139
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MO‘G‘ULLAR VA ISLOM: CHINGIZXON AVLODLARINING ISLOMNI
QABUL QILISHI
I. I. Jomurodov
assistant, Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti, Qarshi
Annotatsiya:
Mo‘g‘ullar istilolari tarixiy jarayonlarga ulkan ta’sir ko‘rsatgan
bo‘lsa-da, Chingizxon avlodlarining Islomni qabul qilishi bu sivilizatsiyalar
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni yanada mustahkamladi. Ushbu maqolada mo‘g‘ullarning
Islom dunyosiga bostirib kirishi, ularning bosib olingan hududlardagi diniy siyosati
va Islomni qabul qilish jarayonlari tahlil qilinadi. Shuningdek, bu jarayonning siyosiy
va madaniy natijalari ham o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Mo‘g‘ullar, Islom, Chingizxon, Huloku, Oltin O‘rda, Ilxoniylar,
musulmon davlatlari, siyosiy o‘zgarishlar.
Abstract:
The Mongol invasions had a significant impact on historical
processes, but the conversion of the descendants of Genghis Khan to Islam further
strengthened the interaction between these civilizations. This article analyzes the
Mongols' invasion of the Islamic world, their religious policies in the conquered
territories, and the process of their conversion to Islam. Additionally, the political and
cultural consequences of this transformation are explored.
Keywords:
Mongols, Islam, Genghis Khan, Hulagu, Golden Horde, Ilkhanids,
Muslim states, political transformations.
Аннотация:
Монгольские завоевания оказали значительное влияние на
исторические процессы, но принятие ислама потомками Чингисхана еще
больше укрепило взаимодействие между этими цивилизациями. В данной
статье анализируются вторжение монголов в исламский мир, их религиозная
политика на завоеванных территориях и процесс принятия ислама. Кроме того,
рассматриваются
политические
и
культурные
последствия
этого
преобразования.
Ключевые слова:
Монголы, Ислам, Чингисхан, Хулагу, Золотая Орда,
Ильханиды, мусульманские государства, политические изменения.
Kirish.
Mo‘g‘ullar istilolari o‘rta asr tarixining eng muhim va ta’sirchan
voqealaridan biri bo‘lib, ular Osiyo va Yevropa tarixiga ulkan o‘zgarishlar olib keldi.
Chingizxon boshchiligidagi mo‘g‘ullar XIII asrda G‘arbiy Osiyo va Islom dunyosiga
yurish boshlaganida, musulmon sivilizatsiyasi o‘zining gullab-yashnagan davrini
140
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
boshdan kechirayotgan edi. Bag‘dod xalifaligi, Xorazmshohlar davlati va boshqa
musulmon davlatlari mo‘g‘ullarning shiddatli hujumlari natijasida kuchsizlanib,
ularning zulmatli istilosiga duch keldi.
Mo‘g‘ullar Islom dunyosini zabt etgan dastlabki bosqichda diniy bag‘rikenglik
siyosatini yuritgan bo‘lsalar-da, ularning hukmronligi vaqt o‘tishi bilan asta-sekin
Islom ta’siriga tushdi. Ayniqsa, Ilxoniylar va Oltin O‘rda hukmdorlarining Islomni
qabul qilishi nafaqat ularning shaxsiy e’tiqodining o‘zgarishi, balki mo‘g‘ul
davlatlarining butun siyosiy va ijtimoiy tuzilishini o‘zgartirishga olib keldi.
Mo‘g‘ullarning Islomni qabul qilishi Islom olamida ularning yangi rolining
shakllanishiga xizmat qildi va ularni musulmon jamiyatining ajralmas qismiga
aylantirdi.
Ushbu maqolada mo‘g‘ullarning Islom dunyosiga yurishlari, ularning bosib
olingan hududlarda yuritgan diniy siyosati, shuningdek, Chingizxon avlodlarining
Islomni qabul qilish sabablari va natijalari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, mo‘g‘ullar
tomonidan Islomni qabul qilish jarayoni qanday kechganligi, bu jarayonning siyosiy
va madaniy oqibatlari ham chuqur o‘rganiladi. Mo‘g‘ullar tomonidan qabul qilingan
Islom faqatgina e’tiqodiy o‘zgarish emas, balki butun boshli davlat tuzilishi va
ijtimoiy munosabatlarning yangilanishiga sabab bo‘ldi. Bu jarayon Islom tarixining
muhim burilish nuqtalaridan biri bo‘lib, mo‘g‘ullar va musulmon dunyosi o‘rtasidagi
o‘zaro aloqalarni yangi bosqichga olib chiqdi [1].
