41
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ZULFIYA QUROLBOY QIZI HIKOYALARIDA OILAVIY
MUNOSABATLAR VA JAMIYAT BOSIMI
Mamatqobulova Diyora Ravshanbek qizi
NamDU magistratura
yo‘nalishi,
o‘zbek
adabiyotshunosligi ixtisosligi,
2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada XXI asr adabiyotining taniqli vakilasi Zulfiya
Qurolboy qizi hikoyalarida oilaviy munosabatlat va jamiyat bosimi masalasiga
t
o‘
xtalib
o‘
tiladi. Adiba hikoyalaridagi qahramonlar qiyofasi orqali ijtimoiy hayot
ifodasining namoyishi tahlil qilingan. Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalari
o‘
zbek
adabiyotda yaratilgan asarlar orasida
o‘
zining qiziqarliligi, ta'sirchanligi, hayot
haqiqati va insoniy xarakterlarni ishonarli gavdalantirganligi hamda turmushning
murakkab muammolarini dadil k
o‘
tarib chiqilgani bilan ajralib turadi. Z.Qurolboy
qizi asarlarining adabiyotda jiddiy hodisa darjasiga k
o‘
tarilganligi mazkur
maqolaning dolzarbligini belgilaydi.
Kalit s
o‘
zlar
: adabiyot, Zulfiya, nasr, realizm, oila, jamiyat, hikoya, ijtimoiy
hayot, obraz.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
вопросы
семейных
отношений
и
общественного
давления
в
рассказах
известной
представительницы
литературы
XXI
века
—
Зулфии
Куролбой
кизи.
Через
образы
героев
её
произведений
проводится
анализ
отражения
социальной
жизни.
Рассказы
Зулфии
Куролбой
кизи
выделяются
среди
произведений
узбекской
литературы
своей
увлекательностью,
эмоциональностью,
достоверным
воплощением
жизненной
правды
и
человеческих
характеров,
а
также
смелым
поднятием
сложных
проблем
повседневной
жизни.
Значимость
настоящей
статьи
определяется
тем,
что
произведения
З.
Куролбой
кизи
стали
важным
явлением
в
литературе.
Ключевые
слова:
литература,
Зулфия,
проза,
реализм,
семья,
общество,
рассказ,
социальная
жизнь,
образ.
Annotation:
This article discusses the issues of family relationships and social
pressure in the stories of Zulfiya Qurolboy qizi, a prominent representative of 21st-
century literature. Through the portrayal of characters in her works, the reflection of
social life is analyzed. Zulfiya Qurolboy
qizi’s
stories stand out among Uzbek literary
works for their engaging content, emotional depth, realistic depiction of life and
human nature, as well as their courageous approach to complex issues of everyday
42
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
life. The relevance of this article is underscored by the fact that Z. Qurolboy
qizi’s
works have become a significant phenomenon in literature.
Keywords:
literature, Zulfiya, prose, realism, family, society, short story, social
life, character
Muallifning nuqtai nazari badiiy yaratiqning sirtida turmaydi, balki asarning
ichki
to‘qimasiga
singdirib yuborilgan
bo‘ladi.
Tarbiyaviy-axloqiy funksiya ham
adabiyotning muhim vazifalaridan sanaladi. Badiiy adabiyot inson ruhiyati, tafakkuri,
sezimlari, irodasi va tasavvur olamiga hech qanday
zo‘rlovlarsiz
mutlaqo erkin tarzda
juda kuchli
ta’sir
ko‘rsatish
xususiyatiga ega. Shuning uchun ham u insondagi
dunyoqarash, axloq,
e’tiqod,
siyosiy va badiiy qarashlar tizimi singari shaxslikka doir
xususiyatlarni shakllantirishda hal qiluvchi
o‘rin
tutadi. Adabiyotning yuksak
namunalari
o‘z
davrining buyuk ruhiy yilnomalarigina
bo‘lib
qolmay, eskirmas va
nuramas tarbiya vositasi ham sanaladi. Bu hol, ayniqsa, islomiy
e’tiqoddagi
xalqlarning adabiyotida alohida
bo‘rtib
ko‘zga
tashlanadi. Zero, islomiy uluslarda
“adabiyot”
atamasi
‘odob”
so‘zidan
olingani masalaning mohiyatini teranroq anglash
imkonini beradi. Lekin alohida
ta’kidlash
kerakki, adabiyotning bu vazifasini oddiy
nasihatbozlik, ochiq
o‘gitchilik
tarzidagina tushunish hodisa mohiyatini
jo‘nlashtirishning
belgisidir.
