165
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
POMIR MINTAQASIDAGI INGLIZ EKSPEDITSIYALARINING
AHAMIYATI. BUYUK O‘YIN DOIRASIDAGI HARAKATLAR
Bafoyev Jahongir O‘tkir o‘g‘
li
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Gumanitar fanlar fakulteti
1-bosqich magistri
Annotatsiya:
Ushbu maqolada XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr
boshlarida Pomir mintaqasida olib borilgan ingliz ekspeditsiyalarining geosiyosiy
ahamiyati tahlil qilinadi. Buyuk Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasidagi “Buyuk
o‘yin” davrida Pomir strategik nuqta sifatida e’tiborga tushdi. Maqolada inglizlar
tomonidan tashkil etilgan ekspeditsiyalarning maqsadlari, ularga rahbarlik qilgan Jorj
Xeyvard, Tomas Gordon, Frensis Yangxazbend kabi shaxslarning faoliyati,
shuningdek Qirollik Geografik Jamiyatining ilmiy va razvedkaviy roli atroflicha
yoritiladi. Panditlar ishtirokidagi tadqiqotlar ham mintaqaning batafsil xaritalanishida
muhim o‘rin egallagani ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit s
o‘
zlar:
Pomir, ingliz ekspeditsiyalari, Buyuk o‘yin, Qirollik Geografik
Jamiyati, razvedka, Rossiya imperiyasi, Britaniya Hindistoni, panditlar, chegara
siyosati.
THE SIGNIFICANCE OF THE BRITISH EXPEDITIONS IN THE PAMIR
REGION. ACTIONS WITHIN THE FRAMEWORK OF THE GREAT GAME
Abstract:
This article analyzes the geopolitical significance of British
expeditions carried out in the Pamir region during the second half of the 19th century
and the early 20th century. During the period of the “Great Game” between the
British and Russian Empires, Pamir emerged as a strategic point of interest. The
article explores the objectives of the expeditions organized by the British, the
activities of figures such as George Hayward, Thomas Gordon, and Francis
Younghusband, as well as the scientific and intelligence role of the Royal
Geographical Society. It also highlights the importance of the research conducted by
the Pandits in mapping the region in detail.
Keywords:
Pamirs, British expeditions, Great Game, Royal Geographical
Society, exploration, Russian Empire, British India, Pandits, border politics.
166
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ЗНАЧЕНИЕ БРИТАНСКИХ ЭКСПЕДИЦИЙ В ПАМИРСКОМ РЕГИОНЕ.
ДЕЙСТВИЯ В РАМКАХ БОЛЬШОЙ ИГРЫ
Аннотация:
В данной статье анализируется геополитическое значение
британских экспедиций, проведённых в регионе Памира во второй половине
XIX
–
начале XX века. В период «Большой игры» между Британской и
Российской империями Памир стал стратегически важной точкой. В статье
подробно рассматриваются цели экспедиций, организованных британцами,
деятельность таких личностей, как Джордж Хейворд, Томас Гордон, Фрэнсис
Янгхасбенд, а также научная и разведывательная роль Королевского
географического общества. Также подчёркивается важность исследований,
проведённых с участием пандитов, в детальном картографировании региона.
Ключевые слова:
Памир, британские экспедиции, Большая игра,
Королевское географическое общество, разведка, Российская империя,
Британская Индия, пандиты, пограничная политика.
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida dunyo siyosiy xaritasida katta
o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Ayniqsa, Yevrosiyo qit’asining markaziy qismida
joylashgan Pomir mintaqasi Buyuk Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasidagi
kuchli geosiyosiy raqobat
–
“Buyuk o‘yin” (The Great Game) markazlaridan biriga
aylandi. Ikkala imperiya ham mintaqadagi ta’sirini mustahkamlashga intilib,
razvedka va ilmiy ekspeditsiyalar orqali bu hududni chuqur o‘rgandilar. Ayniqsa
ingliz ekspeditsiyalarining faoliyati Pomirning siyosiy taqdiri, chegaralarning
belgilanishi va mintaqadagi qudrat muvozanatini shakllantirishda muhim o‘rin
egalladi.