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Mo‘g‘ullar va Islom o‘rtasidagi aloqalar
tarixchilarning e’tiborini uzoq vaqt jalb qilib kelgan mavzulardan biridir. Yevropa,
rus va musulmon manbalari mo‘g‘ullar imperiyasining harbiy yurishlari, davlat
tuzilishi va diniy e’tiqodlari haqida turli nuqtai nazarlarni ilgari suradi. Ayrim
Yevropa tarixchilari mo‘g‘ullarning Islomni qabul qilish jarayonini ularning siyosiy
manfaatlari bilan bog‘lasalar, musulmon olimlari bu jarayonni Islom dinining
jozibadorligi va musulmon ulamolarining targ‘ibot faoliyati bilan izohlaydilar [2].
Mo‘g‘ullarning Islomni qabul qilish jarayoni haqida turli tarixiy manbalarda
turlicha yondashuvlar mavjud. Masalan, Rashid ad-Dinning "Jome’ ut-tavorix"
asarida Ilxoniylar davlatining Islomni qabul qilishi tafsilotlari aniq bayon etilgan
bo‘lsa, Ibn al-Asirning asarlarida mo‘g‘ullarning dastlabki bosqinchilik davrida
musulmonlarga nisbatan ko‘rsatgan shafqatsizligi keng yoritilgan. Zamonaviy
tarixchilardan B. Spuler va D. Morgan kabi tadqiqotchilar mo‘g‘ullar bilan Islom
dunyosi o‘rtasidagi madaniy aloqalar va siyosiy jarayonlarni tahlil qilganlar [3].
Ushbu maqolada tarixiy tahlil va taqqoslash metodlaridan foydalanilgan.
Dastlab mo‘g‘ullarning Islom bilan ilk to‘qnashuvlari tahlil qilinib, bosib olingan
141
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
hududlardagi ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar ko‘rib chiqildi. Shuningdek, mo‘g‘ul
hukmdorlarining Islomni qabul qilish sabablari turli tarixiy manbalar asosida
muhokama qilindi. Metodologik jihatdan esa, mo‘g‘ullarning Islomni qabul qilish
jarayoni bosqichma-bosqich o‘rganilib, uning musulmon jamoalari va davlat
boshqaruv tizimiga ta’siri baholandi [4].
Maqolada tarixiy qiyosiy tahlil usulidan ham foydalanildi. Jumladan, mo‘g‘ullar
tomonidan tashkil etilgan turli davlatlarning Islomga munosabati o‘zaro taqqoslandi.
Oltin O‘rda xoni Berke Islomni chuqur qabul qilib, musulmon davlatlari bilan ittifoq
tuzgan bo‘lsa, Ilxoniylar hukmdori Gazanxon Islomni qabul qilish bilan birga davlat
idoralarini ham musulmon an’analariga moslashtirgan. Bu esa mo‘g‘ullarning
Islomga moslashuv jarayonini har bir hududda qanday o‘tganini ko‘rsatib beradi [5].
Bundan tashqari, mo‘g‘ullarning Islomga o‘tishida tasavvufiy harakatlarning
o‘rni alohida o‘rganildi. Jumladan, Ahmad Yassaviy va uning ta’limoti mo‘g‘ul
zodagonlari orasida katta ta’sirga ega bo‘lgan. Shuningdek, Oltin O‘rdadagi
musulmon ulamolarining mo‘g‘ul elitasi orasida diniy targ‘ibot olib borganliklari
manbalar asosida tahlil qilindi. Shu bois, maqolada tarixiy hodisalar qatorida diniy va
madaniy omillarning o‘rni ham alohida yoritildi [6].
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada mo‘g‘ullar va Islom o‘rtasidagi
aloqalarni o‘rganishda bir nechta metodologik yondashuvlar qo‘llanildi. Dastlab,
tarixiy tahlil metodi orqali mo‘g‘ullarning Islom dunyosiga bostirib kirishi va Islomni
qabul qilish jarayonining tarixiy konteksti o‘rganildi. Shuningdek, taqqoslash usuli
yordamida mo‘g‘ullarning turli hukmdorlari, masalan, Oltin O‘rda va Ilxoniylar
davlatlarining Islomni qabul qilish jarayonlari taqqoslandi. Manba tahlili orqali,
asosan Rashid ad-Dinning "Jome’ ut-tavorix" va Ibn al-Asirning asarlari kabi tarixiy
manbalar ko‘rib chiqilib, turli tarixiy qarashlar va mo‘g‘ullarning bosqinchilik
davrida musulmonlarga nisbatan ko‘rsatgan siyosiy tutumlari tahlil qilindi.
