32
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
TASVIRIY MATN YARATISH KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISHDA
VISUAL VOSITALARDAN FOYDALANISH
Yusupova Gulandon Atham qizi
ToshDO‘TAU Ona tili va adabiyoti ta’limi fakulteti
o‘zbek tili va adabiyoti mutaxassislgii 2
-kurs magistranti
Annotatsiya:
Maqolada tasviriy matn yozishda vizual vositalardan
foydalanishning ta’limdagi samaradorligi ko‘rib chiqildi
.
O‘quvchilarning ijodiy
fikrlashini va matn yaratish ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda ona tili taʼlimida
animatsion filmlardan foydalanish boʻyicha tavsiyalar berildi
.
Kalit so‘zlar:
tasviriy matn, matn yaratish, visual vositalar, animatsion filmlar,
ijodiy fikrlash, tasavvur.
Annotation:
The article examined the effectiveness of using visual aids in
teaching descriptive text writing. It provides recommendations for enhancing
students’ creative thinking and text creation skills
, as well as utilizing animated films
in native language education.
Keywords:
descriptive text, text creation, visual aids, animated films, creative
thinking, imagination.
Tasviriy matn yaratishda vizual vositalardan foydalanish o‘quv jarayonini
yanada samarali, qiziqarli va mazmunli qilishda muhim ahamiyatga ega. Vizual
vositalar, masalan, rasmlar, videolar,
animatsiyalar o‘quvchilarga tasvirlanayotgan
obyekt, joy yoki hodisani aniqroq tasavvur qilish imkonini beradi. Tasviriy matn
yozish ko‘nikmasini rivojlantirish o‘quvchilardan tasavvur
, diqqat va ijodiy fikrlashni
talab qiladi. Biroq,
an’anaviy ta’lim usullari ko‘pincha bu ko‘nikmani rivojlantirishda
cheklovlarga duch keladi. Masalan,
o‘quvchilarning tasavvur etish qobiliyati pastligi
yoki motivatsiya etishmasligi tasviriy matn yaratishda to‘siq bo‘lib xizmat qiladi
. [3]
Vizual vositalar orqali taqdim etilgan ma’lumotlar o‘quvchilar tomonidan tezroq
qabul qilinadi va uzoq muddatli xotirada saqlanadi. Rasmlar, animatsiyalar yoki
videolar o‘quvchilarni qiziqtiradi
, darsni bir xillikdan xalos qiladi va ularni darsda
faol ishtirok etishga undaydi.
Vizual vositalar o‘quvchilarning tasavvur qilish va
tahlil qilish ko‘nikmalarini oshiradi
.
Ular ko‘rgan narsalarini so‘zlar bilan ifodalash
orqali ijodiy fikrlashni rivojlantiradilar.
Vizual vositalar o‘quv materialini
o‘quvchilarning kundalik hayotiga yaqinlashtiradi
, bu esa darsni mazmunli qiladi.
33
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Masalan,
mahalliy madaniyat yoki tabiat manzaralari haqidagi videolar o‘quvchilarga
tanish kontekstni taqdim etadi.
Vizual vositalar (rasmlar, videolar, animatsiyalar, proyektorlar va interaktiv
doskalar) ta’lim jarayonida o‘quvchilarning diqqatini jalb qilish
,
ma’lumotni
chuqurroq o‘zlashtirish va uzoq muddatli xotirada saqlashda muhim ahamiyatga ega
.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki
,
inson miyasi vizual ma’lumotlarni matn yoki og‘zaki
ma’lumotlarga nisbatan 60 000 marta tezroq qayta ishlaydi
. [1] Audiovizual vositalar
esa ko‘rish va eshitish sezgilarini birgalikda faollashtirib
,
o‘quvchilarning kognitiv
qobiliyatlarini oshiradi.
[2] O‘qituvchi darsning maqsadini tushuntiradi va
o‘quvchilarni vizual vositalarni ko‘rishga tayyorlaydi
.
O‘quvchilar ko‘ragan videolar
,
rasmlar yoki animatsiyalardagi muhim tafsilotlarni yozib olib, tasviriy matn shaklida
yozadilar va bu jarayonda matnning tuzilishi va xususiyatlariga rioya qiladilar.
Yozilgan matnlar sinf oldida taqdim etiladi,
bu o‘quvchilarning og‘zaki nutq
ko‘nikmalarini rivojlantiradi
.
O‘quvchilar va o‘qituvchi o‘quv jarayonini muhokama
qiladi,
o‘rganilganlarni umumlashtiradi va kamchiliklarni tahlil qiladi
.
Vizual vositalardan foydalanish tasviriy matn yaratishni nafaqat osonlashtiradi,
balki o‘quvchilarning ijodiy
,
tahliliy va kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantiradi
.
Bu vositalar o‘qituvchilarga o‘quv jarayonini zamonaviy
,
interaktiv va o‘quvchiga
yo‘naltirilgan qilish imkonini beradi
. Shu bilan birga,
o‘quvchilarning motivatsiyasi
va darsga qiziqishi oshadi,
bu esa o‘quv natijalarining yaxshilanishiga olib keladi
.