Pomir mintaqasining tabiiy-geografik va strategik ahamiyati haqida gap
ketganda, Pomir tog‘ tizmalari O‘rta Osiyo va Janubiy Osiyoni ajratib turuvchi tabiiy
to‘siq sifatida qadimdan harbiy va savdo yo‘llari uchun murakkab hudud bo‘lib
kelgan. Bu mintaqa Hisor, Oloy, Shohimardon, Ko‘kcha, Panj va boshqa tabiiy
obyektlarni o‘z ichiga oladi. Strategik jihatdan Pomir Afg‘oniston, Xitoy (Qashqar),
Rossiya imperiyasi (Sharqiy Buxoro) va Britaniya Hindistoni chorrahasida
joylashgan bo‘lib, har qanday qudratli davlat uchun harbiy va siyosiy ahamiyatga ega
edi.
Buyuk Britaniya Pomirga bo‘lgan qiziqishini birinchi navbatda Hindistondagi
mustamlaka manfaatlari bilan bog‘liq holda izohladi. Rossiya imperiyasining
Markaziy Osiyoda
–
ayniqsa Buxoro amirligi va Xiva xonligiga bosqinchilik
167
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yurishlari Britaniyada xavotir uyg‘otdi. Hindiston bilan chegaradosh bo‘lgan Pomir
tog‘lari Britaniya uchun "tampon zona" vazifasini bajarishi kerak edi. Shu bois
inglizlar Pomir mintaqasini harbiy-
strategik nuqtai nazardan o‘rganishga kirishdilar.
Asosiy maqsad
—
mintaqadagi tabiiy to‘siqlar, aholi zichligi, yo‘llar holati va
Rossiya harbiy harakatlariga qarshi turish imkoniyatlarini baholash edi. Buning
uchun harbiy razvedkachilar, sayohatchilar va geograflardan iborat ekspeditsiyalar
tashkil etildi.
Ma’lumki, XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Buyuk Britaniya va Rossiya
imperiyalari o‘rtasida Markaziy Osiyo ustidan nazorat o‘rnatish uchun kurash
kuchaydi. Ushbu global strategik to‘qnashuvda harbiy kuch, siyosiy diplomatiya
bilan bir qatorda geografik bilim va ilmiy tadqiqotlar ham muhim rol o‘ynadi.
Ayniqsa, Londonda joylashgan Qirollik Geografik Jamiyati (Royal Geographical
Society
–
RGS) ushbu jarayonlarda ilmiy niqob ostidagi razvedka, strategik axborot
to‘plash va ekspeditsiyalarni tashkillashtirish orqali beqiyos xizmat ko‘rsatdi. Qirollik
Geografik Jamiyati 1830-
yilda tashkil topgan bo‘lib, dastlabki maqsadi geografik
bilimlarni rivojlantirish va yangi hududlarni ilmiy o‘rganish edi. Jamiyat ilmiy
maqolalar, kartografik ishlar va ekspeditsiyalar orqali Britaniya jamoatchiligi va
hukumatini notanish hududlar haqida xabardor qilishni ko‘zlagan. Ammo XIX
asrning ikkinchi yarmiga kelib, u imperialistik siyosatning ajralmas qismiga aylandi.
Ayniqsa, Buyuk Britaniya Hindistoni xavfsizligini ta’minlash maqsadida ushbu
jamiyat faoliyati kuchaytirildi.