Sotsiokulturaviy tahlil yordamida mo‘g‘ullar tomonidan qabul qilingan Islomning
ijtimoiy va madaniy jihatlari o‘rganildi. Bu jarayonda, ayniqsa, tasavvufiy
harakatlarning Islomni qabul qilishdagi roli va mo‘g‘ul zodagonlari orasida diniy
targ‘ibot olib borgan musulmon ulamolarining ta’siri alohida yoritildi. Qiyosiy tahlil
orqali esa mo‘g‘ullarning Islomga o‘tish jarayonining siyosiy, madaniy va ijtimoiy
natijalari har bir davlatda qanday o‘zgarganligi ko‘rib chiqildi. Bu metodologik
yondashuvlar yordamida mo‘g‘ullar va Islom o‘rtasidagi aloqalar va bu jarayonning
natijalari chuqur tahlil qilindi.
Tahlil va natijalar.
Mo‘g‘ullar tomonidan Islomning qabul qilinishi uzoq va
murakkab jarayon bo‘lib, bu jarayonga ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy omillar ta’sir
142
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ko‘rsatgan. Ilk bosqichda mo‘g‘ullar bosib olgan hududlardagi musulmonlar bilan
yaqin aloqalar o‘rnatildi. Mahalliy aholi va islom ulamolari mo‘g‘ul hukmdorlariga
Islomning mohiyati va uning ijtimoiy barqarorlikdagi o‘rni haqida ta’sir ko‘rsatgan.
Ayniqsa, Oltin O‘rda xoni Berke va Ilxoniylar hukmdori G‘ozonxonning Islomni
qabul qilishi bu jarayonda muhim o‘rin tutdi.
Siyosiy jihatdan olganda, mo‘g‘ullar Islomni qabul qilish orqali bosib olingan
hududlarda barqarorlikni saqlab qolishga harakat qildilar. Islom dinining ijtimoiy
hamjihatlikni mustahkamlashdagi roli mo‘g‘ul hukmdorlarini o‘z siyosiy mavqeini
mustahkamlashga undagan. Natijada, Islom mo‘g‘ul davlat tuzilmalarining ajralmas
qismiga aylandi.
Madaniy jihatdan esa, mo‘g‘ullarning Islomni qabul qilishi musulmon
sivilizatsiyasi bilan uyg‘unlashuviga olib keldi. Sharq me’morchiligi, san’ati va
huquqiy tizimlari mo‘g‘ul davlatlarida keng tarqaldi. Bu jarayon natijasida mo‘g‘ul
jamiyatida islomiy ta’limotlar va qadriyatlar yetakchi o‘rinni egalladi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, mo‘g‘ullarning Islomni qabul qilishi nafaqat
ularning o‘ziga, balki butun musulmon dunyosiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu jarayon
Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo va Hindiston tarixining keyingi rivojlanish
yo‘nalishlarini belgilab berdi. Shunday qilib, mo‘g‘ullar va Islom o‘rtasidagi
munosabatlar o‘zaro ta’sir natijasida chuqur tarixiy jarayonlarning shakllanishiga
xizmat qilgan.
Xulosa.
Mo‘g‘ullarning Islomni qabul qilishi nafaqat diniy e’tiqodning
o‘zgarishi, balki keng ko‘lamli siyosiy va madaniy jarayonlarning natijasi sifatida
ham baholanishi lozim. Ushbu o‘zgarishlar natijasida mo‘g‘ullarning boshqaruv
tizimi musulmon dunyosiga moslashgan, shariat qonunlari joriy etilgan va ilm-fan
rivojlangan.
Xulosa qilib aytish mumkinki, mo‘g‘ullar tomonidan Islomni qabul qilish
jarayoni musulmon sivilizatsiyasining yuksalishiga xizmat qilgan. Bu hodisa o‘z
navbatida Islom va mo‘g‘ullar o‘rtasidagi madaniy va siyosiy integratsiyani
mustahkamlab, tarixiy taraqqiyotning muhim bosqichlaridan biriga aylangan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
‘
yxati:
1.
Barthold, V. V. "Four Studies on the History of Central Asia. " Leiden:
Brill, 1962.
2.
Grousset, R. "The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. "
New Brunswick: Rutgers University Press, 1970.
3.
Morgan, D. "The Mongols. " Oxford: Blackwell, 1986.
143
Issue 11(46), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 25.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Boyle, J. A. "The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and
Mongol Periods. " Cambridge: Cambridge University Press, 1968.
5.
Amitai, R. "The Mongols in the Islamic Lands: Studies in the History of
the Ilkhanate. " Ashgate, 2007.
6.
Manz, B. "The Rise and Rule of Tamerlane. " Cambridge: Cambridge
University Press, 1989.
