86
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MATERIALIZM VA GʻARB FALSAFASI
I. I. Jomurodov
assistant, Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti, Qarshi
Annotatsiya:
Ushbu maqola Gʻarb falsafiy anʼanasida materializmning
evolyutsiyasi,
uning asosiy shakllari va boshqa falsafiy oqimlar bilan oʻzaro
munosabatini koʻrib chiqadi
. Qadimgi Yunoniston davridan boshlab zamonaviy
falsafadagi neyromaterializmgacha boʻlgan davrda materialistik gʻoyalarning
rivojlanishi tahlil qilinadi.
Maqolada materializmning ilmiy bilimlarga taʼsiri
, etika,
metafizika va ong falsafasi sohalaridagi muhokamalar yoritiladi.
Kalit soʻzlar:
Materializm,
Gʻarb falsafasi
, metafizika, ong falsafasi,
reduksionizm, epifenomenalizm, qadimgi falsafa, zamonaviy falsafa.
Аннотация:
Данная статья исследует эволюцию материализма в западной
философской традиции
,
его основные формы и взаимодействие с другими
философскими течениями
.
Анализируется развитие материалистических идей
от Древней Греции до современного нейроматериализма
.
В статье освещается
влияние материализма на научные знания
,
а также дискуссии в областях этики
,
метафизики и философии сознания
.
Ключевые слова:
Материализм
,
Западная философия
,
метафизика
,
философия сознания
,
редукционизм
,
эпифеноменализм
,
античная философия
,
современная философия
.
Abstract:
This article explores the evolution of materialism in the Western
philosophical tradition, its main forms, and its interaction with other philosophical
currents. It analyzes the development of materialistic ideas from Ancient Greece to
contemporary neuromaterialism. The article highlights the influence of materialism
on scientific knowledge, as well as discussions in the fields of ethics, metaphysics,
and the philosophy of mind.
Keywords:
Materialism, Western philosophy, metaphysics, philosophy of mind,
reductionism, epiphenomenalism, ancient philosophy, contemporary philosophy.
Kirish:
Materializm
–
bu borliqning asosiy tabiati faqat materiyadan iborat
ekanligini taʼkidlovchi falsafiy yoʻnalishdir
.
Bu yoʻnalish ruhiy
,
maʼnaviy yoki
gʻayritabiiy hodisalarni materiyaning hosilasi yoki uning turli shakllari sifatida
tushuntiradi.
Gʻarb falsafiy anʼanasida materializm uzoq va murakkab tarixga ega
boʻlib
,
turli davrlarda turli shakllarda namoyon boʻlgan
. Bu maqolada materialistik
87
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
gʻoyalarning rivojlanishi
, ularning falsafa va ilm-
fanga taʼsiri
, shuningdek,
materializmga nisbatan bildirilgan asosiy tanqidlar va muhokamalar atroflicha koʻrib
chiqiladi. Maqolaning maqsadi
–
Gʻarb falsafasidagi materializmning oʻrnini
, uning
asosiy kontseptsiyalarini va zamonaviy davrdagi ahamiyatini tahlil qilishdan iborat.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili:
Materializmga oid adabiyotlar juda keng
qamrovli boʻlib
,
qadimgi faylasuflardan tortib zamonaviy neyroolimlargacha boʻlgan
koʻplab olim va faylasuflar asarlarini oʻz ichiga oladi
. Qadimgi Yunonistonda
Demokrit va Epikur kabi mutafakkirlarning atomistik materializmi eng dastlabki va
fundamental gʻoyalardan hisoblanadi (Barnes
, 1982).
Ular dunyoni boʻlinmas
zarralar
–
atomlar va boʻshliqdan iborat deb hisoblashgan
.
Uygʻonish davri va yangi davrda materializm qayta jonlanishni boshdan
kechirdi. Tomas Gobbsning mexanistik materializmi (Hobbes, 1651) inson va
jamiyatni mexanik tizimlar sifatida koʻrib chiqdi
. 18-asr fransuz materialistlari,
masalan, La Mettrie (La Mettrie, 1748) va Holbach (Holbach, 1770) ongni miyaning
funktsiyasi sifatida tushuntirib, radikal materialistik pozitsiyalarni ilgari surdilar.
