82
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
IMOM G
‘
AZZOLIYNING ISLOM FALSAFASIDA AQLIY YONDASHUVI
I. I. Jomurodov
assistent, Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqola Imom G'azzoliyning islom falsafasidagi aqliy
yondashuvini chuqur tahlil qiladi. Uning ratsional tafakkur, ilohiy bilim va intuitiv
idrok o'rtasidagi uyg'unlikni topishga qaratilgan sa'y-harakatlari o'rganiladi.
Maqolada G'azzoliyning “Tahofut al
-
falosifa” asaridagi falsafiy tanqidlari va uning
aqlning cheklovlari hamda tasavvufiy tajribaning ahamiyati haqidagi qarashlari
atroflicha ko'rib chiqiladi. Tadqiqot G'azzoliyning islom tafakkuri rivojiga qo'shgan
hissasi va uning bugungi kundagi ahamiyatini yoritadi.
Kalit soʻzlar:
Imom G'azzoliy, islom falsafasi, aqliy yondashuv, ratsionalizm,
tasavvuf,
“Tahofut al
-
falosifa”
, bilim nazariyasi, intuitiv idrok
Аннотация:
Данная статья глубоко анализирует интеллектуальный подход
Имама аль
-
Газали в исламской философии
.
Исследуются его усилия по поиску
гармонии между рациональным мышлением
,
божественным знанием и
интуитивным восприятием
.
В статье подробно рассматриваются философские
критики Газали в его труде «Тахафут аль
-
фаласифа»
,
а также его взгляды на
ограничения разума и важность суфийского опыта
.
Исследование освещает
вклад Газали в развитие исламской мысли и его актуальность в наши дни
.
Ключевые
слова:
Имам
аль
-
Газали
,
исламская
философия
,
интеллектуальный подход
,
рационализм
,
суфизм
,
«Тахафут аль
-
фаласифа»
,
теория познания
,
интуитивное восприятие
.
Abstract:
This article deeply analyzes Imam Al-Ghazali's intellectual approach
within Islamic philosophy. It explores his efforts to find harmony between rational
thought, divine knowledge, and intuitive perception. The article comprehensively
examines Al-
Ghazali's philosophical critiques in his work “Tahafut al
-
Falasifa” and
his views on the limitations of reason and the significance of Sufi experience. The
study sheds light on Al-Ghazali's contributions to the development of Islamic thought
and his contemporary relevance.
Keywords:
Imam Al-Ghazali, Islamic philosophy, intellectual approach,
rationalism, Sufism,
“Tahafut al
-
Falasifa”
, epistemology, intuitive perception.
Kirish:
Imom Abu Homid Muhammad ibn Muhammad al-G'azzoliy (1058-
1111) islom olamining eng buyuk mutafakkirlaridan biri bo'lib, uning asarlari islom
83
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
tafakkuri rivojiga ulkan ta'sir ko'rsatgan. Ayniqsa, uning falsafaga bo'lgan munosabati
va aqliy yondashuvi uzoq yillar davomida bahs-munozaralarga sabab bo'lgan.
G'azzoliy o'z davrining falsafiy oqimlari, xususan, Aristotel falsafasining islom
dunyosiga kirib kelishiga keskin munosabat bildirgan bo'lsa-da, u faqatgina inkorchi
emas, balki aqlning imkoniyatlari va cheklovlarini chuqur anglagan, aql va vahiy,
ratsionalizm va intuitiv bilish o'rtasidagi muvozanatni topishga intilgan mutafakkir
edi. Ushbu maqola G'azzoliyning islom falsafasida aqliy yondashuvining o'ziga xos
xususiyatlarini, uning falsafiy tanqidlarini va ilohiy bilishdagi tasavvufiy tajribaning
ahamiyatini tahlil qilishni maqsad qilgan.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili:
G'azzoliyning aqliy yondashuvi va falsafiy qarashlari haqida ko'plab ilmiy ishlar
yozilgan. Uning "Tahofut al-falosifa" (Faylasuflarning izchil emasligi) asari islom
falsafasi tarixida muhim burilish nuqtasi bo'lib, Ibn Rushd kabi mutafakkirlarning
unga rad javobi “Tahofut at
-
Tahofut” yozishlariga sabab bo'lgan
.
