101
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ARISTOTEL VA UNING ILMIY BILISH TAMOYILLARI
I. I. Jomurodov
assistant, Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqola qadimgi dunyoning buyuk faylasufi Aristotelning
ilmiy bilish tamoyillarini o'rganadi. Aristotelning mantiq, metafizika, fizika,
biologiya va etika kabi sohalardagi nazariy qarashlari ilmiy metodologiyaning
shakllanishiga asos bo'lgan. Maqolada uning induksiya va deduksiya, sababiyat,
substansiya va shakl tushunchalari tahlil qilinadi. Aristotelning ilmiy bilishga
qo'shgan hissasi zamonaviy fanning rivojlanishidagi ahamiyati nuqtai nazaridan
baholanadi.
Kalit soʻzlar:
Aristotel, ilmiy bilish, mantiq, induksiya, deduksiya, sababiyat,
metafizika, fan tarixi.
Аннотация:
Данная статья исследует принципы научного познания
великого философа древнего мира Аристотеля
.
Теоретические взгляды
Аристотеля в таких областях
,
как логика
,
метафизика
,
физика
,
биология и
этика
,
легли в основу формирования научной методологии
.
В статье
анализируются его концепции индукции и дедукции
,
причинности
,
субстанции
и формы
.
Вклад Аристотеля в научное познание оценивается с точки зрения его
значения для развития современной науки
.
Ключевые слова:
Аристотель
,
научное познание
,
логика
,
индукция
,
дедукция
,
причинность
,
метафизика
,
история науки
.
Abstract:
This article explores the principles of scientific knowledge of the
great philosopher of the ancient world, Aristotle. Aristotle's theoretical views in areas
such as logic, metaphysics, physics, biology, and ethics formed the basis for the
development of scientific methodology. The article analyzes his concepts of
induction and deduction, causality, substance, and form. Aristotle's contribution to
scientific knowledge is evaluated in terms of its significance for the development of
modern science.
Keywords:
Aristotle, scientific knowledge, logic, induction, deduction,
causality, metaphysics, history of science.
Kirish:
Ilmiy bilish insoniyat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi
kuchlaridan biri boʻlib kelgan
. Uning ildizlari qadimgi sivilizatsiyalarga borib
taqaladi va bu jarayonda koʻplab buyuk mutafakkirlar oʻz hissalarini qoʻshganlar
.
102
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ular orasida qadimgi yunon faylasufi Aristotel (miloddan avvalgi 384
–
322 yillar)
alohida oʻrin egallaydi
.
Uning asarlari Gʻarb falsafasi va ilmiy tafakkuriga ulkan
taʼsir koʻrsatgan
. Aristotel nafaqat faylasuf,
balki empirik tadqiqotchi ham boʻlgan
, u
oʻz davrining koʻplab fan sohalarida tizimli bilimlarni toʻplagan va umumlashtirgan
.
Uning ilmiy bilishga oid tamoyillari zamonaviy fanning shakllanishiga asos solgan
boʻlib
,
ularni oʻrganish fanning rivojlanish evolyutsiyasini tushunish uchun
muhimdir. Ushbu maqola Aristotelning ilmiy bilish tamoyillarini chuqur tahlil
qilishni,
uning asosiy konsepsiyalarini yoritib berishni va zamonaviy fanga taʼsirini
baholashni maqsad qilgan.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili:
Aristotelning ilmiy bilishga oid qarashlari falsafa va fan tarixida koʻplab
tadqiqotchilar tomonidan oʻrganilgan
. Uning "Organon" deb nomlangan mantiqqa oid
asarlari toʻplami (xususan
, "Birinchi analitika" va "Ikkinchi analitika") ilmiy xulosa
chiqarish va isbotlash metodologiyasining asoslarini tashkil etadi.
Bu asarlar koʻplab
asrlar davomida Yevropa universitetlarida mantiq va falsafaning asosiy darsliklari
sifatida oʻqitilgan
.