XIX-asrda Karl Marks va Fridrix Engelsning dialektik materializmi (Marx &
Engels, 1845) ijtimoiy va iqtisodiy munosabatlarni moddiy ishlab chiqarishga
asosladi. Bu nazariya falsafiy materializmni ijtimoiy tahlilga tatbiq etdi va katta
siyosiy-ijtimoiy oqibatlarga olib keldi.
XX asrda materializm ilm-fanning rivojlanishi bilan yanada mustahkamlandi.
Fizikalizm ongni miya jarayonlariga tenglashtirdi, bu ong falsafasida muhim burilish
yasadi. Eliminativ materializm esa xalq psixologiyasining tushunchalarini (masalan,
eʼtiqodlar
, istaklar) ilmiy tushunchalar bilan almashtirishni taklif qildi. Zamonaviy
neyrofalsafa va neyromaterializm esa miya faoliyatini ongning yagona asosi sifatida
oʻrganadi
.
Materializmga nisbatan koʻplab tanqidlar ham mavjud
. Dualizm (Dekart) ong va
materiyani ikki xil substantsiya deb hisoblaydi, idealizm (Berkli, Gegel) esa
borliqning asosini gʻoya yoki ongda koʻradi
. Shuningdek, materializmning erkin
iroda,
axloq va maʼno kabi tushunchalarni tushuntirishdagi cheklovlari ham koʻrib
chiqilgan.
Tadqiqot metodologiyasi:
Ushbu maqolada tarixiy-falsafiy tahlil va qiyosiy
tahlil metodologiyalari qoʻllanildi
.
Tarixiy-falsafiy tahlil:
Materialistik gʻoyalarning qadimgi davrdan zamonaviy
davrgacha boʻlgan evolyutsiyasi xronologik tartibda oʻrganildi
. Har bir davrning
asosiy vakillari va ularning materializmga qoʻshgan hissalari tahlil qilindi
. Bu
88
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
metodologiya materialistik gʻoyalarning vaqt oʻtishi bilan qanday oʻzgarganini va
qanday yangi shakllar olganini koʻrsatish imkonini beradi
.
Qiyosiy tahlil:
Materializm turli falsafiy oqimlar (masalan, dualizm, idealizm)
va ilmiy nazariyalar (masalan, fizikalizm, eliminativ materializm) bilan qiyoslandi.
Bu metodologiya materializmning kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek, uning
boshqa gʻoyalar bilan oʻzaro munosabatlarini aniqlashga yordam beradi
.
Maqola yozilishida asosiy eʼtibor manbalarni tanqidiy tahlil qilishga
, har bir
falsafiy pozitsiyaning asosiy argumentlarini aniqlashga va ularning oqibatlari
boʻyicha xulosalar chiqarishga qaratildi
.
Tahlil va natijalar:
Materializmning asosiy shakllari va xususiyatlari:
Atomistik materializm (Demokrit, Epikur): Dunyo cheksiz kichik,
boʻlinmas
zarralar
–
atomlar va boʻshliqdan iborat
. Barcha hodisalar atomlarning harakati va
oʻzaro taʼsiri natijasidir
. Ong ham atomlarning maxsus konfiguratsiyasi sifatida
tushuniladi. Mexanistik materializm (Gobbs, La Mettrie): Borliq murakkab
mexanizmga oʻxshaydi
,
uning qismlari mexanika qonunlariga boʻysunadi
. Inson va
hayvonlar ham shunchaki murakkab mashinalar sifatida koʻriladi
. Ong va hissiyotlar
fiziologik jarayonlarning natijasi hisoblanadi.
Dialektik materializm (Marks, Engels): Moddiy olam va uning rivojlanish
qonuniyatlari asosiy hisoblanadi. Ijtimoiy rivojlanishni sinfiy kurash va moddiy
ishlab chiqarish kuchlari belgilaydi. Bu yerda materializm ijtimoiy-siyosiy tahlil
vositasiga aylanadi.
Fizikalizm (zamonaviy falsafa): Barcha real narsalar va hodisalar, shu jumladan
ong va ruhiy holatlar ham fizik hodisalardir yoki ularga qaytarilishi mumkin. Bu
nazariya neyrobilimlar bilan chambarchas bogʻliq
.