1868
–
1870 yillarda ingliz geograf va razvedkachisi Jorj Xeyvard Pomirga
birinchi ekspeditsiyalaridan birini amalga oshirgan. Jamiyat unga Pomir tog'larini
o'rganish bo'yicha ko'rsatmalar bilan pul va to'plam bilan ta'minladi. U Buyuk O'yin
davomida Jamiyat tomonidan moliyalashtirilgan yagona tadqiqotchi edi. Aynan
Britaniya Hindistonda o'z hukmronligini mustahkamlayotgan va Rossiya O'rta
Osiyoni egallab borayotgan bir vaqtda, Jorj Xeyvard ikki imperiya o'rtasidagi
o'rganilmagan va dahshatli yerlar xaritasini tuzish uchun yuborilgan edi. Uning
sayohatlari uni shimoli-sharqdan tog'larni o'rganishga urinib, Qashg'ar, Yorkand
daryosi oqimini, Kun Lan va Qoraqurum tog'larini o'rgandi. Ushbu sayohatdan so'ng,
Xeyvard 1869-yilda Himoloy tog'lari orqali Yasin vodiysi orqali shimolga qarab
harakat qildi; u yerda u hindu kashmiri va musulmon Dardiston o'rtasidagi urush
zonasidan o'tib, Hindistonga qaytib kelganida e'lon qilgan Kashmir vahshiyliklariga
guvoh bo'lgan. Uning Britaniya ittifoqchisi va vassalini tanqid qilgan siyosiy oqibati
Xeyvardni Qirollik Geografiya Jamiyati bilan aloqasini uzishga olib keladi. 1870-
yilda Jorj Xeyvard yana Yasin vodiysi orqali Darkot dovoniga
o‘
tib, to
g‘
larni kesib
168
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
o‘
tishga harakat qildi. Oksus daryosi va Pomir to
g‘
lariga yetib bormasdan 1870-yil
18-iyulda u hujumga uchradi va
o‘
ldirildi. Qotillik kim tomonidan amalga oshirilgani
noma’lum[1].
“Buyuk o‘yin” davrida Markaziy Osiyo, xususan, Pomir mintaqasi va Sharqiy
Buxoro hududlari strategik ahamiyat kasb etdi. Bu hududlarni o‘rganish va siyosiy
nazorat o‘rnatish uchun Britaniya ko‘plab ekspeditsiyalar uyushtirdi. Ular orasida
Tomas Gordon ekspeditsiyasi ham alohida o‘rin tutadi. Uning faoliyati faqat harbiy
yoki siyosiy maqsadlarga emas, balki geografik va ilmiy ma'lumotlarni jamlashga
ham xizmat qilgan.
Tomas Gordon 1873
–
1874-
yillarda Britaniya Hindiston ma’muriyati topshirig‘i
bilan Fors va Markaziy Osiyoning chegara hududlarini o‘rganish uchun yuborildi.
Uning asosiy vazifasi Buxoro amirligi va Pomir mintaqasining tabiiy-geografik
xususiyatlarini aniqlash, Rossiya imperiyasining janubdagi harakatlarini kuzatish va
Hindiston shimolini himoya qilish uchun zarur ma’lumotlarni to‘plash edi[2]. Gordon
ekspeditsiyasi davomida: Sharqiy Buxoro va Pomir tog‘larining murakkab relyefini
batafsil o‘rgandi, Hududning xaritalarini tuzdi va aniq topografik ma'lumotlarni
jamladi, Mahalliy xalqlarning ijtimoiy va iqtisodiy hayotini kuzatdi.
1876-
yilda u o‘z kuzatishlarini "The Roof of the World" ("Dunyoning Tomi")
nomli kitobda jamlab, ilmiy jamoatchilikka taqdim etdi. Ushbu asar Buyuk o‘yin
davrida Britaniya uchun qimmatli manba bo‘lib xizmat qildi[3].
Ingliz ekspeditsiyalarining eng faol va samarali vakillaridan biri Frensis
Yangxazbend edi. 1889
–
1891-yillarda u Hindiston shimoliy chegarasidan Pomir
tomon yurish qilib, rus harbiylarining faolligini bevosita kuzatgan. U o‘z safarlarida
Badaxshon, Vaxon, Taxor, Zork
o‘l va boshqa hududlarda bo‘lgan. Uning xotiralari
Pomir mintaqasining siyosiy muhitini tahlil qilish uchun juda muhim manbadir. U
ayniqsa Markaziy Osiyoga qaratilgan ekspeditsiyalari bilan tarixda qoldi.
