92
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O'ZBEKISTON TARIXSHUNOSLIGIDA GENDER STEREOTIPLARINING
AKS ETISHI
Omonova Shakaroy M
o‘
minovna
Far
g‘
ona viloyati, Uchk
o‘
prik tumani
10-umumiy
o‘
rta
ta’lim
maktabi tarix fani
o‘
qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu
maqola
O'zbekiston
tarixshunosligida
gender
stereotiplarining shakllanishi va ularning ijtimoiy rollarga ta'sirini o'rganadi. Tarixiy
manbalarda ayollar va erkaklarning tasviri, ularning ijtimoiy va madaniy kontekstga
ta'siri tahlil qilinadi. Tadqiqot O'zbekiston tarixiga oid muhim manbalar, masalan,
"Zubdat ut-tavorix" va zamonaviy ilmiy ishlarga asoslanadi. Natijalar ayollarning
asosan oilaviy rollarda tasvirlanishi va erkaklarning faol, yetakchi rollarga urg'u
berilishi gender stereotiplarini mustahkamlashini ko
‘
rsatmoqda. Tadqiqot patriarxal
tuzumning ushbu stereotiplarga ta'sirini va ularning zamonaviy tarixshunoslikda
qayta ko'rib chiqilishi zarurligini ta'kidlaydi.
Kalit so'zlar:
O'zbekiston tarixshunosligi, gender stereotiplari, ayollar obrazi,
ijtimoiy rollar, tarixiy manbalar, patriarxal tuzum.
Аннотация:
Статья
посвящена
исследованию
формирования
гендерных
стереотипов
в
историографии
Узбекистана
и
их
влияния
на
социальные
роли.
Анализируются
образы
женщин
и
мужчин
в
исторических
источниках,
а
также
их
связь
с
социальным
и
культурным
контекстом.
Исследование
опирается
на
ключевые
источники
узбекской
истории,
такие
как
«Зубдат
ут
-
таворих»,
и
современные
научные
работы.
Результаты
показывают,
что
ограниченное
изображение
женщин,
преимущественно
в
семейных
ролях,
и
акцент
на
активных,
руководящих
ролях
мужчин
укрепляют
гендерные
стереотипы.
Исследование
подчеркивает
влияние
патриархальной
системы
и
необходимость
пересмотра
этих
стереотипов
в
современной
историографии.
Ключевые
слова:
историография
Узбекистана,
гендерные
стереотипы,
образ
женщин,
социальные
роли,
исторические
источники,
патриархальная
система.
Abstract:
This article explores the formation of gender stereotypes in Uzbek
historiography and their impact on social roles. It analyzes the portrayal of women
and men in historical sources, focusing on their relation to social and cultural
contexts. The study draws on key sources of Uzbek history, such as "Zubdat ut-
93
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
tavorix," and contemporary research. Findings reveal that the limited depiction of
women, often confined to domestic roles, and the emphasis on
men’s
active,
leadership roles reinforce gender stereotypes. The study highlights the influence of
the patriarchal system and the need to reassess these stereotypes in modern
historiography.
Keywords:
Uzbek historiography, gender stereotypes,
women’s
image, social
roles, historical sources, patriarchal system.
KIRISH
O'zbekiston tarixi O'rta Osiyo mintaqasidagi muhim davlatlar, xususan, Buxoro,
Xiva va Qo'qon xonliklarining iqtisodiy, siyosiy va madaniy rivojlanishini o'z ichiga
oladi. Ushbu xonliklar O'rta Osiyo tarixida muhim o'rin tutsa-da, ularning
tarixshunosligida gender masalalari yetarlicha chuqur o'rganilmagan. Tarixiy
manbalarda ayollar ko'pincha faqat oilaviy rollarda, masalan, "ona", "xotin" yoki "uy
bekasi" sifatida tasvirlanadi, ularning ijtimoiy yoki siyosiy faolligi esa deyarli
e'tiborga olinmaydi (Alimova, 1991) [1, 45]. Erkaklar esa aksincha, "hokim",
"sardor", "savdogar" yoki "alim" kabi faol va yetakchi rollarda ko'rsatiladi
(Babadjanov, 1998) [2, 89]. Bu tasvirlar gender stereotiplarining shakllanishida
muhim rol o'ynaydi va patriarxal tuzumning ta'sirini aks ettiradi. Masalan, "Zubdat
ut-tavorix"da ayollar asosan xonadon a'zolari sifatida tilga olinadi, ularning ijtimoiy
faolligi haqida ma'lumotlar kam uchraydi (Zubdat ut-tavorix, 2003) [3, 56]. Shu bilan
birga, erkaklarning siyosiy va harbiy rollari keng yoritiladi, bu esa jamiyatda
erkaklarning ustun mavqeini mustahkamlovchi stereotiplarni shakllantiradi. Ushbu
maqola O'zbekiston tarixshunosligida gender stereotiplarining qanday shakllangani
va ularning ijtimoiy kontekstga ta'sirini tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqotning asosiy
maqsadi tarixiy manbalar va zamonaviy ilmiy ishlarda ayollar va erkaklarning
obrazlarini o'rganish orqali gender stereotiplarining mohiyatini aniqlash va ularning
ijtimoiy-siyosiy kontekst bilan bog'liqligini ko'rsatishdir.
