60
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
YANGI
O‘ZBEKISTONDA
DINIY EKSTREMIZM VA TERRORIZMGA
QARSHI KURASHISH FAOLIYATIDA DINIY ONGNING AXLOQIY-
HUQUQIY MUAMMOLARI
Xurramova Ruxsora Ashurali qizi
Abduraupova Zerda Ruhiddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Milliy
gʻoya
maʼnaviyat
asoslari va huquq
taʼlimi
yoʻnalishi
talabalari
Rezyume:
Ushbu maqolada,Yangi
O‘zbekistonda
diniy ekstremizm va
terrorizmga qarshi kurashish faoliyatida diniy ongning axloqiy-huquqiy
muammolarini ochib beradi, ushbu
yo‘nalishda
olib boriladigan chora-tadbirlar
strategiyasi, ushbu
yo‘nalishda
olib borilgan ishlar tarixiy ahamiyat haqida
ma’lumotlar
beriladi.
Резюме
:
В
данной
стате
раскрываются
нравственно
-
правовые
проблемы
религиозного
сознания
в
борбе
с
религиозным
экстремизмом
и
терроризмом
в
Новом
Узбекистане,
стратегия
мероприятий
в
этом
направлении,
историческое
значение
проделанной
работы
в
этом
направлении.
Resume:
This article reveals the moral and legal problems of religious
consciousness in the fight against religious extremism and terrorism in New
Uzbekistan, the strategy of measures in this direction, the historical significance of
the work done in this direction.
Kalit
so‘zlar:
Din, diniy ong, diniy
e’tiqod,
diniy qarash, ijtimoiy ong,
terrorizm,
ekstremizm,uyg‘oniy
davri, qonun.
Keywords
: Religion, religious consciousness, religious belief, religious view,
social consciousness, terrorism, extremism, Awakening, law.
Inson
tug‘ilishi
bilan ilohiy mavjudotdir. Ilohiy mavjudotning albatta ilohiy
ehtiyojlari
bo‘ladi
va ushbu ehtiyojini inson faqat dindangina qondira oladi.
Dunyoda turlicha dinlar mavjud
bo‘lib,
Islom, Xristian, Buddizm, Yahudiylik va
boshqa dinlarni misol tariqasida keltirishimiz mumkin.
Diniy ong esa din bilan bevosita
bog‘liq
bo‘lib,
u quyidagilar bilan tavsiflanadi:
diniy
e’tiqod,
hissiy shakllar, tasavvur orqali yaratilgan tasvirlar, simvolizm,
allegorizm, dialog, kuchli hissiy boylik, voqelikka adekvat mazmunning noadekvat
mazmun bilan
uyg‘unligi
bo‘lib,
u
e’tiqod,
hissiy shakllar, tasavvur, his-
tuyg‘ular
kabi insonning genetik jihatdan aniqlangan qobiliyati sifatida ongning mulki
bo‘lib,
61
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
faqat diniy ongda emas, balki dunyo
ma’naviy
rivojlanishining turli sohalarida
o‘z
ifodasini topadi. Bundan tashqari, diniy ong din tili orqali mavjud
bo‘ladi,
ishlaydi va
qayta ishlab chiqariladi. Diniy ong kuchli hissiy boylik bilan ajralib turadi va diniy
tuyg‘ular
bu ongning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi
Diniy ong albbatta ijtimoiy ongning bir
bo‘lagi
va ajralmas qismi
bo‘lib,
diniy
ongning paydo
bo‘lishi
haqida
so‘z
borishi bilan albatta biz izlanishlar samarasi
ularoq uni inson
tug‘ilishi
bilan izohlaymiz.
Diniy ongning umumiy belgisi mezoni diniy
e’tiqoddir.
