133
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ADABIYOT DARSLARIDA BADIIY SAN’ATLARNI O‘RGATISHDA
ZAMONAVIY METOD VA TEXNOLOGIYALARNING SAMARASI
Farxodova Iroda Abdurazzoq qizi
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO'TAU 2-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada adabiyot darslarida badiiy san’atlarni o‘rgatishda
zamonaviy yondashuvlar,
ya’ni interaktiv metodlar
, pedagogik texnologiyalar va
vizual vositalarning o‘rni haqida fikr yuritiladi
. Klaster, debat, insert metodi,
konseptual xarita,
aqliy hujum kabi usullarni qo‘llab
,
o‘quvchilarda estetik tafakkurni
shakllantirish,
badiiy san’atlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish imkoniyati
yoritilgan. Shuningdek, maqolada amaliy misollar ham keltirilib,
o‘qituvchilarga
foydali tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
badiiy san’at
, adabiyot darsi, interaktiv metod, zamonaviy
texnologiya, klaster, konseptual xarita, insert, debat, aqliy hujum.
Annotation:
His article discusses the role of modern approaches in teaching
literary devices in literature classes, including interactive methods, pedagogical
technologies, and visual tools. It highlights the effectiveness of techniques such as
clustering, debates, the INSERT method, conceptual mapping, and brainstorming in
developing students’ aesthetic thinking and analytical skills related to literary
devices. The article also provides practical examples and offers useful
recommendations for teachers.
Keywords:
artistic devices, literature education, interactive teaching methods,
educational technologies, clustering technique, conceptual mapping, INSERT
strategy, classroom debates, brainstorming approach
.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim tizimida innovatsion yondashuvlar
, pedagogik
texnologiyalar va raqamli vositalar muhim omillarga aylangan bir davrda adabiyot
fani ham yangicha talqinga muhtoj.
“Pedagogik texnologiya tushunchasi ta’lim
-
tarbiya amaliyotini rivojlantirish ehtiyojlari asosida kelib chiqqan va hozirda
pedagogika,
psixologiya fanlarida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan keng ko‘lamli serqirra
tushunchadir.
Hozirda bu tushunchaga quyidagi turli ta’riflar berilgan: Texnologiya –
ishlov berish,
ahvolni o‘zgartirish san’ati
, mahorati,
qobiliyati metodlar yig‘indisi
.
(V. M. Shepel). Pedagogik texnologiya
–
Bu o‘qituvchi (tarbiyachi)ning o‘qitish
(tarbiya) vositalari yordamida o‘quvchi ( talaba) larga muayyan sharoit va ketma
-
134
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ketlikda ta’sir ko‘rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan
shaxs sifatlarini shakllantirish jarayonidir. (N. Saydaxmedov )
“
.
Adabiyot darslari o‘quvchida badiiy
-estetik dunyoqarashni shakllantirish, uning
obrazli tafakkurini rivojlantirish, til va nutq madaniyatini yuksaltirishga xizmat
qilishi lozim.
Bu maqsadlarga esa faqatgina an’anaviy ma’ruzaviy yondashuv bilan
emas,
balki interaktiv va texnologik metodlarning uyg‘unlashuvi orqali erishish
mumkin. Xususan,
adabiy matnlarni tahlil qilishda badiiy san’atlarni o‘rgatish
alohida o‘rin tutadi
.
“San’at –
“sun”
,
ya’ni “yaratmoq” soʻzidan olingan boʻlib
,
badiiylik yaratish demakdir.
Badiiylik yaratishning yoʻllari koʻp
.
Badiiy sanʻatlar
asarda ifodalangan gʻoyalarning hayotiyroq
,
taʻsirchanroq ifodalanishini
, lirik va epik
timsollarning yorqinroq gavdalantirilishini, misralar, bayt va bandlarning lafziy
nazokati, musiqiyligi,
jozibadorligini taʻminlovchi vositalardir
. Zero, badiiy
san’atlar adabiy asarning ifoda vositalarini boyitadi
,
uni chuqur va ta’sirli qiladi
,
estetik zavq uyg‘otadi
.
Lekin bu san’atlarni o‘quvchilarga quruq ta’rif bilan emas
,
balki faol metodlar orqali singdirish samaraliroqdir. Shu boisdan, bugungi adabiyot
darslarida “klaster”
,
“konseptual xarita”
,
“insert”
,
“rolli o‘yinlar”
,
“debate” kabi
metodlarning qo‘llanilishi nafaqat darsni jonlantiradi
,
balki o‘quvchining fikrlash
doirasini kengaytiradi,
bilimni ongli va izchil o‘zlashtirishga xizmat qiladi
.