W. Montgomery Watt o'zining "Muslim Intellectual: A Study of Al-Ghazali"
asarida G'azzoliyning aqliy inqirozini va uning islom bilimiga yondashuvida burilish
yasagan tasavvufiy tajribasini atroflicha yoritadi. Frank Griffelning "Al-Ghazali's
Philosophical Theology" asarida G'azzoliyning falsafiy dalillash uslublari va uning
ilohiyotga doir fikrlari chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, Seyyed Hossein Nasr kabi
olimlar G'azzoliyning tasavvufiy donishmandlik va aql o'rtasidagi uyg'unlikni
topishdagi harakatlarini ta'kidlaydilar. O'zbek olimlaridan N. Komilov, A. Qodirov va
boshqalar G'azzoliy merosini o'rganishda muhim hissa qo'shganlar. Ammo,
G'azzoliyning aqliy yondashuvini ratsionalizm va intuitiv bilish o'rtasidagi dialektik
munosabat nuqtai nazaridan kompleks tahlil qilishga qaratilgan tadqiqotlar hanuz
dolzarb hisoblanadi.
Tadqiqot metodologiyasi:
Ushbu tadqiqot G'azzoliyning islom falsafasidagi aqliy yondashuvini tahlil
qilishda sifatli tadqiqot usullaridan foydalanadi. Asosiy metodologiya matn tahlili
(textual analysis) va qiyosiy tahlil (comparative analysis) hisoblanadi. G'azzoliyning
asosiy asarlari, jumladan,
“Tahofut al
-
falosifa”
,
“Ihyo Ulum ad
-
Din” (Din ilmlarini
jonlantirish) va “al
-Munqiz min ad-
Dalol” (Zalolatdan qutqaruvchi) asarlari diqqat
bilan o'rganiladi. Tadqiqotda quyidagi bosqichlar amalga oshiriladi:
1) Kontent tahlili: G'azzoliyning asarlarida aql, mantiq, ratsionalizm, ilohiy
bilim va tasavvufiy tajriba bilan bog'liq asosiy tushunchalar va dalillar aniqlanadi.
84
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2) Qiyosiy tahlil: G'azzoliyning aqliy yondashuvi o'zidan oldingi va keyingi
islom faylasuflarining (masalan, Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd) qarashlari bilan
qiyoslanadi.
3) Tarixiy-falsafiy kontekstualizatsiya: G'azzoliyning fikrlari uning yashagan
davrining ilmiy, falsafiy va diniy konteksti nuqtai nazaridan tahlil qilinadi.
4) Tanqidiy tahlil: G'azzoliyning falsafiy dalillari va ularning islom tafakkuriga
ta'siri tanqidiy ko'rib chiqiladi.
Tahlil va natijalar:
G'azzoliyning falsafaga tanqidiy munosabati
G'azzoliyning falsafaga tanqidi, ayniqsa "Tahofut al-falosifa" asarida yaqqol
ko'zga tashlanadi. U faylasuflarning, xususan, Aristotel va uning islomiy izdoshlari
(Forobiy, Ibn Sino)ning bir qator masalalardagi fikrlarini bid'at yoki kufr deb
hisoblaydi. Bu masalalar asosan uchta fundamental nuqtaga qaratilgan:
1) Olamning azaliyligi: Faylasuflar olamni azaliy deb hisoblagan, G'azzoliy esa
uni Alloh tomonidan yaratilgan (hodis) deb ta'kidlagan.
2) Allohning juz'iy narsalarni bilmasligi: Faylasuflar Allohni faqat umumiy
narsalarni biladi deb aytgan, G'azzoliy esa Allohning barcha narsalarni, shu jumladan,
juz'iy narsalarni ham mukammal bilishini isbotlagan.
3) Jasadning qayta tirilmasligi: Faylasuflar ruhning tirilishini tan olgan, ammo
jasadning qayta tirilishini inkor etgan, G'azzoliy esa islom e'tiqodi nuqtai nazaridan
jasadning ham qayta tirilishini zarur deb bilgan.
G'azzoliyning tanqidi shuni ko'rsatadiki, u aqlning inson bilishidagi
imkoniyatlarini butunlay inkor etmagan, balki aqlning cheklovlarini, ayniqsa ilohiy
va g'aybiy masalalarda uni noto'g'ri qo'llash xavfini ko'rsatishga harakat qilgan.