Diniy
e’tiqod
u diniy
g‘oyalar
tasavvurlar tushunchalari afsonalarni haqiqat sifatida qabul qilish hamda
ilohiy kuchning mavjudligiga
ishonishnio‘z
ichiga oladi.Diniy
e’tiqodda
hissiyotlari
qurkish, zavqlanish quvonch umid va boshqalar diniy tasavvurlar bilan qushilib ketib
tegishli
yo‘nalish
ma’no
kasb etishi mumkin
Tarixdan
ma’lumki,
biz fan va din bir-biriga
o‘zaro
qarama-qarshi
bo‘lib,
bir-
birini tubdan inkor qiluvchi ijtimoiy ong shakllari degan xulosada edik. Biroq xayot
shuni kursatdiki, fanning din bilan
o‘zaro
munosabati barcha zamonlarda bir xil
bo‘lmagan.
Bunga misol tariqasida,
“Uyg‘oniy
davri”
vakillari
bo‘lgan
Yevropa
olimlari Djordano Bruno, Galiley, Kopernik va boshqalar xristian diniga ochiqdan-
ochiqqarshi chiqib,uning
ta’limotini
inkor etgan
bo‘lsa,
Markaziy Osiyo
mutafakkirlari Farobiy, Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va boshqalar din bilan fanning
ikkalasidan ham baravar bahramand
bo‘lib
kelishganligini bilishimiz mumkin.
Diniy
e’tiqod
va diniy qarashlar haqida
so‘z
borar ekan biz
o‘zbek
halqining
mustaqillikka erishgunga qadar
bo‘lgan
davrda diniy
e’tiqodi
va qarashlari naqadar
nohaqlikka uchralgani, halkimiz asrlar mobaynida amal qilib kelgan marosim va urf-
odatlar
ta’qiqlangani,
masjid va madrasalar asossiz ravishda buzib tashlangani, nodir
kitoblar va manbalar yoqib
yo‘q
qilinganligi, qanchadan-qancha diniy olim
qatag‘on
qilingani bizga tarixdan
ma’lumdir.
Mustakillik yillarida diniy
e’tiqod
va diniy qarashda adolat tiklanib, yopib
quyilgan masjid, madrasalar ochildi va yangidan qurilib, diniy adabiyotlar nashr
etilmokda.
Diniy
e’tiqod
haqida
so‘z
borar ekan biz avvalo yurtimizda uning huquqiy
asoslari mustahkamlanganligini alohida
ta’kidlashimiz
zarur.
Yurtimizda fuqarolarimizning vijdon erkinligi kafolatlangan
bo‘lib,
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi VII-bobining 31-moddasida
“Hamma
uchun vijdon
13
Вопросы философии. Ж
урнал.
2018. №2.
http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1876.
14
Ижтимоий онг ва унинг таркибий қисмлари. Маъруза. Қарши
-
62
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson hohlagan dinga
e’tikod
qilish yoki hech qaysi
dinga
e’tikod
qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga
yo‘l
kuyilmaydi”
Bundan tashqari,
O‘zbekiston
Respublikasining 1991 yil 14 iyunda qabul
qilingan
“Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida”gi
Qonuni qabul qilingan
bo‘lib,
ushbu qonun 1998 yil 1 mayda
qo‘shimcha
va
o‘zgartirishlar
bilan yangi
tahrirda qabul qilingan
Yurtimizda milliy va diniy kadriyatlarning tiklanib, diniy erkinlik va
bag‘ri
kenglik rivoj topib kelishi bilan birga diniy
e’tiqodi
buzilgan, diniy bilim va saviyasi
past
bo‘lgan
kimsalar mustaqilligimiz va tinchligimizni kurolmasdan shu kunga qadar
yurtimizda bir qancha terrorchilik va
qo‘poruvchilik
harakatlari amalga
oshirishganligi bizga sir emas.