Shuningdek, zamonaviy raqamli vositalar
—
animatsiyalar, onlayn test tizimlari,
video darslar,
mobil ilovalar yordamida badiiy san’atlarni ko‘rgazmali
, esda qolarli
tarzda tushuntirish imkoni mavjud. Interfaol yondashuvlar va texnologik imkoniyatlar
uyg‘unligi asosida tashkil etilgan adabiyot darslari o‘quvchilarni faollikka undaydi
,
mustaqil izlanish va mulohaza yuritish ko‘nikmalarini rivojlantiradi
. Badiiy
san’atlarni zamonaviy metodlar orqali o‘rgatish g‘oyasi ta’lim sifatini oshirish
,
o‘quvchilarni o‘z fikrini bayon qilishga o‘rgatish
, ularni badiiy-estetik tafakkur sohibi
qilib tarbiyalashda muhim omil sifatida e’tirof etilishi lozim
.
Asosiy qism.
Badiiy san’atlarni o‘rgatishda interaktiv metodlarning o‘rni
.
“Interaktiv so‘zi ingliz tilidagi “Interakt” so‘zidan olingan bo‘lib
,
“Inter”
- birgalikda,
o‘zaro
,
“akt”
-
harakat ma’nosini bildiradi
,
ya’ni o‘zaro birgalikdagi harakat
, faoliyat
yoki suhbat,
dialog tartibida bo‘lishni (masalan
,
o‘quvchi
-
o‘qituvchi
,
o‘quvchi
-
o‘quvchi
,
o‘quvchi
-kompyuter) ifodalaydi.
Interaktiv ta’lim metodi
,
budialogik ta’lim
bo‘lib
,
u o‘quvchi va o‘qituvchi yoki o‘quvchi va kompyuter o‘rtasidagi o‘zaro
birgalikdagi faoliyat jarayonini ko‘zda tutadi
.
Interaktiv metodlar o‘quvchini
18
https://muhaz.org/mavzu-ona-tili-darslarida-yangi-pedagogik-texnologiyalardan-fo.html
19
https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkum:O
20
“Ta’lim jarayonida interaktiv metodlarning ahamiyati” Iskandarov Islombek , Journal of new Century Innovations
135
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
darsning passiv tinglovchisi emas, balki faol ishtirokchisiga aylantiradi.
Ular o‘z
fikrini erkin aytadi, muhokamalarda qatnashadi, mustaqil izlanadi. Quyidagi metodlar
ayniqsa samaralidir:
Aqliy hujum (Brainstorming). Aqliy hujum (inglizcha: Brainstorming)
—
bu
o‘quvchilarning erkin fikrlashi
,
yangi g‘oyalarni ilgari surishi va biror masalaga
ijodiy yondashishini rag‘batlantiruvchi interaktiv metod hisoblanadi
. Bu usul darsda
o‘quvchilarni muammoni hal qilishga jalb etish
, ularning mustaqil fikr va qarashlarini
shakllantirishda juda samarali vositadir. Masalan,
Alisher Navoiy g‘azalida
qo‘llanilgan “tazod” san’atini tushuntirishdan oldin
,
o‘qituvchi savol beradi: Qanday
so‘z juftliklari bir
-
biriga zid ma’noni bildiradi? Hayot va o‘lim
,
yorug‘lik va zulmat
,
sevgi va nafrat kabi...
O‘quvchilar guruhlarda yoki yakka tartibda fikr bildiradilar
,
doskaga yoziladi.
So‘ngra o‘qituvchi bu fikrlarni umumlashtirib
,
tazod san’atining
mohiyatini tushuntiradi. Aqliy hujum metodining asosiy xususiyatlari:
•
o‘quvchilar erkin fikr bildiradilar
,
xato qilishdan qo‘rqmaydilar;
•
har qanday fikr qadrlanadi, baholanmaydi (dastlabki bosqichda);
•
fikrlar miqdoriga e’tibor beriladi
, sifati keyinroq tahlil qilinadi;
•
barcha o‘quvchilar faol ishtirok etadi
.
