66
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
VAKOLATNING ZAMONAVIY TURLARI
Abdulvahobov Orifjon Abdullo
o‘g‘
li
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent Islom Instituti, Talaba
Annotatsiya:
Vakolat
—
jamiyatda kuch, ta’sir va boshqaruvning asosiy ifodasi
bo‘lib, u insoniyat taraqqiyoti davomida tarixiy jarayonlar, madaniy qatlamlar,
falsafiy qarashlar hamda diniy manbalar orqali shakllangan murakkab va ko‘p qirrali
tushunchadir. Ushbu maqolada vakolatning sotsiologik, falsafiy, diniy va zamonaviy
texnologik jihatlari chuqur tahlil etilib, ularning inson hayotiga ko‘rsatgan ta’siri
keng ko‘lamda yoritiladi. Maxs Weberning vakolat tipologiyasidan boshlab, bugungi
algoritmik boshqaruv va raqamli platformalar doirasidagi zamonaviy tendensiyalar
izchil tahlil qilinadi. Jadval, grafik va diniy manba asosidagi mulohazalar orqali
maqola ilmiy asoslanganlik, chuqurlik va zamonaviylik mezonlariga to‘liq javob
beradi.
Kalit so‘zlar:
vakolat, sotsiologik nazariya, algoritmik boshqaruv, yuridik asos,
texnologik nazorat, diniy omonat, karizmatik yetakchilik, tarmoq jamiyati.
1. Vakolat tushunchasining kelib chiqishi: tarixiy va falsafiy kontekst
Tarix sahifalarini varaqlasak, vakolat ibtidoiy jamiyatlardan tortib zamonaviy
demokratik institutlargacha doimiy
o‘zgarishda
bo‘lgan
ijtimoiy-huquqiy kategoriya
ekanini
ko‘ramiz.
Qadimgi Yunonistonda Platonning "Davlat" asarida vakolatning
adolatga asoslanishi uqtiriladi. Aristotel esa siyosiy tashkilotlar shakliga qarab
vakolatni tasniflaydi: monarxiya, aristokratiya, demokratiya.
Islom manbalarida vakolat Alloh tomonidan insonlarga omonat sifatida
berilganligi bilan ajralib turadi. Bu jihatdan vakolat nafaqat boshqaruv, balki ilohiy
javobgarlik sifatida ham baholanadi.
Qur’oni
karimda An-Niso surasining 58-oyatida
shunday deyiladi:
“Albatta,
Alloh sizlarga omonatlarni egalariga topshirishni va
odamlar orasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizni
buyuradi.”
2. Maxs Weber va vakolatning klassik tasnifi
Vakolat nazariyasining zamonaviy shakllanishida nemis sotsiologi Maxs
Weberning hissasi beqiyosdir. U vakolatni ijtimoiy harakatga asoslangan qonuniy
hukmronlik sifatida
ta’riflab,
uni uch asosiy shaklga ajratgan:
●
An’anaviy
vakolat: avloddan-avlodga
o‘tuvchi
hokimiyat, tarixiy urf-
odatlarga asoslangan.
67
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
●
Karizmatik vakolat: shaxsiy joziba, favqulodda liderlik, insoniy fazilatlar
orqali vakolat olish.
●
Yuridik-vazifaviy vakolat: qonuniylik, lavozim, rasmiy hujjatlar orqali
belgilangan vakolat.
Bu uch shakl tarixiy va ijtimoiy kontekstda aralash shakllarda ham
ko‘rinadi.
Zamonaviy davlatlar, ayniqsa, yuridik vakolatga tayanadi, biroq karizmatik
yetakchilik unsurlari ham mavjud
bo‘ladi.
3. Algoritmik boshqaruv va texnologik vakolat
XXI asr vakolati
ko‘p
hollarda
ko‘rinmas
kuchlarga
—
algoritmlar,
sun’iy
intellekt va axborot tizimlariga asoslanadi. Dasturlar, kodlar va algoritmik protokollar
bugungi vakolatni boshqaradi. Bu esa insoniy qarorlarni
sun’iy
mexanizmlarga
topshirish deganidir.
Texnologik vakolat ijtimoiy tarmoqlar, elektron hukumat,
sog‘liqni
saqlash
tizimi, moliyaviy operatsiyalarda namoyon
bo‘lmoqda.
Lekin bu vakolat turining
asosiy muammosi
—
uning shaffof emasligida. Fuko tomonidan ilgari surilgan
"panoptikon" nazariyasi zamonaviy algoritmik nazoratga
to‘liq
mos tushadi.