Islom dini niqobi ostida yurtimizga terrorchilik va
qo‘poruvchilik
harakatlari
sodir etgan guruhlar sirasiga quyidagilarni misol tariqasida,
“O‘zbekiston
islom
harakati”
guruhi jangarilari 1999 yili Toshkent shahri va viloyatida, 2000 yili
Toshkent va Surxondaryo viloyatlarida, 2004 yili Toshkent va Buxoroda, 2005 yili
Andijonda, shuningdek, 1999, 2000 va 2006 yillari
qo‘shni
Qirg‘iziston
hududida,
2006 yili Tojikiston hududida terrorchilik harakatlari amalga oshirilgan terroistik
aktlarni keltirishimiz mumkin
Shuningdek, yurtimizda
“Adolat”,
“Islom
lashkarlari”,
“Turkiston
islom
harakati”,
“Jihodchilar”,
“Hizbut
-
tahrir”,
“Akromiylar”,
“Nurchilar”,“Tablig‘chilar”
va
“IShID”
kabi ekstremistik va terroristik tashkilotlar va ularning
a’zolarining
noqonuniy faoliyati aniqlanib, javobgarlikka tortilganliklarini
ma’lumot
sifatida
aytishimiz mumkin.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev Birlashgan Mishlatlar
Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72-sessiyasidagi nutqida:
“Biz
muqaddas
dinimizni
zo‘ravonlik
va qon
to‘kish
bilan bir qatorga
qo‘yadiganlarni
qat’iy
qoralaymiz va ular bilan hech qachon murosa qila
olmaymiz”
, deya
ta’kidlagan
edi.
Bu esa islom dini bilan siyosiy maqsadlarga xizmat qiluvchi jangari guruhlar orasini
farklash zaruratini yuzaga keltiradi.
15
ЎзбекистонРеспубликасиОлийМажлисипалаталаринингАхборотномаси, 2019 й., 2
-
сон
16
ЎзбекистонРеспубликасиқонунҳужжатларитўплами, 2008 й., 52
-
сон.
17
Тураев
Б.
Диний
экстремизм
ва
терроризм
мақола.
2014
й
9
февраль.
http://old.bukhari.uz/index.php?option=com_content&view=article&id=71:dinit-ekstremizm-va-
terrorizm&catid=
31:maqolalar&Itemid=459&lang=ru
18
Мирзиёев Ш М. БМТ Бош Ассамблеяси 7
-
сессиясида сўзлаган путки. Хабарнома //Ўзбекистон Республикаси
Президенти девонининг нашри. 3
-
сон (105) –Ташкент. Шарх. 2017, 47
-
б. https://www.un.int/uzbekistan/statements
speeches address be-me-shavkat-mirziyoyev-president-republic-uzbekistan-unga-72.
63
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Din niqobi ostida faoliyat yuritayotgan ekstremistik va terroristik tashkilotning
jirkanch maqsadli shaxslarini ajratib olish va sodir etayotgan jinoyatlariga yarasha
javobgarlik muqarrarligini
ta’minlash,
davlatimizning konstitutsiyaviy tuzumini,
davlat va xalqning xavfsizligini
ta’minlash
kabilar masalalar davlatimiz vakolatli
organlari zimmasida vazifa
bo‘lib
yuklangan
bo‘lib,
albatta ushbu
yo‘nalishga
qarshi
kurashish sohasidagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi milliy qonunchilikni
ishlab chiqishni vaziyat
ta’qozo
etgan.
Unga
ko‘ra,
O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi, Jinoyat kodeksi,
2000 yil 15 dekabrdagi
«Terrorizmga
qarshi kurash
to‘g‘risida»gi
qonuni, 2004 yil 26
avgustdagi
«Jinoiy
faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni
moliyalashtirishga qarshi kurashish
to‘g‘risida»gi
qonuni, 2012 yil 15 dekabrdagi
O‘zbekiston
Respublikasining
“Tezkor
- qidiruv faoliyati
to‘g‘risida”gi
qonuni, 2018
yil 30 iyuldagi
O‘zbekiston
Respublikasining
“Ekstremizmga
qarshi kurashish
to‘g‘risida”gi
qonunlari va bir qancha qonun osti normativ-huquqiy hujjatlar oliy
qonunichilik organi tomonilan ishlab chiqilgan va qabul qilingan.
