energiya manbai ekanligi
ko‘rsatilgan bo‘lsa – 1 ball
Fotosintez natijasida o‘simlik organik moddalar (glyukoza) hosil qilishi
tushuntirilgan bo‘lsa – 1 ball
Quyosh nuri yetishmasligi o‘simlik o‘sishiga salbiy ta’sir qilishi aytilgan bo‘lsa
– 1 ball
Jami: 3 ball
Mavzu: Qon aylanish tizimi
Topshiriq turi: Grafik tahlil (interaktiv)
Vaziyat:
Biologiya darsida o‘quvchilarga yurak faoliyati va qon aylanishiga ta’sir etuvchi
omillar haqida tushuntirilmoqda. Tajriba sifatida bir o‘quvchining yurak urish tezligi
va qon bosimi jismoniy mashqdan oldin, mashq davomida va mashqdan keyingi 10
126
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
daqiqa mobaynida o‘lchab borildi. Quyidagi grafikda ushbu jarayondagi yurak urishi
(urish/min)
va
qon
bosimi
(sistolik
mmHg)
o‘zgarishlari tasvirlangan.
O‘quvchilardan grafikni tahlil qilib, biologik asoslangan xulosa chiqarish so‘raladi.
Savol: Grafikdagi o‘zgarishlardan qanday biologik xulosa chiqarish mumkin?
Javob variantlari:
A) Jismoniy faollik yurak urishini kamaytiradi
B) Qon bosimi faqat dam olishda o‘zgaradi
C) Jismoniy mashq vaqtida yurak urishi va qon bosimi ortadi
D) Yurak urishi mashqdan keyin ham ortishda davom etadi
To‘g‘ri javob: C) Jismoniy mashq vaqtida yurak urishi va qon bosimi ortadi
Mavzu: Reflekslar
Vaziyat:
Bolakay hovlida yugurib o‘ynayotgan edi. U yerda turgan ignani ko‘rmay,
tasodifan oyog‘i bilan bosib yubordi. Og‘riqni sezgan zahoti u hech qanday ongli
harakat yoki o‘ylashsiz darhol oyog‘ini orqaga tortdi. Bu harakat avtomatik tarzda,
tashqi og‘riqli ta’sirga tezkor javob tarzida sodir bo‘ldi. Bu jarayon markaziy asab
tizimi orqali boshqarilgan bo‘lib, organizmning himoya refleksi hisoblanadi.
(Rasmda bolakay tasodifan ignaga bosib yuborgan va oyog‘ini avtomatik tarzda
tortib olmoqda)
127
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Savol:
Ushbu harakat qanday refleks turi hisoblanadi?
Javob variantlari:
A) Shartsiz refleks
B) Shartli refleks
C) Reaksiyali harakat
D) Ongli harakat
To‘g‘ri javob: A) Shartsiz refleks
Qo‘shimcha tahlil savoli (yozma):
Nima uchun bu harakat shartsiz refleks hisoblanadi? Refleksning nerv yoyini
tushuntirib bering.
Baholash mezonlari:
Shartsiz refleksning tug‘ma, avtomatik harakat ekanligi aytilsa – 1 ball
Og‘riq retseptorlari, orqa miya, harakat nervlari ishtirok etishi ko‘rsatilsa – 1
ball
Ongli boshqaruv ishtirok etmasligi tushuntirilsa – 1 ball
Jami: 3 ball
Xulosa.
Biologiya fanini zamonaviy interaktiv metodlar asosida o‘qitish
o‘quvchilarda funksional va ilmiy savodxonlikni shakllantiradi. PISA talablariga mos
metod va topshiriqlardan foydalanish o‘quvchilarning tahlil qilish, kuzatish, fikr
yuritish va real hayotdagi muammolarga ilmiy yondashuv bilan qarash ko‘nikmasini
128
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
rivojlantiradi. 7-sinf darsligi mavjud imkoniyatlarga ega bo‘lsa-da, topshiriqlarni
hayotiy vaziyatlarga moslab ishlab chiqish va interaktiv yondashuvni kuchaytirish
muhim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Nishonov A.A., Dadaboyev D.D. va boshq. Biologiya 7-sinf darsligi. – T.:
O‘qituvchi, 2022.
2. Karimov M. “Zamonaviy ta’lim texnologiyalari”, – T.: Ilm Ziyo, 2020.
3. To‘rayev A. “Biologiya fanida interaktiv metodlar”, – T.: Fan, 2021.
4. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. PISAga tayyorgarlik
bo‘yicha metodik qo‘llanma, 2023.
5.Umumta’lim maktablarda biologiya fanlarini o‘qitishda pisa dasturi testlaridan
foydalanishning
samaradorligi.
«ТАБИИЙ
ФАНЛАРНИНГ
ДОЛЗАРБ
МАСАЛАЛАРИ»
мавзусидаги
III-халқаро
илмий-назарий
анжуман
материаллари ТЎПЛАМИ 12 май, 2022 й. U.B.Bozorova, N.A.Ruziqulova
6.Use of PISA tests in teaching biological sciences. “Science and innovation”
international scientific journal. 2023. volume 2. issue 2. U.B.Bozorova,
N.A.Ruziqulova.
7.Biologiya fanidan Pisa topshiriqlarini tuzish metodikasi. Fan,Talim va
amaliyot integratsiyasi.ISSN:2181-1776.Jild 5,Nashr 2,May2024. Bozorova Umida
Baxtiyorovna,
8.Biolgiya fanlarini o‘qitishda pisa test va topshiriqlarini qo‘llashning
samaradorligi. International Journal of Education, Social Science & Humanities.
Finland Academic Research Science Publishers ISSN: 2945-4492 (online) |
(SJIF) = 8.09 Impact factor. Bozorova U.B. Ruziqulova N. A. Zoxidova I. S