Yangxazbendning nomi, uning 1903
–1904 yillarda Afg‘onistonga qilgan safaridan
keyin keng tarqaldi. Bu ekspeditsiya uning tashabbusi bilan amalga oshirilgan va
Britaniyaning Markaziy Osiyo siyosatida muhim ahamiyat kasb etdi[4].
Yangxazbendning ekspeditsiyasining asosiy maqsadi,
-
Pomir tog‘lari va uning atrofidagi hududlarni geografik o‘rganish
–
Yangxazbend bu mintaqaning tabiiy sharoitlari va geografik imkoniyatlarini chuqur
tahlil qildi.
-
Afg‘onistonning shimoliy chegaralarini aniqlash
–
Bu hududning siyosiy va
strategik ahamiyatini anglab, Britaniya va Rossiya o‘rtasidagi o‘zaro raqobatni
ko‘zlab, chegaralarni aniq belgilash zarur edi.
169
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
-
Mahalliy xalqlar va siyosiy vaziyatni o‘rganish
–
Yangxazbend mahalliy
xalqlar, ularning ijtimoiy tuzilmasi va urf-odatlarini diqqat bilan kuzatdi, bu
ma'lumotlar Britaniya siyosatining shakllanishiga yordam berdi.
Yangxazbend o‘z esdaliklarida ruslar tomonidan mintaqaga kiritilgan harbiy
postlar, ularning mahalliy aholiga bo‘lgan munosabati, inglizlarning bu hududda olib
borishi lozim bo‘lgan siyosiy choralari haqida batafsil yozgan. U Pomirni
“imperiyalar to‘qnashuv nuqtasi” deb atagan.
Britaniya Hindistonining vitse-
qiroli bo‘lgan Lord Karzon to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
ekspeditsiyalarda ishtirok etmagan bo‘lsa
-
da, uning asarlari Pomir bo‘yicha siyosiy
fikrlarni shakllantirishda katta ta’sir ko‘rsatgan. Jorj Karzon nafaqat siyosatchi, balki
faol geograf va tadqiqotchi ham edi. U 1887
–1894 yillar oralig‘ida Eron, Rossiya
Turkistoni va boshqa Markaziy Osiyo mintaqalariga bir necha ekspeditsiyalar
uyushtirdi. Uning bu sayohatlari natijasida muhim geosiyosiy va harbiy strategik
ma'lumotlar to‘plandi. 1888–
1889 yillarda Karzon Markaziy Osiyo va Pomir
mintaqasini o‘rgandi. U Rossiyaning Turkiston va Farg‘ona vodiysi orqali janubga
siljishi haqida jiddiy xavotir bildirdi. Uning bu safarlaridagi kuzatuvlar va tahlillar
"Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian Question" (1892) asarida
jamlangan. Bu kitobda Karzon Rossiyaning Markaziy Osiyodagi siyosatini tanqid
qiladi va Britaniyani Hindiston chegaralarini mustahkamlashga da’vat etadi[5].
U Pomirni “imperiyalar xavfsizligi uchun markaziy nuqta” deb baholab, bu
hududda ruslarning har qanday harakati Hindistonga to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri xavf
tug‘dirishini ta’kidlagan. Karzon o‘zining “Persia and the Persian Question” asarida
Pomir masalasiga keng to‘xtaladi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Amudaryo irmoqlari bir necha marotaba inglizlar
tomonidan maxsus tayyorlangan va noma’lum hududlarni tadqiq qilish uchun
yuborilgan mahalliy izlanuvchilar
–
"panditlar"
tomonidan o‘rganildi. Bunday
o‘rganish tizimi dastlab Uoker tomonidan, keyinchalik esa Hindiston shimolidagi
ingliz kartografiya xizmatining rahbari Harold Mongomeri tomonidan tatbiq etildi.
