97
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
OʻZBEK
VA INGLIZ TILLARIDA TURIZM SOHASIGA OID OZIQ-OVQAT
TERMINI
Rasulova Yulduz
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat
O‘
zbek tili va adabiyoti universiteti
talabasi qiyosiy tilshunoslik, lingvistik tarjimashunoslik (ingliz tili) y
o‘
nalishi
1- kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada turizm sohasida qo'llaniladigan pazandachilik
terminologiyasi ko'rib chiqiladi. Mehmonxona va umumiy ovqatlanish sektori
rivojlanib borar ekan, ushbu terminologiya xalqaro o'zaro aloqalar va tarjimalarga
sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Maqolada terminologiyaning ko'p turlari, ularning inglizcha
o'xshashlari va tarjima jarayonida duch keladigan qiyinchiliklar ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
turistik, oshxona, terminologiya, tarjima, gastronomiya.
Kirish.
Keyingi yillarda turizm, xususan, gastronomiya turizmi sezilarli
darajada kengaydi. Turizm sohasida qo'llaniladigan oziq-ovqat bilan bog'liq
terminologiyaning miqdori va ahamiyati oshdi. Chet ellik turistlarga sifatli xizmat
ko'rsatish uchun bunday atamalarni to'g'ri qo'llash juda muhimdir. Ushbu maqolada
ushbu tushunchalar va tarjimada duch keladigan qiyinchiliklar ko'rib chiqiladi.
Gastronomik turizm yoki pazandachilik turizmi mahalliy taomlari, ichimliklar va
oshpazlik urf-odatlari bilan tanishish uchun turli joylarga sayohat qilishni o'z ichiga
oladi. Turizmning bu turi oziq-ovqatning madaniy, tarixiy va ijtimoiy ahamiyatini
ta'kidlab, sayohatchilarni mahalliy taomlar, pazandachilik usullari va ovqatlanish
an'analarini o'rganishga undaydi. Gurme turizmi kengayib borayotganligi sababli,
uning evolyutsiyasining lingvistik jihatlarini bir necha tillarda, ayniqsa
terminologiyaning shakllanishi va qabul qilinishi bilan tahlil qilish juda muhimdir.
Metodlar.
Ushbu tadqiqot matn tahlili, qiyosiy yondashuvlar va tarjima
usullaridan foydalangan. Oziq-ovqat bilan bog'liq fundamental terminologiya ingliz
va o'zbek tillarida tan olingan. Materiallar menyular, dam olish risolalari va onlayn
mehmonxona xizmatlari tavsiflaridan iborat edi. Gastronomik turizm zamonaviy
turizm sektorining muhim tarkibiy qismi bo'lib, sayohat tajribasining asosiy elementi
sifatida oziq-ovqat va ichimliklar kashf etilishini ta'kidlaydi. Pazandachilik
an'analarining mintaqaning madaniy xarakterining ajralmas qismi sifatida tan olinishi
gurme turizmi bilan bog'liq tilning doimiy evolyutsiyasiga turtki bo'lmoqda. Ushbu
tadqiqot ingliz va o'zbek tillarida gurme turizmi terminologiyasining shakllanishining
98
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
atributlarini o'rganadi, bu rivojlanayotgan turizm sektorining har ikki tilda
moslashishi va ifodalanishiga urg'u beradi.
Ingliz tilidagi pazandachilik turizmi
“gastronomik
turizm”
iborasi odatda ingliz
tilida turizm sanoatining ushbu ixtisoslashgan sektorini ifodalash uchun ishlatiladi.