Insert usuli. INSERT (Interactive Noting System for Effective Reading and
Thinking)
⎯
bu matn ustida faol ishlashga asoslangan interaktiv usul bo‘lib
,
o‘quvchilarga o‘qiyotgan matni ustida tahliliy va tanqidiy fikrlashni o‘rgatadi
. Bu
metod orqali o‘quvchi matnni o‘qiydi
,
tushungan joyiga belgilar qo‘yadi va shu
asosda o‘z fikrini shakllantiradi
.
Bu usul asosan o‘qitilgan matnni chuqur anglash
,
asosiy g‘oyani ajratish
,
savollar tug‘ilishi kabi faoliyatlarni rivojlantiradi
. Matn bilan
ishlaganda o‘quvchilar nima tushunarli
, nima qiziq, nima yangi ekanligini belgilab
boradilar.
O‘quvchiga matnni o‘qiyotganda quyidagi belgilarni qo‘yish tavsiya
etiladi:
Belgisi
Ma’nosi
(+) Bu faktni bilardim,
tanish ma’lumot
(
–
)
Yangi ma’lumot
, ilgari bilmagan narsa
(?) Savolim bor, tushunarsiz yoki chalkash joy
(!)
Qiziq ma’lumot
,
e’tiborga loyiq fikr
Insert usulidan foydalanish bosqichlari: Matn tarqatiladi (she’r
,
g‘azal yoki
badiiy parcha).
O‘quvchilar matnni o‘qiydilar va belgilashadi (katta varoqqa yoki
jadvalga yozishadi). Har bir belgi asosida fikr bildiradilar, savolga javob topadilar
136
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yoki tahlil qiladilar.
Guruh yoki sinf bo‘yicha fikr almashiladi
. Bu metodning
afzalligi:
•
o‘quvchini matnga faol jalb qiladi;
•
tahliliy va tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi;
•
o‘quvchilar mustaqil fikr bildirishga o‘rganadilar
, ;
•
o‘qituvchi o‘quvchining tushunganini
, savol va qiziqishini aniqlay oladi.
Debat (munozara). Debat
—
bu o‘quvchilarni muayyan mavzu atrofida qarama
-
qarshi fikrlar bilan fikrlashga,
bahslashishga va o‘z nuqtayi nazarini asoslab berishga
o‘rgatuvchi interaktiv metod hisoblanadi
.
Bu metod orqali o‘quvchilar: tanqidiy
fikrlaydi, asosli dalillar keltiradi, boshqalarni hurmat bilan eshitadi, nutq
madaniyatini rivojlantiradi. Bu metodda ikkita qarama-qarshi fikrni bildiruvchi savol
yoki g‘oya tanlanadi
.
Masalan: “Badiiy san’atlar asarning mazmunini kuchaytiradimi
yoki chalg‘itadimi?” “Badiiy san’atlar bo‘lmasa
,
asarlar qanday ko‘rinishda
bo‘lardi?” degan savollar asosida guruhlarga bo‘linib bahs yuritiladi
. 1-
guruh: “Ha
,
badiiy san’atlar mazmunni boyitadi” —
tarafdorlari
2-
guruh: “Yo‘q
,
badiiy san’atlar asliy fikrdan chalg‘itishi mumkin” —
qarshilari
•
Dalillar tayyorlash: Har bir guruh o‘z pozitsiyasini isbotlovchi misollar
, dalillar
keltiradi.
•
Bahs jarayoni: Guruhlar navbatma-navbat chiqish qiladi, savol-javoblar
o‘tkaziladi
.
•
Xulosa va baholash: O‘qituvchi yoki hakam guruhlar asosida kimning fikri
kuchliroq bo‘lganini baholaydi
.
Klaster va konseptual xaritalar asosida tahlil qilish. Klaster (guruhlash)
—
bu
asosiy bir tushunchani atrofida unga bog‘liq fikrlar
,
g‘oyalar yoki tushunchalarni
tarmoq shaklida tasvirlash metodidir.
Bu metod o‘quvchining erkin fikrlashini
,
bog‘liqliklarni aniqlashini va asosiy g‘oyani tushunishini osonlashtiradi
. Maqsadi:
O‘quvchilar bilimini faollashtirish; Tushunchalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish;
Asosiy mavzuni chuqur anglashga yordam berish. Masalan,
doskaning o‘rtasiga
asosiy tushuncha yoziladi.
Atrofga bu tushuncha bilan bog‘liq fikrlar
,
san’at turlari
,
misollar tarmoq holida yoziladi.