Tadqiqot quyidagi savollarga javob berishga xarakat qilindi:
1.
O'zbekiston tarixiy manbalarida ayollar va erkaklar qanday tasvirlanadi?
2.
Bu tasvirlar gender stereotiplarining shakllanishiga qanday ta'sir
ko'rsatadi?
3.
Gender stereotiplari ijtimoiy-siyosiy kontekst bilan qanday bog'liq?
Ushbu savollarga javob topish uchun O'zbekiston tarixiga oid asosiy yozma
manbalar, shu jumladan, "Zubdat ut-tavorix" va boshqa tarixiy hujjatlar, shuningdek,
94
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
XIX-XXI asrlarga oid ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinadi. Tadqiqotda xonliklarning
patriarxal tuzumi va uning gender tasvirlariga ta'siri alohida e'tibor markazida bo'ladi.
METODOLOGIYA
Tadqiqot sifatli tahlil usullariga asoslanadi, xususan, kontent-tahlil va diskurs
tahlili qo'llanildi. Kontent-tahlil orqali tarixiy manbalardagi gender stereotiplariga oid
iboralar, tasvirlar va ijtimoiy rollar aniqlandi. Diskurs tahlili esa bu tasvirlarning
ijtimoiy-siyosiy kontekst bilan bog'liqligini o'rganishga yordam berdi. Asosiy
manbalar sifatida O'zbekiston Milliy Kutubxonasi va Sharqshunoslik Instituti
arxivlarida saqlanayotgan "Zubdat ut-tavorix" (2003) [3], shuningdek, zamonaviy
ilmiy tadqiqotlar tanlandi. Manbalar tanlashda ularning gender masalalariga doir
ma'lumotlarni o'z ichiga olishi, tarixiy kontekstni aks ettirishi va asl nusxalarga
asoslanishi hisobga olindi.
Tahlil jarayonida quyidagi mezonlar qo'llanildi:
1.
Ayollar va erkaklarning ijtimoiy rollarining tasviri (faol yoki passiv
rollar);
2.
Gender stereotiplarining matnlarda aks etishi (ayollarning oilaviy
rollarga cheklanganligi yoki erkaklarning yetakchi sifatida ko'rsatilishi);
3.
Tasvirlarning tarixiy va ijtimoiy kontekstga ta'siri.
Jami 10 ta tarixiy manba (5 ta qo'lyozma va 5 ta nashr etilgan hujjat) va 6 ta
zamonaviy ilmiy tadqiqot tahlil qilindi. Zamonaviy tadqiqotlar orasida O'rta Osiyo
tarixida ayollar faolligini o'rganuvchi ishlarga alohida e'tibor qaratildi (Sartori, 2016)
[4, 34; Ziyaeva, 2010) [5, 56]. Tahlilda manbalarning asosan erkak mualliflar
tomonidan yozilganligi va ayollar nuqtai nazarining cheklanganligi hisobga olindi, bu
esa gender tasvirlarining biryoglama bo'lishiga olib keldi (Khalid, 2007) [6, 67].
NATIJALAR
Tahlil natijasida quyidagi asosiy xulosalar olindi:
1.
Ayollarning tasviri:
O'zbekiston tarixiy manbalarida ayollar asosan
passiv rollarda tasvirlanadi. Masalan, "Zubdat ut-tavorix"da ayollar ko'pincha "ona"
yoki "xotin" sifatida tilga olinadi, ularning ijtimoiy yoki siyosiy faolligi deyarli
eslatilmaydi (Zubdat ut-tavorix, 2003) [3, 45]. Faqat ba'zi hollarda, masalan,
ayollarning xayriya faoliyatidagi ishtiroki qisqacha qayd etiladi (Babadjanov, 1998)
[2, 78]. Bu tasvirlar ayollarning passiv obrazini mustahkamlovchi stereotiplarni
shakllantiradi.
2.
Erkaklarning tasviri:
Erkaklar odatda faol rollarda, masalan, "hokim",
"sardor", "savdogar" yoki "alim" sifatida tasvirlanadi. Masalan, "Zubdat ut-tavorix"da
erkaklarning siyosiy, harbiy va iqtisodiy faolligiga katta e'tibor berilib, ular
95
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
jamiyatning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida ko'rsatiladi (Zubdat ut-tavorix,
2003) [3, 112]. Bu erkaklarga xos stereotiplarni mustahkamladi.
3.
Tarixshunoslikdagi stereotiplar:
XIX-XXI asr tarixshunosligida
gender stereotiplari qisman davom etmoqda. Masalan, Alimova (1991) tadqiqotlarida
ayollarning ijtimoiy rollari cheklangan tarzda tasvirlanadi [1, 78]. Shu bilan birga,
zamonaviy tadqiqotlarda, masalan, Ziyaeva (2010) ishlarida ayollar faolligiga ko'proq
e'tibor berila boshlangan, ammo bu yo'nalish hali yetarlicha rivojlanmagan [5, 45].