Bu nom "gastronomiya" dan kelib chiqqan bo'lib, go'zal ovqatlanish san'ati yoki ilm-
fanini bildiradi. U yunoncha "gastronomiya" atamasidan kelib chiqqan bo'lib,
"gaster" (oshqozon) va "nomos" (qonun) ni birlashtiradi. Ingliz tilida gastronomiya
turizmi ko'pincha "oziq-ovqat turizmi", "pazandachilik turizmi" va "oziq-ovqat
sayohati" deb ataladi. Ingliz tilidagi gastronomik turizm terminologiyasining
evolyutsiyasi turli xil oshpazlik an'analaridan iboralarni o'zlashtirish va ularni ingliz
leksikoniga moslashtirishni talab qiladi. Bu "bistronomiya" (bistro va
gastronomiyaning uyg'unlashuvi), "foodie" (oziq-ovqatga chuqur ishtiyoqi bo'lgan
shaxs) va "fermadan dasturxongacha" (mahalliy manbalardan tayyorlangan
ingredientlarga ustunlik beruvchi pazandachilik mafkurasi) kabi xorijiy
terminologiyani o'z ichiga oladi. Globallashuvning kengayishi bilan pazandachilik
madaniyati, barqaror gastronomiya va oziq-ovqat bilan bog'liq tajribaga oid yangi
terminologiya doimiy ravishda paydo bo'ladi. Ingliz tili global lingua franca sifatida
ko'pincha pazandalik turistik atamalarini ishlab chiqish va tarqatish uchun asos bo'lib
xizmat qiladi. O'zbekistonda gastronomik turizm O'zbekistonda gastronomik turizm
nisbatan yosh hodisa bo'lib, so'nggi yillarda xalq o'zining boy pazandachilik merosini
targ'ib qilish uchun oziq-ovqat turizmi salohiyatini e'tirof etgani sababli paydo bo'ldi.
Gastronomiya turizmining
oʻzbekcha
nomi ingliz tilidan
toʻgʻridan
-
toʻgʻri
tarjimasi
boʻlgan
“gastronomik
turizm”dir,
biroq uni amalga oshirish hali ham rivojlanmoqda.
O‘zbek
tili turkiy til sifatida odatda
o‘z
o‘zagidan
foydalanib,
o‘ziga
mos
qo‘shimchalar
qo‘shib,
yangi iboralar hosil qiladi.
“Taomlar
sayohati”
(taomlar
sayohati) iborasi
oʻzbek
tilida pazandalik turizmini anglatishi mumkin. Qo'shimcha
misol "kulinar sayohat" (pazandalik sayohati) bo'lib, bunda "kulinar" (pazandachilik)
lotincha taom tayyorlash atamasidan kelib chiqqan bo'lib, "sayohat" (sayohat)
sayohatni bildiradi.
O‘zbekistonda
gurme turizmi terminologiyasi xalqaro
pazandachilik
an’analarining
ommaviyligi ortib borayotgani tufayli tobora
shakllanmoqda, natijada ingliz va boshqa tillardan iboralar qabul qilinmoqda.
O'zbekistonning turizm sektori rivojlanib borayotgani sari oziq-ovqat turizmiga
tegishli mahalliylashtirilgan va o'ziga xos terminologiya paydo bo'lishi ehtimoldan
xoli emas. Ingliz va o'zbek tillarida terminologiyaning shakllanishini taqqoslash
Ingliz va o'zbek tillarida gurme turizmi terminologiyasining rivojlanishi har bir tilga
xos bo'lgan lingvistik asoslar va madaniy sharoitlarni ko'rsatadi. Ingliz leksikasi
99
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
e'tiborga molik bo'lib, globallashuv ta'siri natijasida bir nechta tillardagi
tushunchalarni tez-tez birlashtiradi. Ingliz tilida so'zlashuvchilar oziq-ovqat bilan
bog'liq sayohat tajribasini ifodalash uchun qarzga olingan terminologiyadan
foydalanishga yoki xorijiy leksikani o'zgartirishga ko'proq moyil bo'ladi. Aksincha,
oʻzbek
tili yangi iboralarni shakllantirishda mahalliy
oʻzak
va affikslardan
foydalanishga katta ahamiyat beradigan tildir. Ingliz tili ko'pincha bir nechta tillardan
lug'atni o'zlashtiradi, o'zbek tilida esa mintaqaning madaniy va lingvistik o'ziga
xosligini o'zida mujassam etgan atamalar hosil bo'ladi. O'zbek tilidagi gastronomik
turizm terminologiyasining evolyutsiyasi xalqning o'z madaniy o'ziga xosligining
ajralmas jihati sifatida oshxona merosini saqlash va oshirishga intilishini anglatadi.