Panditlar tomonidan amalga oshirilgan ulkan safarlar natijasida nafaqat xaritalar,
balki yo‘llarning batafsil tavsiflari ham taqdim etildi. Ba’zan ularning ishlarida
qimmatli geografik tafsilotlar mavjud bo‘lsa, ayrim hollarda ular faqat bekatlar
ro‘yxati bilan cheklanardi.[6]
21
Bu atama XIX asrda Britaniya Hindistonida xizmat qilgan hindu yoki mahalliy kashfiyotchi-razvedkachilarga
nisbatan ishlatilgan. Ular ingliz mustamlakachilik ma’muriyati, ayniqsa Britaniya geografik jamiyatlari va razvedka
xizmatlari topshirig‘i bilan Markaziy Osiyodagi noma’lum yoki taqiqlangan hududlarga maxfiy ekspeditsiyalar
uyushtirishgan.
170
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Shunga qaramay, panditlar sayohatlari tufayli Pomirni o‘rganish sezilarli
darajada ilgariladi. Ko‘plab dovon va yo‘llar tadqiq qilindi, shuningdek, mamlakat
orografiyasiga oid ayrim tafsilotlar aniqlandi. XIX asrning 60-70- yillarida ular
tomonidan k
o‘
plab hududlar
o‘
rganildi hamda xaritalari tuzildi. Jumladan, bu davrda
Mag‘omet
-
Amin (sayyoh Adolf Shlagintvaytning yo‘lboshchisi bo‘lgan), Mirzo,
Faiz-Baxsh va Ibrohim-Xon kabi panditlar faoliyati sezilarli darajada yutuqqa erishdi.
Pomir mintaqasidagi harakatlar 1895-yilga kelib siyosiy yechimga olib keldi.
1895-yilgi Ingliz-Rus bitimi natijasida Pomirning Janubiy qismi
–
Vaxon vodiysi
–
Afg‘onistonga berildi. Bu voqea Buyuk Britaniya uchun diplomatik yutuq bo‘ldi: ular
Rossiya imperiyasini Hindiston chegarasidan uzoqlashtirishga muvaffaq bo‘lishdi.
Panj daryosi Pomirda chegara sifatida tan olindi va Afg‘oniston “tampon davlat”
sifatida e’tirof etildi. Bu bitim orqali Buyuk Britaniya Hindiston shimoli uchun
harbiy xavfsizlik zonasini yaratdi. Rossiya esa, o‘z navbatida, Sharqiy Buxoro
ustidan to‘liq nazoratga ega bo‘ldi.
Xulosa qilib aytganda, Pomir mintaqasidagi ingliz ekspeditsiyalari XIX asr oxiri
va XX asr boshlarida Buyuk Britaniya tashqi siyosatining asosiy tarkibiy qismlaridan
biri bo‘lgan. Ular Rossiya imperiyasi bilan raqobat doirasida mintaqani razvedka
qilish, siyosiy muvozanatni saqlash va Hindiston xavfsizligini ta’minlashga
qaratilgan edi. Shu bilan birga, bu ekspeditsiyalar ilmiy va kartografik jihatdan ham
katta yutuqlarga erishdi. Pomir orqali o‘tgan tarixiy yo‘llar, ekspeditsiyalar va siyosiy
kelishuvlar bugungi Markaziy Osiyo davlatlarining chegaralari shakllanishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
Foydalanilgan adabiyotlar(references):
1.
2.
Thomas Edward Gordon, The Roof of the World: Being the Narrative of
a Journey over the High Plateau of Tibet to the Russian Frontier and the Oxus
Sources on Pamir (Edinburgh: Edmonston and Douglas, 1876).
3.
Peter Hopkirk, The Great Game: The Struggle for Empire in Central
Asia (Oxford: Oxford University Press, 1990).
4.
Younghusband, Francis. The Heart of a Continent: A Narrative of the
Explorations of the Central Asian Mission (London: John Murray, 1904).
5.
Curzon, George N. Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-
Russian Question (London: Longmans, Green, 1889).
6.
Серебренников
A
.Г. Очерк Памира.СПб., 1900.
