MAYDA NAQSHLI О‘RILISHLI KIYIMBOP TО‘QIMALARNI FIZIK-MEXANIK XUSUSIYATINI TADQIQ QILISH

27

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

MAYDA NAQSHLI О‘RILISHLI KIYIMBOP TО‘QIMALARNI

FIZIK-

MEXANIK XUSUSIYATINI TADQIQ QILISH

O. A. Ortiqov

Toshkent to’qimachilik va yengil sanoat institut

i PhD. Dotsent,

S. Tojiyeva

Toshkent to’qimachilik va yengil sanoat institut

i magistri

Annotatsiya:

Mayda naqshli bir qatlamli paxta va akril aralash ipli kiyimbob

to’qimalar ishlab chiqarildi

.

Bu to’qima namunalarini fizik

-

mexanik ko’rsatkichlari

tahlil qilindi.

Tahlil natijalariga ko’ra tо‘qimalarning yuza zichligi qiymati kiyimning

gigiyenik xususiyatlariga sezilarli ta’sir kо‘rsatishi tufayli

,

tо‘qimaning yuza zichligi

kо‘rsatkichi past bо‘lgan namuna kiyimbop to’qima uchun ishlatishga tavsiya qilindi

.

Аннотация

:

Проведен анализ физико

-

механических свойств однослойной

хлопчатобумажной и акриловой смесовой ткани с мелкоузорчатых
переплетениям

.

Проведен анализ физико

-

механических свойств полученных

образцов ткани

.

По результатам анализа

,

поскольку поверхностная плотность

ткани существенно влияет на гигиенические свойства одежды

,

в качестве ткани

для одежды рекомендован образец с низкой поверхностной плотностью ткани

.

Annotation:

The physical and mechanical properties of finely patterned single-

layer cotton and acrylic blended fabric were analyzed. The physical and mechanical
properties of these fabric samples were analyzed. According to the results of the
analysis, since the surface density of the fabric significantly affects the hygienic
properties of the clothing, a sample with a low surface density of the fabric was
recommended for use as a fabric for clothing.

Kalit so’zlar:

tanda, arqoq,

to’qima

, paxta, akril, zichlik

Ключевые слова:

основа

,

уток

,

ткань

,

хлопок

,

акрил

,

плотность

.

Key words:

warp, weft, fabric, cotton, akril, density

KIRISH

Yangi tarkibli -

kiyimbop tо‘qimalar yaratishda tо‘qima tuzilishi

kо‘rsatkichlarini tanlash katta ahamiyatga ega bо‘lib

,

ular tо‘qima xossalarini

belgilaydi. Demak,

tо‘qimani fizik

-mexanik, gigiyenik,

ergonomik va iste’molchilik

xususiyatlari bilan yaratish dolzarb masala hisoblanadi.

Tо‘qimalarning о‘rilishlari

tuzilishida tanda va arqoq iplari va ularning о‘zaro ta’siri katta rol о‘ynaydi. Tanda va
arqoq iplari о‘zaro о‘rilib, tо‘quv dastgohida tо‘qimani shakllantiradi.

28

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Tо‘qima tuzilishi tanda va arqoq iplari tо‘qimada joylashishi bilan izohlanadi

.

Tо‘qimada iplarning joylashishi quyidagi omillarga: ishlatiladigan xom ashyo turi

,

tanda va arqoq iplari diametrlari va ularning nisbatlariga,

tanda va arqoq bо‘yicha

tо‘qima zichliklari va ularning nisbatlariga

,

tо‘qima о‘rilish turiga

, tanda va arqoq

iplari tarangligi va ularning nisbatiga,

tо‘qima ishlab chiqarishda texnologik taxtlash

parametrlariga bog‘liq

.

Tо‘qima loyihalashda xom ashyo turi tо‘qimani ishlatishga va unga qо‘yiladigan

talablarga qarab tanlab olinadi. Tanda va arqoq iplari xususiyatlariga qarab ishlab

chiqariladigan tо‘qimalar xususiyatlari aniqlanadi

. Xom ashyo turining loaqal bittasi

tanda yoki arqoq ipi bо‘yicha almashtirilsa

,

bu tо‘qima ishlab chiqarish texnologik

parametrlariga,

tо‘qima tuzilishi va xususiyatlariga ta’sir qiladi

.

Kiyim kо‘pincha tо‘qimalardan tayyorlanadi

.

Tо‘qimalarni tayyorlash uchun

xom ashyo sifatida о‘simlik tolalari (zig‘ir

, kanop, paxta va boshq. ), hayvonlardan

olinadigan tolalar (jun, ipak), shuningdek,

sun’iy tolalar (sun’iy ipak) ishlatiladi

. Yil

fasllariga bog‘liq holda kiyim turlicha qalinlikka va xarakterga ega bir necha qavat
tо‘qimadan iborat

.