O‘quvchilar shu asosda guruhlash
, tahlil qilish
ishlarini bajaradilar.
Adabiyot darsida qo‘llashga misol: Klaster markazi: Tazod
Atrofida: Qarama-qarshi tushunchalar, baytlardan misollar,
ta’siri
,
boshqa san’atlar
bilan bog‘liqligi yoziladi
.
Konseptual xarita esa tushunchalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni
ko‘rsatadi
.
Bu orqali o‘quvchi san’at turlarining farqi va o‘xshashligini tez anglaydi
.
137
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘quvchining faolligini oshiruvchi topshiriqlar
. Darsda faollikni oshirish uchun
quyidagilar samarali:
•
“Badiiy san’atni top” o‘yini: Bayt beriladi
,
o‘quvchi undagi san’at turini
aniqlaydi.
•
“Misol keltir” mashqi: Har bir o‘quvchi tanlagan san’atga she’r yoki hikoyadan
misol topadi.
•
“She’r yozish” topshirig‘i: Berilgan badiiy san’at asosida o‘quvchi 2 misrali
she’r yozadi
.
Xulosa.
Adabiyot darslarida badiiy san’atlarni o‘rgatish o‘quvchilarning estetik
dunyoqarashini shakllantirish, obrazli tafakkurini rivojlantirish, til va nutq
madaniyatini boyitishda muhim o‘rin tutadi
. Biroq bu jarayonni samarali tashkil etish
uchun faqat an’anaviy uslublar bilan cheklanib qolmasdan
, zamonaviy pedagogik
yondashuvlarni,
interaktiv metodlarni va raqamli texnologiyalarni uyg‘un holda
qo‘llash zarur
.
Maqolada ko‘rib chiqilgan “insert”
,
“klaster”
,
“konseptual xarita”
,
“aqliy hujum”
,
“debat” kabi metodlar badiiy san’atlarni tushunish va tahlil qilishda
o‘quvchining faolligini oshiradi
, darsni qiziqarli, mazmunli va esda qolarli qiladi.
Ayniqsa, badiiy matnlar asosida tashkil etilgan guruhli ishlar, vizual grafikalar va
raqamli vositalar orqali san’at turlarini ko‘rgazmali tushuntirish
, ularning hayotiy va
estetik ahamiyatini ochib berish imkoniyati ortadi. Interaktiv usullar yordamida
o‘quvchilar o‘z fikrini ochiq bildirishga
, bahslashishga,
dalil keltirishga o‘rganadilar
.
Bu esa ularning tanqidiy va tahliliy tafakkurini shakllantiradi.
Badiiy san’atlarni
o‘rganish orqali o‘quvchilar asardagi obrazlarning chuqur ma’nosini
, muallifning
badiiy mahoratini anglaydi.
Bu bilim va ko‘nikmalar esa ularning hayotiy tajribasini
boyitadi, badiiy-estetik saviyasini yuksaltiradi. Shu boisdan, har bir adabiyot
o‘qituvchisi badiiy san’atlarni o‘rgatishda interaktiv metodlar va zamonaviy
texnologiyalardan foydalanishni dars jarayonining ajralmas qismiga aylantirishi
lozim.
Chunki bu yondashuv o‘quvchini faol
, izlanadigan, fikrlaydigan va eng
muhimi san’atni his etadigan shaxs sifatida shakllantirishda beqiyos vositadir
.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Saidahmedov N. Pedagogik texnologiyalar asoslari.
—
Toshkent: TDPU
nashriyoti, 2015.
—
256 b.
2.
Ahmedov A. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
—
Toshkent: Fan va texnologiya, 2018.
—
312 b.
3.
Yuldoshev Sh. Pedagogik texnologiyalar.
—
Toshkent: O‘zbekiston
milliy nashriyoti, 2017.
—
220 b.
138
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Qurbonov A. Badiiy asar tahlili nazariyasi.
—
Toshkent: Adabiyot
nashriyoti, 2019.
—
184 b.
5.
Norqobilova D.
Adabiyot o‘qitish metodikasi
.
—
Toshkent: Pedagogika,
2016.
—
164 b.
6.
“Ta’lim jarayonida interaktiv metodlarning ahamiyati” Iskandarov
Islombek, Journal of new Century Innovations
7.
org/mavzu-ona-tili-darslarida-
texnologiyalardan-fo. html
8.
https://uz. wikipedia. org/wiki/Turkum:O