ma’naviy,
balki tarbiyaviy
ahamiyatga ega
bo‘lishi
uning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Darhaqiqat,
tarbiyaviy ozuqani asosan oiladagi jarayonlar va oila
a’zolarining
bir-biriga
bo‘lgan
munosabatlari orqali olishimiz mumkin. Aynan ana shunday oilaviy munosabatlar
aks etgan tasvirlarni Zulfiya Qurolboy qizi hikoyalarida uchratishimiz mumkin.
Yozuvchining
“Tafakkur”
hikoyasida ham mana shunday tasvirlar ota-ona
munosabatlari, farzandlarning bir-biriga nisbatan muomilasidan, ularning hayot
tarzidan jamiyat hayotining qiyofasini
ko‘rishimiz
mumkin.Dovul tegirmonchi ota
sifatida oilada
o‘zining
ustunligiga ega inson sifatida gavdalangan. Yuqorida
ta’kidlab
o‘tganimizdek,
u farzandini istaklariga qarshi borib uni
o‘zi
xohlagandek
inson
bo‘lishini
xohlaydi va majburan
bo‘lsada
bu maqsadiga erishadi.
O‘g‘li
Tangriberdining shaxmat musobaqalariga borishi va bu bilan hech qanday foyda
bo‘lmasligi
uchun ota norozi edi. Buning sababi, Dovul tegirmonchi bir safar
o‘g‘li
musobaqaga borganida
“nima
berdi”,
“pul
berdimi”
degan xitob
so‘zlar
qilgandi.Chunki ota uchun pul, har ishdan bir manfaat
bo‘lishi
muhim rol
o‘ynardi.
6
Бадиий асар таҳлили [Матн] / Қ. Йўлдош, М. Йўлдош.
-
Тошкент: «KAMALAK» нашриёти 2016.
-
464 б
43
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“Tegirmonchining
maqsadi tegirmon talash-tortish
bo‘lib
qolmasdan uni
o‘g‘lining
qo‘liga
topshirish edi. Vaqt-vujud libosini eskirtiryapti. Soch-soqoli gard
qo‘nmasa
ham oppoq
bo‘lib
boryapti. Bugun
bo‘lmasa
ertaga
“tish
qayrab”
yurganlar
otilib chiqishi yo imi-jimida Eshboyev bilan til biriktirib jilovini
qo‘lidan
olib
qo‘yishi
mumkin. Lekin tegirmonchi bungacha kutib turmaydi.
O‘g‘li
maktabni
tamomlashi bilan barcha rasm-rusumlarni ado etib,
“meros”ni
egasiga topshiradi-
qo‘yadi!
Ana shunda, tish qayraganlar (ularning borligiga tegirmonchi shubha
qilmasdi, birov kelib yoqasiga yopishmagan
bo‘lsada
kimlardir, qayerdadir unga
qarshi fitna tayyorlayotgani aniq) tishlarini qayragancha qolaverishadi.
Tegirmonchilik
ulug‘
martaba. Shuning ortidan sakkiz jon kavshanib turibdi
axir!..”
“Tafakkur”
13-bet). Bu parchadan aniq
bo‘ladiki,
ota farzandini
o‘zidan
keyin
kasbini, ishini davom ettirishini xohlaydi. Darhaqiqat, jamiyat hayotimizda ham har
qanday ota mana shu orzu-umidlarni afzal
ko‘radi
va farzandlarini
o‘zlari
xohlagandek
bo‘lishlarini
istaydi. Lekin bu kabi
an’ana
har doim ham ijobiy natija
beravermaydi. Buning isboti sifatida Tangriberdining hayoti otasining istak-
xohishlari bilan barbod
bo‘lganini
aytishimiz
o‘rinlidir.