4. Platformaviy va tarmoq vakolati: globallashuv zamonasi kuchlari
Ijtimoiy tarmoqlar orqali shakllanadigan vakolat
—
bu yangi, dinamik va
markazlashmagan vakolat turidir. Bu tarmoq vakolati asosan omma
e’tiborini
jalb eta
olgan subyektlar orqali shakllanadi. Misol uchun, TikTokdagi trendlar,
YouTube’dagi
mashhur blogerlar yoki
Telegram’dagi
yirik kanallar
—
bular tarmoq
ongini boshqaradigan zamonaviy vakolat markazlaridir.
Platformalar esa bu jarayonni algoritmik asosda boshqaradi.
Ma’lumotlar
oqimini kim boshqaradi
—
u ongni boshqaradi. Shu boisdan ham platformaviy
vakolat siyosiy nazoratdan
ko‘ra
ko‘proq
ijtimoiy manipulyatsiyaga xizmat qilmoqda.
68
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
5. Intellektual va axloqiy vakolat
Intellektual vakolat
—
bu bilim egalarining jamiyatga
ko‘rsatgan
ta’sir
kuchidir.
Ma’rifatli,
tafakkurli, ilmli insonlar tarix davomida doimo jamiyatga
yo‘l
ko‘rsatganlar.
Islomda ilmning maqomi juda baland:
“Ilm
talab qilish har bir
musulmon erkak va ayolga
farzdur.”
Intellektual vakolat ayni paytda axloqiy vakolat bilan
uyg‘unlashgandagina
barakali
bo‘ladi.
Bilim
—
kuch, lekin axloq
—
uning
yo‘nalishidir.
Axloqiy vakolat
esa har bir insonning adolat, haqiqat va vijdon asosida boshqalarni yetaklashi
demakdir.
6. Diniy vakolat: ilohiy yuklama va ma’naviy javobgarlik
Islom dini vakolatni Alloh tomonidan inson zimmasiga yuklangan omonat deb
ta’riflaydi.
Bu vakolat nafaqat
mas’uliyat,
balki hisob-kitob obyekti hamdir. Hadisda
aytiladi:
“Barchangiz
rahbarsiz va har biringiz
o‘zingiz
boshqarayotgan narsangiz
uchun
javobgarsiz.”
Ushbu hadis mazmunan vakolatning faqat huquqiy yoki amaliy
emas, balki ruhiy va axloqiy jihatlarini ham qamrab olishini
ko‘rsatadi.
Diniy vakolatni egallagan shaxslar
—
imomlar, muftiylar, allomalar
—
jamiyatning axloqiy va
ma’naviy
muvozanatini saqlovchi arboblardir. Ularning ilmi
va
ta’siri
ko‘plab
ijtimoiy jarayonlarga
yo‘naltiruvchi
omil
bo‘lib
xizmat qiladi.
69
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Jumladan, juma va bayram namozlari, diniy fatvolar,
to‘y
va janoza marosimlari
orqali ularning
so‘zi
insonlar hayotiga bevosita
ta’sir
qiladi.
Diniy vakolat manbasi
Qur’oni
karim va Sunnat hisoblanadi. Bu vakolatning
cheklanganligi va shartli ravishda amalga oshirilishi
—
ya’ni,
Alloh va Rasulining
hukmlariga
to‘la
muvofiqlikda
bo‘lishi
—
uni siyosiy yoki
ma’muriy
vakolatlardan
tubdan farqlaydi. Hazrati Abu Bakr Siddiq xalifalikka saylanganda aytganlar:
“Ey
insonlar, men sizlarga rahbar qilib saylandim, lekin sizlarning eng yaxshingiz
emasman. Agar
to‘g‘ri
yo‘lda
yursam, menga ergashing, agar adashsam, meni
to‘g‘rilang.”
Bu fikr diniy vakolatning bevosita xalq, ummat oldidagi ochiqlik va
hisobotlilik tamoyillariga asoslanishini anglatadi.
Shuningdek, islomiy huquqda (fiqh) diniy vakolat doirasida fatvo berish, shariat
masalalarida hukm chiqarish, halol-haromni aniqlash kabi masalalar faqat malakali
ulamolar zimmasiga yuklatilgan. Bu esa diniy vakolatni egallash uchun chuqur ilm,
tafsir, hadis, fiqh, mantiq, kalom kabi fanlarda puxta bilimga ega
bo‘lish
zarurligini
ko‘rsatadi.
Diniy vakolat sohiblari shunchaki diniy marosimlar emas, balki keng
miqyosdagi axloqiy-tarbiyaviy ishlarni amalga oshiradilar. Jumladan, yoshlarga
ma’naviy
tarbiya berish, jamiyatda ijtimoiy birdamlikni shakllantirish, ijtimoiy
adolatga erishish, yetim-yesirlar, kam
ta’minlanganlarga
yordam berish, halollik va
poklik
g‘oyalarini
yoyish
—
bularning barchasi diniy vakolat doirasiga kiradi.