Xulosa
o‘rnida
shuni aytishimiz lozimki, diniy ekstremizm va terrorizmning
kelib chiqish sabablari aslida shaxsning diniy ong, diniy qarashlari buzilishlari va
diniy bilimning
еtarli
darajada emasligi, bundan foydalangan turli kuchlar ularning
ongini zaharlagan holda
o‘zlarining
manfur maqsadlari
yo‘lida
foydalanayotganligi,
eng achinarlisi bizning fuqarolarimiz, ayniqsa, yoshlarimiz ularning
ta’siriga
tushib
qolayotganligi ayni haqiqatdir.
Diniy ekstremizm va terrorizm balosiga fuqarolarimizni ayniqsa yoshlarimizni
diniy ongi, diniy qarashlari, dinim bilim va saviyasini oshirish, vatanparvarlik
ruhiyatini shakllantirish orqaligina chek quyishimiz mumkindir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2019 y.,
2-son
2.
O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami,
2008 y., 52-son.
3. Mirziyoev Sh M. BMT Bosh Assambleyasi 7-sessiyasida
so‘zlagan
putki.
Xabarnoma
//O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti devonining nashri. 3-son (105)
–
Tashkent. Sharx. 2017, 47-b.
4. Turaev B. Diniy ekstremizm va terrorizm maqola. 2014 y 9
fevral.http://old.bukhari.uz/index.php?option=com_content&view=article&id=71:din
it-ekstremizm-va- terrorizm&catid= 31:maqolalar&Itemid=459&lang=ru
64
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
5. Ijtimoiy ong va uning tarkibiy qismlari.
Ma’ruza.
Qarshi-
2006y.https://uz.denemetr.com/docs/768/index-282568-1.html.
6.
Voprosы
filosofii. Jurnal. 2018. http://vphil.ru/index.php?option=com
1.
Azamova, Sitora Ayanovna. "PROBLEMS OF FORMATION OF
ECOLOGICAL CULTURE IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION." BEST JOURNAL OF INNOVATION IN SCIENCE,
RESEARCH AND DEVELOPMENT 3.5 (2024): 743-749.
2.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research.
–
2024.
–
Т.
4.
–
№.
07.
–
С.
30-35.
3.
Ayonovna, Azamova Sitora. "The Need for the Formation of
Environmental Education and Upbringing in Young People in the Conditions of
Environmental Globalization." Global Scientific Review 13 (2023): 7-10.
4.
Ayonovna, Azamova Sitora, and Pirimov Lerik Xudoyberdi
o‘g‘
li.
"EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI
‘."
TADQIQOTLAR. UZ 40.4 (2024): 135-139..
5.
Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL
GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research.
–
2024.
–
Т.
4.
–
№.
07.
–
С.
30-35..
6.
Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF
ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION //International Scientific and Current Research Conferences.
–
2024.
–
С.
94-97.
7.
Azamova
S.
EKOLOGIK
TA’LIM
VA
TARBIYANING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI //Talqin va tadqiqotlar.
–
2024.
–
Т.
1.
–
№.
1.
8.
OMONOV, Bahodir.
"“DASTUR
UL-
MULUK”
VA
“SADDI
ISKANDARIY”
ASARLARIDA GEOSIYOSIY QARASHLAR." News of the
NUUz 1.1.2 (2024): 180-183.
9.
Nurillaevich, O. B. "THE IMPORTANCE OF RELIGIOUS VALUES
IN THE FORMATION OF A PERSONAL ECOLOGY CULTURE." Archive of
Conferences. Vol. 15. No. 1. 2021.
65
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
10.
Omonov, Bahodir. "IS ARAL SEA OR LAKE?(SOME THOUGHTS
ABOUT THE REASONS THAT TURNED THE ARAL SEA INTO THE LAKE,
MORE PRECISELY INTO THE DESERT" ARALKUM")." Theoretical & Applied
Science 3 (2016): 63-67.
11.
Nurillaevich, A. B. "Shortage and Problem of Drinking Water in Central
Asia." American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769) 1.9 (2023): 504-509.