Shuningdek, ana shu davr
odamlari ham ruhiy ham
ma’nan
bosim ostida emin-ixtiyorlarsiz hayot kechirishardi.
Qishloq odamlar faqat kun-u tun mehnat bilan band edi. Rais Eshboyev buyurgan
ishlarni
o‘rniga
qo‘yib
vazifalarini ado etishardi
Yozuvchi va adabiyotshunos olim Xurshid
Do‘stmuhammad:
“…
Badiiy
tafakkurning yangilanishi
(sog‘lomlashuvi)
jarayonlari
ko‘zga
tashlana boshlagan
kezlardanoq insonni
jo‘n
va yuzaki tushunish, biryoqlama talqin etish hollari sezilarli
darajada kamaydi. Har qalay,
“oqpadarlik
–
yomon, ichkilikbozlik,
poraxo‘rlik
–
“illat’
singari
“g‘oyalar”,
nasihatlar bayroq qilib
ko‘tarilgan
hikoyalar matbuot
sahifalarida kamaydi. Ishlab chiqarish mavzusidagi jasoratlar madhi
o‘rnini
qahramonning shaxs sifatidagi kamolini izlash-tasvirlashga moyillik kuchaydi.
Qahramonning ijobiy yo salbiyligi mezonlari
o‘zgardi.
Bularning bari hikoyaning
sujet qurilishini, tasvir maromini, konfliktlar tabiatini
yangiladi”,
Zulfiya Qurolboy qizining aksariyat hikoyalari
o‘zbek
oilalarining maishiy
hayoti, oilaviy muammolariga
bag‘ishlanadi.
Bu muammolar oddiy ikir-chikirlar,
kundalik yumushlar doirasida qolib ketmagan. Unda insoniy dard, iztirob,
ko‘ngil
kemtikliklari
o‘zining
yorqin ifodasini topgan. Darhaqiqat, yuqorida nomi tilga
olingan yozuvchining
“Yozsiz
yil”
hikoyasi voqealari ham asosan oiladagi
7
Қадимий қўшиқ: ҳикоялар” ,Зулфия Қуролбой қизи. –
Т.:” Ўзбекистон”,2011.–
360 бет.
8
X.Do’stmuhammad. Milliy hikoya: izlanish, yutuqlar, istaklar. Ozod Vatan aodati. Besh jild. T.: ADIB, j5. 2013. 230
-
bet.
44
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
munosabatlar zamiriga qurilgan. Hikoyada avtohalokat tufayli nogiron
bo‘lib
qolgan
yigit va uning onasi iztiroblari, azob-u uqubatlari badiiy
ta’sirchan
ifoda etilgan.
“Yozsiz
yil”
hikoyasi inson dard-u alamlari,
xo‘rlik
azoblari, aybsiz aybdorlik
azoblarining badiiy tadqiqi ekan, hikoya qahramoni Sobirning azoblarini, ham
jismoniy, ham
ma’naviy
dardlarini
o‘z
yelkasiga olib, ularning barchasini
o‘z
yuragida
o‘tkazgan
onasi
–
Buvgul enaning matonatiga, bardoshiga
so‘zdan
tiklangan
yodgorlik sifatida bu yaratiq kitobxon qalbidan joy oladi
Yozuvchi hikoyalarining deyarli barchasi
an’anaviy
yo‘lda
yozilgan
bo‘lib,
ularda muallif hayotni, voqelikni, individual taqdirlarni realistik aks ettirganligini
ko‘rishimiz
mumkin. Shuningdek, yozuvchi hikoyalarining barchasida ijtimoiy
mazmun teranligini
ko‘rishimiz
mumkin. Hatto oila davrasida, maishiy hayot
bag‘rida
tasvirlangan kichik muammolar ham mohiyatan ijtimoiylik kasb etadi va
adiba hikoyalarining
o‘ziga
xosligini belgilaydi. Adiba hikoyalarini bizning
kunlarimizda ham
o‘qishli
qilayotgan jihat ham aslida shu
bo‘lsa
kerak. Zero, oila
deb katta bir
mas’uliyatli
yukka yelka tutgan ayol yo erkak, hamma davrlarda ham
eng nozik masala hisoblangan farzand tarbiyasi, xuddi shunday nozik masalalar
sirasiga kiradigan qaynana va kelin munosabati, tinch-osuda kunlar qadri va ana
shunday
ne’matni
yaratishda jon fido qilgan otalar xotirasi, yodi masalasi
–
adiba
hikoyalarining
ma’no
-mundarijasini tashkil qiladi. Guvohi
bo‘layotganimizdek,
yuqoridagi masalalar hamma davrlar uchun ham
o‘z
dolzarbligini
yo‘qotmaydigan
masalalar.