Uning "Metafizika" asarida Aristotel mavjudotning asosiy tamoyillarini,
sababiyatni va substansiya tushunchasini chuqur tahlil qiladi. Uning "Fizika", "Jon
haqida" (De Anima), "Hayvonlar tarixi" (Historia Animalium) kabi asarlari esa
tabiatshunoslikka oid empirik kuzatishlar va tizimli tasniflarga boy.
Zamonaviy olimlardan V. Ross, J. Barns, D. Charlz kabi tadqiqotchilar
Aristotelning falsafasi va ilmiy qarashlariga bagʻishlangan koʻplab asarlar yozganlar
.
Ular Aristotelning metodologiyasini zamonaviy fanning oʻziga xos xususiyatlari
bilan taqqoslab,
uning taʼsirini tahlil qilganlar
. Shuningdek, ilmiy bilish
metodologiyasi boʻyicha asarlar yozgan P
. Feyerabend, T. Kun, K. Popper kabi
faylasuflar ham oʻz tadqiqotlarida Aristotelning ilmiy bilishga qoʻshgan hissasi
haqida toʻxtalib oʻtishgan
.
Tadqiqot metodologiyasi:
Ushbu tadqiqot Aristotelning ilmiy bilish
tamoyillarini oʻrganish uchun tarixiy
-falsafiy tahlil va qiyosiy tahlil metodlariga
asoslanadi. Dastlab,
Aristotelning oʻz asarlaridagi ilmiy bilishga oid fundamental
konsepsiyalar (masalan,
toʻrt sabab
, induksiya va deduksiya, shakl va materiya)
chuqur tahlil qilinadi.
Soʻngra
, bu konsepsiyalar zamonaviy ilmiy metodologiya bilan
qiyoslanadi. Tadqiqotda, shuningdek, mavzuga oid ikkilamchi manbalar
–
Aristotelshunoslarning asarlari va ilmiy bilish falsafasi boʻyicha umumiy adabiyotlar
tahlilidan keng foydalaniladi. Maqola Aristotelning ilmiy bilish tamoyillarining
103
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
oʻziga xos xususiyatlarini aniqlash
,
uning fan rivojlanishiga taʼsirini baholash va
zamonaviy fanning baʼzi jihatlari bilan bogʻliqligini koʻrsatishga qaratilgan
.
Tahlil va natijalar:
Aristotelning ilmiy bilish tamoyillari quyidagi asosiy jihatlarni oʻz ichiga oladi:
1.
Mantiq va silogistika
Aristotel mantiq fanining asoschisi hisoblanadi. Uning silogistika nazariyasi
deduktiv xulosa chiqarishning tizimli shaklini taqdim etadi. Silogizm ikkita oldingi
fikrdan (premissalardan) uchinchi fikrni (xulosani) mantiqan keltirib chiqarish
jarayonidir. Masalan:
1) Barcha odamlar oʻlimlidir
.
2) Sokrat
–
odam.
3)Demak,
Sokrat oʻlimlidir
.
Aristotelning fikricha,
ilmiy bilimlar aynan shunday deduktiv yoʻl bilan
isbotlanishi kerak. Uning uchun isbot (demonstration)
—
bu mantiqan toʻgʻri
premissalardan zaruriy xulosa chiqarish jarayoni.
2
.
Toʻrt sabab nazariyasi
Aristotelning sababiyat haqidagi taʼlimoti ilmiy tushuntirishning muhim
qismidir.
U har qanday narsaning yoki hodisaning toʻrt xil sababi borligini
taʼkidlagan:
1) Material sabab (materiya): Narsa nimadan yasalganligi (masalan, haykalning
bronzasi).
2) Formal sabab (shakl): Narsaning mohiyati, uning tuzilishi yoki namunasi
(masalan, haykalning shakli).