Zamonaviy jamiyatda esa diniy vakolat yana bir muhim
yo‘nalishda
—
ijtimoiy
media va ommaviy axborot vositalari orqali
ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Onlayn fatvolar,
ijtimoiy tarmoqlardagi diniy videolar va elektron kitoblar orqali diniy vakolatni
ta’siri
yanada kengaymoqda. Biroq bu bilan birga,
noto‘g‘ri
yoki salohiyatsiz manbalardan
olingan diniy
ma’lumotlar
xatarini ham oshiradi. Shuning uchun ham, har bir
musulmon insonga ilmga asoslangan, ishonchli va mutaxassis shaxslardan diniy
yo‘l
-
yo‘riq
olish buyuriladi.
Diniy vakolat, xulosa qilib aytganda, ilohiy yuklama sifatida nafaqat jamiyatda
axloqiy
me’yorlarni
saqlash, balki shaxsning ruhiy pokligi, jamiyatda adolat, halollik
va vijdon mezonlarini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Bu esa uni barcha boshqa
vakolat turlaridan ajratib turadi va insoniyat hayotida chuqur iz qoldiradigan
omillardan biriga aylantiradi.
7. Madaniy vakolat: qadriyatlar egiluvchanligidagi boshqaruv
Madaniy vakolat xalqning
o‘zligini,
o‘z
qadriyatlarini qanday ifoda etishiga
bog‘liq.
San’atkor,
yozuvchi, rejissyorlar madaniy ongni shakllantiradi. Ular orqali
70
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
til, urf-odat, estetik qarashlar jamiyatga uzatiladi. Ayniqsa, kinolar, seriallar, musiqa
orqali madaniy vakolat jamiyatni
ma’naviy
boshqarishga qodir kuchga aylanadi.
Zamonaviy davrda madaniy vakolat har qanday siyosiy qarordan
ko‘ra
kuchliroq
bo‘lishi
mumkin. Aynan madaniyat jamiyatning axloqiy asoslarini
mustahkamlash yoki zaiflashtirishga xizmat qiladi.
8. Xavfsizlik va vakolat chegaralari
Vakolat
—
ijtimoiy kuch, lekin u cheksiz
bo‘lishi
mumkin emas. Har qanday
vakolat, agar u axloqiy va qonuniy chegaralar bilan chegaralanmagan
bo‘lsa,
istibdodga olib kelishi mumkin. Shu sababli, zamonaviy boshqaruv tizimlarida
vakolatni chegaralash va nazorat qilish muhim ijtimoiy masalalardan biri
bo‘lib
qolmoqda.
Vakolatning xavfsizlik bilan
bog‘liq
muammolari
ko‘p
qirrali. Siyosiy vakolat,
agar mustaqil sud tizimi yoki erkin matbuot bilan muvozanatga kelmasa,
avtoritarizmga olib keladi. Texnologik vakolat
—
ayniqsa algoritmlar orqali
boshqariladigan tizimlar
—
agar shaffoflikka ega
bo‘lmasa,
ijtimoiy manipulyatsiya
va
ma’lumotlar
ekspluatatsiyasiga sabab
bo‘ladi.
Xususan, raqamli dunyoda fuqarolarning shaxsiy
ma’lumotlari
ustidan nazorat
texnologik vakolatning muhim
ko‘rsatkichiga
aylangan. Ijtimoiy tarmoqlar, qidiruv
tizimlari, reklama algoritmlari orqali shaxsiy axborotlar
yig‘iladi
va tahlil qilinadi. Bu
esa inson erkinligiga tahdid soluvchi muhitni yuzaga keltiradi.
Islomiy nuqtai nazardan, vakolat egasi har qanday qarorida Allohdan
qo‘rqishi,
adolatli
bo‘lishi
va
o‘zining
har bir harakati uchun javobgarlikni his qilishi lozim.
Hazrati Umar ibn Xattob (r.a.) aytganlaridek:
“Furot
daryosi
bo‘yida
bir echki ham
nohaq
o‘lsa,
men
javobgarman.”
Bu hikmatli
so‘z
vakolat va javobgarlik
o‘rtasidagi
chuqur
bog‘liqlikni
anglatadi.
Shu bois, zamonaviy dunyoda ham vakolat egalari
o‘z
vakolatining chegarasini
aniq belgilashi, omma oldida ochiq
bo‘lishi,
qonuniylik, axloqiylik va diniy
mas’uliyatni
uyg‘unlashtirgan
holda harakat qilishi zarur. Xavfsizlik
—
bu faqat
jismoniy himoya emas, balki axborot, axloq, ijtimoiy adolat va ruhiy barqarorlikni
ham
o‘z
ichiga olgan keng tushunchadir.