Eliminativ materializm: Baʼzi bir ruhiy tushunchalar (masalan
,
eʼtiqod
, istak)
ilmiy jihatdan asoslanmagan va oxir-oqibat neyrobiologik tushunchalar bilan
almashtirilishi kerak deb hisoblaydi.
Ilmiy bilimlarga taʼsiri: Materializm koʻplab ilmiy yutuqlarga
, ayniqsa, fizika,
kimyo, biologiya va neyrobilimlarning rivojlanishiga zamin yaratdi. U tabiat
hodisalarini gʻayritabiiy kuchlarsiz tushuntirishga intiladi
, bu esa ilmiy tekshirish
uchun qulay asos yaratadi.
Asosiy bahs-munozaralar:
Ong muammosi: Materializm ongni miyaning mahsuli sifatida tushuntirishga
harakat qilsa-da,
“qiyin muammo”–
yaʼni subyektiv tajribaning qanday paydo
boʻlishi masalasi haligacha toʻliq javob topmagan
.
89
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Erkin iroda: Agar hamma narsa moddiy jarayonlar bilan belgilansa, erkin iroda
mavjudmi degan savol paydo boʻladi
. Materializm determinizm bilan chambarchas
bogʻliq boʻlib
,
bu axloqiy masʼuliyat tushunchalariga taʼsir qiladi
.
Axloq va qadriyatlar: Materializm axloqiy qadriyatlar va maʼnoni qanday
tushuntiradi degan savol tugʻiladi
.
Baʼzilar materializmni nihilizmga olib keladi deb
hisoblashadi, boshqalar esa uning tabiiy asoslarini topishga intiladilar.
Natijalar: Materializm Gʻarb falsafasining markaziy qismi boʻlib qolmoqda
. U
ilmiy tushunchalarni shakllantirishda muhim rol oʻynagan va ong
, borliq va bilish
haqidagi jiddiy falsafiy muhokamalarni keltirib chiqargan. Zamonaviy
neyrobilimlarning
yutuqlari
materialistik
gʻoyalarning
baʼzi
jihatlarini
mustahkamlagan boʻlsa
-da, ongning subyektiv tabiati va erkin iroda kabi masalalar
boʻyicha munozaralar davom etmoqda
. Materializmning kelajakdagi rivojlanishi
yangi ilmiy kashfiyotlar va falsafiy yondashuvlar bilan chambarchas bogʻliq boʻladi
.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda,
materializm Gʻarb falsafasining eng qadimgi va
eng taʼsirchan yoʻnalishlaridan biridir
.
U qadimgi atomistik gʻoyalardan zamonaviy
fizikalizm va neyromaterializmgacha boʻlgan uzoq evolyutsiya yoʻlini bosib oʻtgan
.
Materialistik pozitsiyalar ilmiy bilimlarning rivojlanishiga sezilarli hissa qoʻshgan va
dunyoni gʻayritabiiy tushuntirishlarsiz
, moddiy hodisalar orqali tushunishga intilishni
ragʻbatlantirgan
. Biroq, materializm ongning subyektiv tabiati, erkin iroda va axloqiy
qadriyatlarning asoslanishi kabi murakkab falsafiy muammolarga toʻliq javob
berishda hali ham qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Shunga qaramay, u falsafiy
muhokamalarda markaziy oʻrinni egallab
, dunyoni tushunishdagi ilmiy
yondashuvning asosiy ustunlaridan biri boʻlib qolmoqda
. Materializmning kelajagi
ilm-fan, ayniqsa neyrobilimlar va kvant fizikasidagi yangi kashfiyotlar bilan uzviy
bogʻliq boʻlib
,
bu falsafiy yoʻnalishning yanada rivojlanishiga va yangi shakllarini
paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin
.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Barnes, J. (1982). The Presocratic Philosophers. Routledge.
2. Chalmers, D. J. (1996). The Conscious Mind: In Search of a Fundamental
Theory. Oxford University Press.
3. Churchland, P. M. (1981). Eliminative Materialism and the Propositional
Attitudes. Journal of Philosophy, 78(2), 67-90.
4. Churchland, P. S. (2013). Touching a Nerve: The Self as Brain. W. W. Norton
& Company.