3) Harakatlantiruvchi sabab (effektiv): Narsani yaratgan yoki oʻzgartirgan narsa
(masalan, haykaltarosh).
4) Maqsadli sabab (final): Narsaning maqsadi yoki vazifasi (masalan,
haykalning yaratilish sababi
–
sanʼat asari boʻlishi)
.
Ilmiy bilishda barcha toʻrt sababni tushunish narsaning toʻliq va chuqur
tushuntirilishini taʼminlaydi
.
3.
Induksiya va empirizm
Garchi Aristotel deduksiyaga katta eʼtibor bergan boʻlsa
-da, u induksiya
–
individual kuzatishlardan umumiy tamoyillarga oʻtishni ham bilishning boshlangʻich
nuqtasi deb bilgan. U tabiatni bevosita kuzatish va tajriba qilishga katta ahamiyat
bergan. Uning biologiyaga oid asarlari son-sanoqsiz empirik kuzatishlarga asoslangan
boʻlib
,
u oʻsimliklar va hayvonlarni tizimli ravishda tasniflagan
. Bu jihati bilan
Aristotel zamonaviy empirik fanlarning kashshoflaridan biri hisoblanadi.
104
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Shakl va materiya (Hylemorfoza)
Aristotelning shakl (form) va materiya (matter) tushunchalari uning metafizikasi
va ilmiy bilishining asosini tashkil etadi. Uning fikricha, har qanday individual narsa
shakl va materiyaning birlashmasidir. Materiya
–
bu narsaning potentsialligi, shakl
esa uning aktualligi, mohiyati va uni aniq narsaga aylantiruvchi tamoyilidir. Ilmiy
bilishning maqsadi narsalarning shaklini
–
ularning mohiyatini va qanday ishlashini
tushunishdan iborat.
5.
Abstraksiya va universal tushunchalar
Aristotelning fikricha,
ilmiy bilim doimiy va universal qonuniyatlarni oʻrganishi
kerak. Individual narsalarni kuzatish orqali biz ulardagi umumiy shakllarni
(universallarni) abstraksiya qilamiz va shular asosida ilmiy qonunlarni
shakllantiramiz. Bu umumiy tamoyillar keyinchalik deduktiv isbotlar uchun premissa
vazifasini bajaradi.
Xulosa:
Aristotelning ilmiy bilish tamoyillari Gʻarb ilmiy tafakkurining
rivojlanishida hal qiluvchi rol oʻynagan
. Uning mantiqqa oid tizimli yondashuvi,
sababiyat nazariyasi va empirik kuzatishlarga eʼtibor berishi zamonaviy fanning
asosiy ustunlariga poydevor qoʻygan
.
Uning deduktiv isbotlashga urgʻu berishi
matematik fanlarga,
induktiv kuzatishlarga eʼtibori esa tabiatshunoslik fanlariga
sezilarli taʼsir koʻrsatgan
.
Garchi uning baʼzi ilmiy qarashlari zamonaviy fan tomonidan yangilangan yoki
rad etilgan boʻlsa
-da (masalan, uning Yer markazli koinot modeli), uning ilmiy
metodologiyaga qoʻshgan hissasi beqiyosdir
. Aristotel fanni tizimli va ratsional bilish
usuli sifatida shakllantirishga katta hissa qoʻshgan
. Uning merosi bugungi kunda ham
ilmiy tadqiqotlarning asosiy tamoyillarini anglashda muhim manba boʻlib qolmoqda
.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Aristotle. The Complete Works of Aristotle: The Revised Oxford Translation.
Edited by Jonathan Barnes. Princeton University Press, 1984.
2. Barnes, Jonathan. Aristotle: A Very Short Introduction. Oxford University
Press, 2000.
3. Charles, David. Aristotle's Philosophy of Action. Cornell University Press,
1984.
4. Ross, W. D. Aristotle. Routledge, 2004.
5. Feyerabend, Paul. Against Method. Verso, 1993.