4.
Ijtimoiy-siyosiy
kontekstning
ta'siri:
Gender
stereotiplari
O'zbekistonning patriarxal tuzumiga qattiq bog'liq edi. Ayollarning ta'lim, siyosiy
faoliyat va iqtisodiy hayotga kirish imkoniyatlarining cheklanganligi ularning tarixiy
manbalardagi tasviriga ta'sir ko'rsatdi (Sartori, 2016) [4, 23]. Masalan, ayollarning
savdo yoki diniy faoliyatdagi ishtiroki kam hollarda hujjatlashtirilgan.
5.
Manbalardagi cheklovlar:
Tarixiy manbalarning aksariyati erkak
mualliflar tomonidan yozilgan bo'lib, ayollarning o'z yozma manbalari, masalan,
xatlar yoki kundaliklar deyarli mavjud emas (Khalid, 2007) [6, 56]. Bu holat gender
stereotiplarining biryoglama tasvirlanishiga olib keldi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari O'zbekiston tarixshunosligida gender stereotiplarining
ijtimoiy-siyosiy muhitga qattiq bog'liq ekanligini ko'rsatadi. Ayollarning passiv
obrazlari ularning haqiqiy ijtimoiy faolligini to'liq aks ettirmaydi. Masalan, ba'zi
manbalarda ayollarning xayriya yoki diniy faoliyatidagi ishtiroki qisqacha tilga
olinadi, ammo bu holatlar ko'pincha e'tibordan chetda qoladi (Babadjanov, 1998) [2,
78]. Shu bilan birga, zamonaviy tadqiqotlarda ayollarning ijtimoiy hayotda faolroq
ishtirok etgani haqida ma'lumotlar mavjud, bu esa ularning rolini qayta ko'rib chiqish
zarurligini ko'rsatadi (Ziyaeva, 2010) [5, 45].
Tadqiqotning cheklovlari sifatida manbalarning asosan erkak mualliflar
tomonidan yozilganligi va ayollar nuqtai nazaridan yozilgan manbalarning deyarli
yo'qligini aytish lozim (Khalid, 2007) [6, 56]. Kelajakdagi tadqiqotlarda arxeologik
ma'lumotlar, masalan, ayollarning iqtisodiy faoliyatiga oid dalillar yoki ularning diniy
hayotdagi ishtirokini aks ettiruvchi materiallar tahlil qilinishi mumkin. Shuningdek,
zamonaviy tarixshunoslikda gender tengligiga e'tibor qaratish va ayollarning ijtimoiy
faolligini qayta baholash muhimdir (Sartori, 2016) [4, 34].
XULOSA
O'zbekiston tarixshunosligida gender stereotiplari ayollar va erkaklarning
ijtimoiy rollarini chegaralangan tarzda tasvirlaydi. Ayollar asosan passiv, oilaviy
rollarda, erkaklar esa faol, siyosiy va iqtisodiy rollarda ko'rsatiladi. Bu stereotiplar
96
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
patriarxal tuzumga bog'liq bo'lib, tarixiy manbalarning erkak mualliflar tomonidan
yozilganligi tufayli yanada mustahkamlangan. Zamonaviy tarixshunoslikda
ayollarning ijtimoiy faolligini chuqurroq o'rganish, yangi manbalar bazasidan
foydalanish va gender tengligini targ'ib qiluvchi yondashuvlarni qo'llash zarur. Ushbu
tadqiqot gender masalalarini o'rganishda yangi yo'nalishlar va kengroq manbalar
bazasidan foydalanish muhimligini ta'kidlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alimova, D. A. (1991). Zhenskii vopros v Sredney Azii: Istoriya
izucheniya i sovremennye problemy [The Woman Question in Central Asia: History
of Study and Contemporary Issues]. Tashkent: Fan. [1]
2.
Babadjanov, B. (1998). Kokandskoe khanstvo: Vlast', politika, religiya
[Kokand Khanate: Power, Politics, Religion]. Tashkent: Yangi Nashr. [2]
3.
Zubdat ut-tavorix. (2003). Tashkent: Sharq Nashriyoti. [3]
4.
Sartori, P. (2016). Visions of Justice:
Shari’a
and Cultural Change in
Russian Central Asia. Leiden: Brill. [4]
5.
Ziyaeva, D. (2010). O'zbek ayoli: Tarix va zamonaviylik [Uzbek
Women: History and Modernity]. Tashkent: Akademnashr. [5]
6.
Khalid, A. (2007). Islam after Communism: Religion and Politics in
Central Asia. Berkeley: University of California Press. [6]
7.
Khabitovich, O. B. (2024). RELEVANCE OF GENDER
TERMINOLOGY IN ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES. AMERICAN
JOURNAL OF EDUCATION AND LEARNING, 2(3), 247-257.
8.
Омонов,
Б.
(2024).
Происхождение
и
историческое
развитие
гендерной
терминологии.
Общество
и
инновации,
5(6), 166-174.
