53
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ALKEN
LER TEMASÍN OQÍTÍWDA INTERAKTIV METODLARDAN
PAYDALANÍW
E. A. Abdisattarova
PhD,
Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
A. M. Kudaybergenova
assistent oqıtıwshı
,
Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
D. B. Jarekeyeva
stajyor oqıtıwshı
,
Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
N. M. Qannazarova
4-kurs studenti
Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
elmiraabdijamilovna@gmail. com
Annotaciya:
Bul maqalada alkenlerdiń dúzilisi
,
alınıwı
,
qásiyetleri hám
qollanılıwı hár qıylı usıllar járdeminde úyreniledi
.
Mektep oqıwshıları ushın sabaqtı
bekkemlewde Klaster,
Venn diagramması
,
FSMU metodlarınan paydalanıw qolaylı
.
Tayanısh sózler:
Alkenler,
toyınbagan uglevodorodlar
, etilen, polimerler,
polietilen,
qos baylanıs
,
birigiw reakciyası
,
interaktiv usıl
, Klaster, Venn
diagramması
,
FSMU usılı
.
Аннотация:
В данной статье структура
,
получение
,
свойства и
применение алкенов изучаются с помощью различных методов
.
Для
школьников удобно использовать методы Кластера
,
диаграммы Венна и FSMU
для закрепления урока
.
Ключевые слова:
Алкены
,
ненасыщенные углеводороды
,
этилен
,
полимеры
,
полиэтилен
,
двойная связь
,
реакция присоединения
,
интерактивный
метод
,
Кластер
,
диаграмма Венна
,
метод ФСМУ
.
Abstract:
In this article, the structure, production, properties, and applications
of alkenes are studied using methods. For school students, it is convenient to use the
Cluster, Venn diagram, and FSMU methods to reinforce the lesson.
Keywords:
Alkenes, unsaturated hydrocarbons, ethylene, polymers,
polyethylene, double bond, addition reaction, interactive method, Cluster, Venn
diagram, FSMU method.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2020
-
jıl 12
-
avgusttaǵı "Ximiya hám
biologiya baǵdarlarında úzliksiz bilimlendiriwdiń sapasın hám ilim nátiyjeliligin
arttırıw is
-
ilajları haqqında"ǵı PQ
-4805-
sanlı qararına tiykarlanıp ximiya hám
54
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
biologiya pánleri boyınsha tereńirek oqıtıw
,
jańa óndiris kárxanaların
shólkemlestiriw
, farmacevtika, neft-gaz,
azıq
-
awqat sanaatı tarmaqların jedel pátler
menen rawajlandırıwǵa sebep bolatuǵın hám onıń tiykarında xalqımızdıń turmıs
sharayatın jaqsılawǵa tiykar jaratıp beredi [1]
.
Dúnyada bilimlendiriwdiń rawajlanıwın támiyinlewshi tiykarǵı faktor sıpatında
,
2030-
jılǵa shekem belgilep alınǵan bilimlendiriw koncepciyasında "Pútkil ómir
dawamında sapalı bilim alıwǵa imkaniyat jaratıw" áhmietli wazıypa etip belgilengen
.
Bul bolsa,
óz gezeginde
,
hám pándi
,
hám shet tilin
,
hám zamanagóy málimleme
texnologiyaların tereń biletuǵın hám onı ámeliyatta qollay alatuǵın ximiya
oqıtıwshıların tayarlawǵa qaratılǵanlıǵı menen áhmietli bolıp esaplanadı
. Sol sebepli
joqarı oqıw orınlarında oqıtıwdıń zamanagóy usıllarınan paydalanıwdı jolǵa qoyıw
,
bolajaq kásip ielerin kásipke tayarlawda innovaciyalıq hám málimleme
texnologiyaların sabaq procesine engiziwdi talap etpekte [2]
.
“Alkenler” temasın uyreniw organikalıq ximiya páni ushın tiykarınan
toyınbaǵan uglevodorodlar bóliminde etilen qatarı uglevodorodlarınıń izomeriyası
,
nomenklaturası
,
alınıwı
,
fizikalıq hám ximiyalıq qásiyetleri olardıń qollanılıwı menen
tikkeley baylanıslı
.
Áyne bul tema arqalı mektep oqıwshılarında ximiya pániniń
ámeliy
, sanaat, texnologiya,
ekonomika menen tıǵız baylanıslı ekenligin túsiniw
qáliplesedi
.
Sonlıqtan
,
bul bólimdi tek teoriyalıq emes
,
al ámeliy hám interaktiv
metodlar tiykarında oqıtıw áhmietli bolıp tabıladı
.
Klaster metodi -
oqıwshılarda tema boyınsha túsiniklerdi toparlastırıw
,
tarmaqlaw hám vizual túrde kórsetiw arqalı logikalıq pikirlewdi rawajlandırıw usılı
.
Qollanıw tártibi:
“Alkenler” teması tiykarında tiykarǵı túsinikler (fizikalıq qásiyetleri
,
ximiyalıq
qásiyetleri
,
alınıwı
,
qollanılıwı) jazıladı
.
Hár bir túsinik átirapında kishi "klasterler" (túsinikler) dúziledi
. Toparlar menen
islew arqalı oqıwshılar ózleriniń "klasterlerin" tayarlaydı hám usınadı
.
55
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Venna diagramma
usılında 2 hám 3 túsiniktıń ózine tán táreplerin hám
de
ulıwma táreplerin salıstırıw yaki qarama
-
qarsı qoyıw ushın qollanıladı
.