Oiladagi er-xotin munosabatlarining bir-birlariga nisbatan mustahkam ekanligini
Zulfiya Qurolboy qizining yana qator hikoyalarida uchratishimiz mumkin.
“Yolg‘izlik
qurboni”
da Tamara xolaning vafot etgan eri -
–
Ulfatga,
“Rashk”
hikoyasida Xosiyatning xiyonotkor eri
–
Sheraliga,
“Kelin”
hikoyasida ham Xoldor
kelinning xiyonatkor eri
–
Fayzimurodga,
“Gunoh”
hikoyasida Bahoroyning
Abdusamat eriga,
“Ayol”
hikoyasida Nazokatning Shavkatga,
“Latofat
xonim”
hikoyasida Shukurovning Latofat xonimga
“
Iztirob”
hikoyasida
Abdumo‘min
va
Fazilatning bir-birlariga nisbatan sadoqati ifodalangan sahnalari turmushning har
qanday
o‘nqir
-
cho‘nqir
yo‘llarida
ham qahramonlarni sodiqlikka chorlaydi.
Xulosa qilib aytadigan b
o‘
lsak,jamiyatda sodir
bo‘layotgn
har qanday razillik,
tushkun holatlar
o‘z
atrofida qahramonlarni aylantiradi va ularga ruhiy va jismonan
larza beradi. Natijada qahramonlar bu sinovlardan qay darajada
o‘toladi
yoki
o‘zini
taqdir izmiga topshirishlariga amin
bo‘lamiz.
Oilaviy munosabatlarning
9
Зулфия Қуролбой қизи, “Ёвузлик фариштаси”. Янги аср авлоди,2005
45
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
kelishmovchiliklar ortidan yuzaga keladigan har qaysi holatidan kitobxon
o‘ziga
kerakli xulosalar chiqaradi va qahramonlar bilan ruhan birga
bo‘ladi.
Har qanday
sodir
bo‘lgan
muommolarga qahramonlar yashagan muhit, ularda yuz berayotgan
keskin burilishlar sabab
bo‘lgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati:
1.
Бадиий
асар
таҳлили
[
Матн
] /
Қ
.
Йўлдош
,
М
.
Йўлдош
.
–
Тошкент
«KAMALAK»
нашриёти
2016. - 464
б
2.Қадимий
қўшиқ
:
ҳикоялар”,
Зулфия
Қуролбой
қизи
.
–
Т.:”
Ўзбекистон”,2011.–
360
бет.
3.X.D
o‘
stmuhammad. Milliy hikoya: izlanish, yutuqlar, istaklar. Ozod Vatan
aodati. Besh jild. T.: ADIB, j5. 2013. 230- bet.
4.
Зулфия
Қуролбой
қизи
,
“Ёвузлик
фариштаси”.
Янги
аср
авлоди
,2005
5.M.Jo‘rayeva.”Zulfiya
Qurolboy qizining obraz yaratish
mahorati”.Ilmiy
xabarnoma, ADU,N/4, 2018.
6.Eshqobilov A. Hikoyangizni
o‘qib
//
“Yoshlik”
jurnali, 2014-yil, 11-son.