Gigiyena talablariga muvofiq kiyim quyidagilarga javob berishi kerak: tuzilish

jihatidan bir jinsli,

ya’ni о‘zaro bir xil dastlabki fizik xususiyatlarga ega; muvofiq

himoyaga ega; tashqi muhit sharoitlariga va organizm holatiga,

ya’ni atrof

-muhit

haroratiga, havo namligiga va uning harakatiga, quyoshning nur issiqligiga va

organizmning о‘zini qanday his qilayotganiga; inson bajarayotgan ishga mos bо‘lishi

kerak. Kiyimning gigiyenik xususiyatlari u tayyorlangan materiallar xususiyatlariga,

ya’ni tо‘qimalarning gigiyenik xususiyatlariga bog‘liq

.

Tо‘qimalarning gigiyenik

xususiyatlari dastlabki material (tola) xususiyatlariga va tо‘qimalarni tayyorlash
texnikasiga bog‘liq

. Elastiklik, namlik singdiruvchanlik va eskirish dastlabki material

xususiyatlariga bog‘liq

.

Havo saqlanishi (havo о‘tkazuvchanlik)

,

namlikni sig‘dirish

,

bug‘lanuvchanlik

,

issiqlik о‘tkazuvchanlik va issiqlik uzatish kabi xususiyatlar

tо‘qimaga ishlov berish usuliga bog‘liq

. Agar jun,

paxta va zig‘ir tolasidan tо‘qimalar

bir xil gigiyenik xususiyatlarga ega qilib ishlab chiqarilsa, ulardan bir xil natijalar
olish mumkin.

4

3

2

1

4

3

2

1

4

3

2

1

4

3

2

1

29

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

1 2 3 4

1 2 3 4

1 2 3 4

1 2 3 4

Polotno

Sarja 1/3

Sarja 2/2

Rogoshka

4

3

2

1

1 2 3 4

4

3

2

1

1 2 3 4

4

3

2

1

1 2 3 4

Arqoq reps

Tanda resp

Noto’g’ri

satin

1-

rasm O’rilish namunalari

Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqib,

mayda naqshli о‘rilishli kiyimbop tо‘qima

namunalari “Tо‘qimachilik matolari texnologiyasi” kafedrasidagi zamonaviy “JAT
810” tо‘quv dastgohida ishlab chiqildi

.

Xomashyo sifatida tanda ipi bо‘yicha paxta

ipi,

arqoq bо‘yicha kimyoviy tola akril ipidan foydalangan holda mayda naqshli

о‘rilishli kiyimbop tо‘qimalar ishlab chiqarish uchun quyidagi texnologik parametrlar

tanlab olindi: iplar rapporti R

t

=4 va arqoq iplar rapporti R

a

=4, shodalar soni 4,

tig‘

nomeri N=60 tish/dm,

tig‘ tishidan о‘tadigan iplar soni 4 ta

,

tanda bо‘yicha tо‘qima

zichligi 100 ip/dm va arqoq bо‘yicha tо‘qima zichligi 200 ip/dm

, tanda iplarning

chiziqli zichligi 25x2 teks va arqoq iplarining chiziqli zichligi 28x2 teksga teng.

О‘rilish bо‘yicha polotno

, sarja, rogoshka,

notо‘g‘ri satin bо‘yicha 7 ta namuna

ishlab chiqildi.

Tanda va arqoq iplar bо‘yicha rapport

,

о‘tishlar soni

, qoplanish koeffitsiyentini

inobatga olgan holda mayda naqshli kiyimbop tо‘qimalar о‘rilish namunalari 1

-

rasmda keltirilgan.

Mayda naqshli о‘rilishli kiyimbop tо‘qimalarni fizik

-mexanik xususiyalari

tadqiq qilindi. Tahlil natijalari quyidagi jadvalda keltirilgan.

Tо‘qimalarning uzilish kuchi va siljuvchanligi qiymatlari tabiiy ipakdan

tayyorlangan tо‘qimalarning barcha namunalari uchun meyoriy hujjatlarda belgilangan

chegaralarda yotadi. Shuningdek, 1-jadvallarni tahlil qilish natijasida Tanda va arqoq

iplari bо‘yicha tо‘qima zichligi havo о‘tkazuvchanlik kо‘rsatkichiga eng kо‘p ta’sir
kо‘rsatadi

.

Tо‘qima zichligi kamayishi (II

- namuna) boshqa namunalarga nisbatan

havo о‘tkazuvchanlikni kо‘payishini kо‘rsatadi

.