Sistemalı
pikirlew,
salıstırıw
,
teńew
,
analiz etiw kónikpelerin rawajlandıradı
. Bul
teхnologiyadan
kommunikativ tapsırmanı yaki obyektti topar bolıp islewde úyrenetuǵın materialdı
bekkemlewde,
dodalanıp atırǵanda
,
yáki úyr
enilgen grammatika
lıq mater
i
allardı
bekkemlewde
hám de bilimlerdi jazba hám awızeki ráwishte tekseriw hám bahalaw
maqsetin
de paydalanıw mumkin
.
Bunda alkanlar teması menen alkenler temasın
birgelikte bekkemlew ushın oqıwshılarǵa sheńberlerdi toltırıwǵa bersek boladı
.
56
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
FSMU metodı
F -
pikirińizdi bayanlań
.
S -
pikirińiz bayanına sebep kórsetiń
.
M -
kórsetilgen sebebinizdi tiykarlap misal (dálil) keltiriń
.
U -
pikirińizdi uliwmalastırıń
.
"F. S. M. U" (pikir, sebep,
mısal
,
ulıwmalastırıw) metodınıń dúzilisi
tómendegishe:
-
mashqalalı soraw beriledi;
-
oqıwshılar jeke tártipte mashqalalı sorawģa 4 basqıshlı juwap jazadı;
-
kishi toparlar dúziledi;
-
kishi toparlar jeke tártipte orınlanǵan wazıypalardı ulıwmalastırıp jazadı;
- kishi toparlar prezentaciya etedi;
-
barlıq pikirler ulıwmalastırıladı hám juwmaq shıgarıladı [3]
.
Qollanıw jolları
tómendegishe: sabaqtıń dáslepki basqıshında
-
jańa temanı kirisiw túrinde;
t
alqılaw basqıshında
-
oqıwshı túsiniklerin sistemalastırıw ushın;
bahalaw yamasa juwmaqta -
tiykarģı pikirdi tákirarlaw
,
refleksiya qılıw
maqsetinde.
F
Alkenler -
quramında keminde bir qos baylanıs bolǵan toyınbaǵan
uglevodorodlar.
Ulıwma formulası: C
n
H
2n.
S
Qos baylanıstıń bolıwına baylanıslı alkenler ximiyalıq reakciyalarga
-
ásirese birigiw reakciyalarına
- ansat kirisedi.
Bul olardı organikalıq
sintezde ayrıqsha etedi
.
57
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
M
Eten (C
2
H
4
) brom menen reakciyaga kirisip, 1, 2-dibrometan payda etedi.
C
2
H
4
+ Br
2
→ C
2
H
4
Br
2
U
Alkenlerdiń qos baylanısı olardıń ximiyalıq aktivligin anıqlawshı tiykarǵı
faktor esaplanadı
.
Sonıń ushın olardı sanaatta hám laboratoriyada keńnen
qollanamız
.
“Reakciyanı dawamla” metodı
nda oqıwshılar temaǵa baylanıslı alkenlerdıń
ximiyalıq qasiyetin kórsetetuǵın alkenlerge tan reakciyalardı qátelespey jazıwdı
uyrenedi hám bunı tómendegi kestede kórsetilgendey etip toltırıw kerek [4]
.
1
Birigiw reaksiyası
(gologen menen)
C₂H₄ + Br₂ → C₂H₄Br₂
(eten + brom → 1
, 2-dibrometan)
reakciya waqtında qızǵısh
-
sarı brom suwı
tussizlenedi-
sıpat reakciya
2
Birigiw reaksiyası
(vodorod penen yaǵnıy
gidrleniw)
C₂H₄ + H₂ → C₂H₆
(eten → etan
, nikel katalizator kerek)
Katalizator Ni, Pt yamasa Pd, 150 C
shamasında
3
Birigiw reaksiyası
(gologenovodorod penen)
CH₃–CH=CH₂ + HBr → CH₃–
CHBr
–CH₃
(propen → 2
-brompropan)
Markovnikov qaǵıydası boyınsha
4
Birigiw reaksiyası
(suw menen)
C
₂
H
₄ +
H
₂
O
→
C
₂
H
₅
OH
(eten
→
etanol, H
₂
SO
₄
katalizator)
5
Janıw reakciyası
C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O
Taza halında janǵanda karbonad angidrid hám
suw payda boladı
.
6
Polimerleniw reakciyası
nC₂H₄ → –[CH₂–CH₂]–ₙ
(polietilen duziledi)
Zamanagóy pedagogikalıq qatnaslar
- Klaster, Venn diagramma,
FSMU hám
Reakciyanı dawamla metodında Alkenler temasın oqıtıwda joqarı nátiyjelilikti
támiyinleydi
.
Bul metodlar arqalı oqıwshılarda ximiyaǵa degen qızıǵıwshılıq
,
tereń
bilim,
sın kózqarastan tereń pikirlew hám ámeliy kónlikpeler qáliplesedi
.
58
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Paydalanılǵan adebiyatlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 avgustdagi “Kimyo va
biologiya yo‘nalishlarida uzluksiz ta’lim sifatini va ilm
-fan natijadorligini oshirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ
-4805-son Qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi “O‘zbekiston
Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030
-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF
-5847-son Farmoni.
3. Meliboyeva G. S.
Kimyoni o‘qitishda zamonaviy texnologiyalar
, -T., 2020.
4. Abdusamatov A., Mirzayev R., Ziyayev R. Organik kimyo. T., 2004. 240b.
5. Abdisattarova E., Kudaybergenova A., Amaniyazov M.
Kremniydíń periodlíq
sistemadaǵí orní hám qásiyetleri temasín uyreniwde interaktiv usíllardan paydalaníw
.
“Ilm
-
fan va ta’lim” ilmiy jurnali 2181
-4325 | https://ilmfanvatalim.
uz/ | № 5(20)
.
300-303 b.