Uning fikricha, aql faqat moddiy olamni va mantiqiy xulosalarni bilishda yordam
beradi, ammo metafizik haqiqatlarni anglashda yetarli emas.
Aql va intuitiv bilish uyg'unligi
G'azzoliyning aqliy yondashuvi faqat tanqiddan iborat emas. U aqlning ilohiy
bilimlarni anglashdagi rolini qayta ko'rib chiqadi. Uningcha, aql ilohiy bilimlarni
tushunish uchun bir vosita bo'lishi mumkin, ammo oxirgi va mukammal bilish
faqatgina vahiy va intuitiv tajriba (kashf, ilhom) orqali erishiladi. Bu G'azzoliyning
tasavvufga yuzlanishida o'z aksini topadi.
“Ihyo Ulum ad
-
Din” asarida G'azzoliy ilmning turlari va ularning inson
hayotidagi ahamiyatini yoritadi. U aqliy ilmlar (mantiq, matematika) va naqliy ilmlar
(Qur'on, Hadis) o'rtasidagi farqni ajratadi. Ammo u eng yuqori bilish darajasi sifatida
85
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ilohiy nurlanish orqali erishiladigan "qalbi bilish"ni (ma'rifat) ko'rsatadi. Bu bilish
aqlning chegaralaridan tashqariga chiqib, qalb ko'zining ochilishi bilan bog'liqdir.
G'azzoliy aqlning ikki turini farqlaydi:
1) Nazariy aql: Kitoblardan o'rganilgan, mantiqiy xulosalar chiqarishga
qaratilgan aql.
2) Amaliy aql: Haqiqatni bevosita anglashga, amaliyotda qo'llashga va intuitiv
idrok etishga qaratilgan aql.
U amaliy aqlning muhimligini ta'kidlaydi, chunki u insonni ilohiy haqiqatga
yaqinlashtiradi. G'azzoliyning "Zalolatdan qutqaruvchi" (al-Munqiz min ad-Dalol)
asari uning o'z shaxsiy intellektual sayohati va tasavvuf orqali haqiqatni topishi
haqida hikoya qiladi.
Bu asarda u har qanday bilish yo'lini (kalom, falsafa, ismoiliya) sinovdan
o'tkazganini va ularning cheklovlarini ko'rganini, oxir-oqibat tasavvufda haqiqiy
xotirjamlikni topganini bayon etadi.
Xulosa:
Imom G’azzoliyning islom falsafasida aqliy yondashuvi nafaqat
falsafani tanqid qilishdan, balki aqlning imkoniyatlari va cheklovlarini chuqur
anglashdan iborat edi. U aqlning moddiy dunyoni bilish va mantiqiy xulosalar
chiqarishdagi ahamiyatini tan olgan holda, metafizik va ilohiy haqiqatlarni anglashda
uning ojizligini ta’kidladi
.
G’azzoliy ratsional tafakkur
, ilohiy vahiy va intellekt idrok
(tasavvufiy tajriba) o’rtasidagi muvozanatni topishga intildi
. Uning fikricha, haqiqiy
va mukammal bilimga faqatgina aql va qalbning uyg’unligi
, ilohiy nurlanish orqali
erishiladi.
G’azzoliyning bu yondashuvi islom tafakkurida fundamental o’zgarishlarga olib
keldi,
u falsafa va ilohiyot o’rtasidagi chegaralarni qayta belgiladi va islom
ntellectual an’analariga tasavvufiy tajribaning ahamiyatini singdirdi
. Uning merosi
bugungi kunda ham aql,
e’tiqod va bilishning turli darajalari o’rtasidagi munosabatni
o’rganishda dolzarb bo’lib qolmoqda
.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. G'azzoliy, Abu Homid Muhammad. Tahofut al-falosifa.
2. G'azzoliy, Abu Homid Muhammad. Ihyo Ulum ad-Din.
3. G'azzoliy, Abu Homid Muhammad. al-Munqiz min ad-Dalol.
4. Watt, W. Montgomery. Muslim Intellectual: A Study of Al-Ghazali.
Edinburgh University Press, 1963.
5. Griffel, Frank. Al-Ghazali's Philosophical Theology. Oxford University Press,
2009.
6. Qodirov, A. Imom G'azzoliy va uning "Ihyo ulumid-din" asari. Toshkent,
2012.