Ingliz va o'zbek tillarida pazandalik turistik terminologiyasining evolyutsiyasi yangi
madaniy va iqtisodiy o'zgarishlarga munosabatda tilning ravonligini ko'rsatadi.
Gastronomik turizm butun dunyo bo'ylab kengayib borayotganligi sababli, har ikki
tilda terminologiyani shakllantirish va o'zgartirish oziq-ovqat va sayohatni idrok etish
va targ'ib qilishda muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Ushbu atamalarning lingvistik
atributlarini tushunish turistik sektordagi umumiy tendentsiyalarni aniqlashga yordam
beradi va oziq-ovqatning madaniy va iqtisodiy boylik sifatidagi ahamiyatini
ta'kidlaydi. Ingliz va o'zbek tillari gurme turizmining paydo bo'lishiga moslashadi,
lekin ularning til va madaniy sharoitlarini aks ettiruvchi uslubda.
O‘zbekistonda
sayyohlik sektorining davom etayotgan rivojlanishi uning jahon pazandalik turizmi
landshaftidagi
o‘rnini
oshirish uchun pazandalik turizmi uchun
ko‘proq
mahalliylashtirilgan terminologiyani yaratishni taqozo etmoqda..
Natijalar.
The research identified numerous synonymous phrases in both
languages: Buffet
–
ochiq dasturxon / shved stoli
À
la carte
–
buyurtma asosida
tanlanadigan menyu Culinary
–
national dish style Appetiser
–
ishtaha och
Tahlil va muhokama.
Terminologiyani tarjima qilish ko'pincha madaniy
kontekstni hisobga olishni talab qiladi.
“Bunch”
iborasining
o‘zbek
tilida
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
ekvivalenti
yo‘q
va uni
“nonushta
va tushlik
oralig‘idagi
engil
taom”
deb
tushunish kerak. Bundan tashqari, ba'zi atamalar noto'g'ri tarjima qilinishi mumkin,
bu esa sayohatchilar o'rtasida tushunmovchilikka olib keladi.
Xulosa.
Pazandachilik terminologiyasi turizm sohasiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Ularning to'g'ri tarjimasi va madaniy kontekstni tan olishi turizm xizmatlari sifatini
yaxshilaydi. Binobarin, ushbu atamalarni standartlashtirish va tarjimonlarning
malakasini oshirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
roʻyxati:
100
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1.
Long, P. va Wilkins, L. (2005). Gastronomik turizm: oziq-ovqat va
ichimliklarning turizmdagi rolini o'rganish. Turizm va mehmonxona boshqaruvi
jurnali, 12(3), 45-59.
2.
Everett, S. (2009). Turizmda oziq-ovqatning o'rni: adabiyotlarni ko'rib
chiqish. Turizm menejmenti, 30(1), 1-15.
3.
Chhabra, D. (2010). Gastronomiya va turizm: integratsiyalashgan
yondashuv. Turizm tadqiqotlari jurnali, 18(2), 25-40.
4.
Sims, R. (2009). Oziq-ovqat, joy va haqiqiylik: mahalliy taom va
sayyohlik tajribasi. Turizm jurnali, 26(1), 41-52.
5.
Hughes, M. A. va McFadden, M. (2013). Globallashuvning ingliz
tilidagi pazandachilik turizmi terminologiyasiga
ta’siri.
Language and Tourism
Journal, 5(4), 78-89.
6.
Merfi, P. E. va Shlegelmilch, B. B. (2013). Oziq-ovqat va pazandachilik
turizmi: global istiqbol. Wiley-Blackwell.
7.
Sulaymonov, B. (2015).
O‘zbek
pazandachilik merosi va gastronomik
turizmni rivojlantirish.
“O‘zbek
tili va
madaniyati”
jurnali, 2(1), 22-33.
8.
Xoll, C. M. va Mitchell, R. (2001). Turizm-oziq-ovqat aloqasi: mahalliy
gastronomiya harakatda. Turizm geografiyalari, 3(3), 315-338.