Tasviriy (tavsifiy) matn yozishda animatsion filmlardan foydalanish
o‘quvchilarning yozish ko‘nikmalarini rivojlantirish
,
ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish
va o‘quv jarayonini qiziqarli qilishda samarali usul hisoblanadi
. Animatsion filmlar
muhit, personajlar, syujet va boshqa elementlarni jonli va aniq tasvirlaydi, bu
o‘quvchilarga tasviriy matn yozishda foydalanish uchun boy material beradi
.
Masalan,
Pixar studiyasining “Piper” yoki Disney’ning “La Luna”(Oy) kabi qisqa
animatsion filmlari o‘quvchilarga tabiat manzaralari
, personajlarning xatti-harakatlari
va hissiyotlarni tasvirlash imkonini beradi.
Bunday filmlar nafaqat o‘quvchilarning
tasavvur qilish qobiliyatini oshiradi,
balki darsni ko‘ngilochar va qiziqarli o‘tishini
ta’minlaydi
. Bundan tashqari,
vizual vositalar o‘quvchilarning kundalik hayotiga
yaqin bo‘lgan kontekstni taqdim etadi
. Masalan,
o‘zbek xalq ertaklari asosida
yaratilgan animatsion filmlar o‘quvchilarga mahalliy madaniyat va an’analarni
yaqinroq his qilish imkonini beradi.
O‘quvchilar filmni tomosha qilgandan so‘ng o‘z
tasavvurlari asosida tasviriy matnlar yoza oladilar. Qisqa animatsion filmlar
o‘quvchilarni o‘qish jarayoniga jalb qiladi
,
chunki ular ko‘ngilochar va vizual
jihatdan jozibador ko‘rinishda bo‘ladi
.
Filmlar orqali o‘quvchilar murakkab
34
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
g‘oyalarni (masalan
, joy, shaxs yoki obyektni tasvirlash) osonroq tushunadilar,
chunki vizual tasvirlar matn yozishda asos sifatida xizmat qiladi.
Animatsion filmlardan dars jarayonida foydalanish usullari:
1.
Film tanlash: Film o‘quvchilarning yoshi
,
qiziqishlari va o‘quv maqsadlariga
mos bo‘lishi kerak
. Masalan,
yettinchi sinf o‘quvchilari uchun oddiy syujetli va aniq
personajlarga ega filmlar (masalan, Pixar yoki Disney qisqa filmlari) tavsiya etiladi.
Film uzunligi 5-
10 daqiqa bo‘lib
,
o‘quvchilarning diqqat doirasiga mos kelishi lozim
.
2.
Darsni rejalashtirish: O‘qituvchi filmning asosiy elementlarini (muhit
,
personajlar, voqealar) muhokama qilish uchun savollar tayyorlaydi. Filmni
ko‘rishdan oldin o‘quvchilarga nimalarga e’tibor berish kerakligi haqida ko‘rsatma
beriladi (masalan, personajlarning xususiyatlari yoki joy tasviri).
O‘quvchilar
guruhlarda muhokama qiladi yoki individual ravishda tasviriy matn yozadi.
3.
Topshiriq turlari: Shaxs tasviri: O‘quvchilar filmdagi bir personajni (tashqi
ko‘rinishi
, xarakteri) tasvirlaydi.
Joy tasviri: Filmda ko‘rsatilgan muhitni (masalan
,
o‘rmon
, shahar) tasvirlash. Voqea tasviri: Filmning muayyan bir sahnasini tavsifiy
matn sifatida yozish. Ijodiy matn yozish: Film asosida yangi hikoya yoki muqobil
yakun yozish.
Film ko‘rish va matn yozish vazifalari uchun dars vaqtini to‘g‘ri taqsimlash
zarur.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ona tili darslarida tasviriy matn yozishda
animatsion filmlardan foydalanish hali keng tarqalmagan, ammo Youtube
platformasida animatsion filmlar mavjud bo‘lib
, ularni darslarga integratsiya qilish
mumkin.
O‘zbek kontentida ham bugungi kunda o‘quvchilar uchun qisqa animotsion
film va multfilmlar yaratilishi boshlandi. Shahar maktablarida interaktiv doskalar va
projektorlar mavjudligi animatsion filmlardan darsda vaqtida foydalanishni
osonlashtiradi.
Tasviriy matn yozishda animatsion filmlardan foydalanish o‘quv jarayonini
interaktiv, qiziqarli va samarali qilishning innovatsion usulidir. Bu usul
o‘quvchilarning yozish ko‘nikmalarini
, ijodiy va tahliliy fikrlashini, shuningdek,
kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantiradi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ushbu usulni
kengroq joriy qilish uchun maktablarni texnik jihatdan ta’minlash
, mahalliy
animatsion kontent ishlab chiqarishni qo‘llab
-
quvvatlash va o‘qituvchilarni
zamonaviy metodlarga o‘rgatish zarur
.
Animatsion filmlar o‘quvchilarning darsga
qiziqishini oshirib,
ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi
.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Burmark, L. (2002). Visual Literacy: Learn to See, See to Learn. ASCD
35
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2. Mayer, R. E. (2009). Multimedia Learning. Cambridge University Press
3. Vygotskiy, L. S. (2004). Imagination and Creativity in Childhood. Journal of
Russian & East European Psychology, 42(1), 7-97.
4.
uz/blog/ochiq-dars-darsda-sozsiz-multfilmlardan