1-jadval

30

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Mayda naqshli tо‘qima namunalari kо‘rsatkichlari

Namu
na-lar

Kо‘rsatkich qiymatlari

O’rilish

turi

Tо‘qi

ma

qisqa-

rishi

(%)

Tо‘qima

g‘ijim

-

lanuvcha

n-masligi

(% )

Uzilishda

gi

cho’zilish

(mm)

Tо‘qim

a-ning

uzilish

kuchi

(N)

Tо‘qim

aning

havo

о‘tkazu

vchan-

ligi

L/m

2

/s

To’qi

ma

yuza

zichlig

i g/m

2

I

Polotno

9, 1/8,

2

50/49

13/55

274/850

995

155. 1

II

Sarja1/3 5. 6/7,

9

22/23

16/63

296/100

4

1538

142, 2

III

Sarja 2/2 5, 4/6,

5

36/38

15/58

254/712

1139

145, 5

IV

Rogoshk

a

6, 1/7,

6

57/57

16/55

262/785

1024

153, 1

V

Arqoq

reps

6, 8/7,

8

48/41

15/51

255/678

1087

148, 2

VI

Tanda

reps

6, 5/8,

2

34/37

17/52

252/612

1073

149, 1

VII

Noto’g’ri

satin

7, 1/8,

5

51/54

16/48

404/755

1168

144, 2

bu yerda: surat

–

tanda ipi kо‘rsatkichi; maxraj –

arqoq ipi kо‘rsatkichi

.

Shunday qilib,

tadqiqot natijalari tо‘qima iplarining qisqarish (chо‘zilishi)

,

tо‘qimaning g‘ijimlanmasligi

,

uzilish kuchi va tо‘qimaning havo о‘tkazuvchanligi

kabi kо‘rsatkichlari bо‘yicha II

-

namunadagi tо‘qima yaxshi xususiyatga ega

ekanligidan dalolat beradi.

Tо‘qimaning kо‘rsatkichlari boshqa namunalardagidan

yuqori yoki meyoriy hujjatlarga muvofiq keladi.

Xulosa qilib aytganda,

tо‘qimalarning yuza zichligi qiymati kiyimning gigiyenik

xususiyatlariga sezilarli ta’sir kо‘rsatishi tufayli

,

tо‘qimaning yuza zichligi

kо‘rsatkichi past bо‘lgan I

-

namunadagi tо‘qimani ishlatish maqsadga muvofiqdir

.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

:

31

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

1. Ortikov, O., Abdurakhimova, F., Rikhsiboyev, U., Khalilova, H. Research on

sustainable fiber transportation and tension threads' warp in weaving loom (2022)
Transportation Research Procedia, 63, pp. 2992-2997.

2.

Ортиков

,

О

.

А

.,

& Дремова

,

Н

.

В

. (2022).

Исследование параметры

строения мелкоузорчатых тканей

. Science and Education, 3(4), 351-356.

3. Martin Sherburn. Geometric and mechanical modeling of Textiles//The

University of Nottingham for the degree of PhD, July, 2007 y, 28-p.

4.

Н

.

Г

.

Новиков

.

О строении ткани и проектировании ее с помощью

геометрического метода Текст

.

Н

.

Г

.

Новиков//Текстильная промыш

-

ленность

.

- 1946. -

№2

,

с

. -6.

5.

О

.

А

.

Ортиков

,

С

.

С

.

Рахимходжаев

.,

Н

.

М

.

Мусаев

.,

З

.

Ф

.

Валиева

.

Оценка качества одежных тканей// Научный технический журнал

.

Фергана

.

№1

.

2018г

.

6.

Ортиков О

.

А

.,

Рахимходжаев С

.

С

.

Проектирование и технология

выработки одежных тканей с заданными свойствами

.

Монография

, 2024.

LAPLAMBERT ACADEMIC PUBLISHING, Mauritius.

с

-72.

7. Ortiqov O. A., Raximxodjayev S. S. QUALITY ASSESSMENT OF

CLOTHES FABRICS //Scientific-technical journal.

–

2018.

–

Т

. 22.

–

№

. 1.

–

С

. 37-

42. 11.

8.

Ортиков О

.

А

.

УРАБОТКА НИТЕЙ В СТРОЕНИИ ТКАНЕЙ

МЕЛКОУЗОРЧАТОГО ПЕРЕПЛЕТЕНИЯ // Электронный периодический
рецензируемый научный журнал «SCI

-ARTICLE.

RU»

.

–

2019.

–

С

. 21. 13.

9. Oybek O. Designing clothing fabrics with defined porous //European science

review.

–

2017.

–

№

. 3-4.