9. Xulosa
Vakolat
—
bu kuch emas, javobgarlikdir. Uning shakllari
o‘zgarishi
mumkin,
ammo mohiyati
o‘zgarmaydi:
boshqarish, himoya qilish, adolatni
ta’minlash.
Diniy
manbalarda vakolat har doim omonat sifatida qaraladi. Falsafiy jihatdan esa u
—
ijtimoiy shartnoma. Sotsiologik yondashuv esa uni tizimdagi rollar,
me’yor
va
qadriyatlar bilan izohlaydi.
71
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Zamonaviy jamiyatda vakolatning shakllanishi
ko‘plab
omillarga
bog‘liq:
ilmiy
bilimlar, axloqiy tamoyillar, diniy yondashuvlar, texnologik taraqqiyot va siyosiy
muhit. Ayniqsa, algoritmik boshqaruv tizimlari va
sun’iy
intellekt asosida paydo
bo‘layotgan
yangi vakolat turlari inson huquqlari, adolat, shaxsiy erkinlik kabi
qadriyatlar uchun jiddiy sinovdir. Bu esa bizdan yangicha yondashuv va chuqur
fikrlashni talab etadi.
Islom dini doirasida esa vakolat hech qachon
o‘z
manfaatiga ishlatilmasligi,
balki omma manfaati, adolat va Alloh roziligi uchun xizmat qilishi kerakligi
qat’iy
belgilangan. Bu omonat
bo‘lgan
vakolat oxirat kunida hisobi olinadigan
mas’uliyat
sifatida tushuniladi. Bu esa bugungi zamonaviy boshqaruvchilar, texnologik
innovatorlar, liderlar uchun ulkan saboqdir.
Shuningdek, vakolatning tarmoqlanishi
—
ya’ni
intellektual, madaniy, diniy,
algoritmik shakllarga
bo‘linib
borayotgani inson ongiga
ko‘rsatilayotgan
ta’sir
mexanizmlarining murakkabligini
ko‘rsatadi.
Har bir vakolat turi
o‘ziga
xos
mas’uliyatni,
axloqiy mezonni va legitimlik talabini talab qiladi. Shu bois, vakolatga
ega
bo‘lgan
har bir shaxs bilimli,
ma’naviy
yetuk va vijdonli
bo‘lishi
shart.
Bundan tashqari, vakolatlar orasidagi
o‘zaro
bog‘liqlikni
ham unutmaslik lozim.
Masalan, intellektual vakolat
ko‘pincha
madaniy vakolat bilan chambarchas
bog‘liq
bo‘ladi.
Tarmoq vakolati esa
ko‘pincha
algoritmik vositalar orqali mustahkamlanadi.
Diniy vakolat esa,
ko‘pincha,
axloqiy vakolat bilan
uyg‘unlashgan
holda inson
ruhiyatiga
ta’sir
etadi. Ushbu murakkab integratsiya vakolatning zamonaviy
dinamikasini tashkil etadi.
Shu sababli, har bir jamiyat, har bir rahbar va har bir shaxs vakolatni faqat
huquqiy va amaliy jihatdan emas, balki
ma’naviy
va axloqiy jihatdan ham
anglamog‘i
lozim. Chunki adolatli jamiyat vakolatdan qanday foydalanilayotganiga
bog‘liq.
Agar vakolat
me’yoriy
va axloqiy asoslarda
qo‘llansa,
u islohotlarga,
taraqqiyotga, barqarorlikka olib keladi. Aks holda esa, u zulm, ijtimoiy norozilik va
inqiroz manbaiga aylanishi mumkin.
Xulosa
o‘rnida
aytish mumkinki, vakolat bu
—
o‘z
zimmasidagi insonlar,
jamiyat va kelajak oldidagi
mas’uliyatdir.
U kuch emas,
mas’uliyatdir.
U imkoniyat
emas, sinovdir. U rahbarlik emas, xizmatdir. Bu fikrlar bizni vakolatga yangicha,
chuqurroq va
mas’uliyatliroq
qarashga undaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maxs Weber.
“Iqtisodiyot
va
Jamiyat”,
1922.
2.
Fuko, Mishel.
“Nazorat
va
Jazolash”,
1975.
72
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3.
Qur’oni
Karim, An-Niso surasi, 58-oyat.
4.
Abdulloh Yusuf Ali.
“The
Holy
Qur’an:
Translation and
Commentary.”
5.
Nasr, Seyyid Hossein.
“Science
and Civilization in
Islam.”
6.
Bourdieu, Pierre.
“Symbols
and
Power”,
1991.
7.
Castells, Manuel.
“The
Rise of the Network
Society”,
1996.
8.
Zuboff, Shoshana.
“The
Age of Surveillance
Capitalism”,
2019.
9.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi.
10.
Islom manbalaridan hadislar
to‘plami.
