185
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
KEKSALIK DAVRIDA YOLG'IZLIK MUAOMMALARINING IJTIMOIY
PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Otaxonova Zilola Yusupboy qizi
Xonqa tumani “Inson” ijtimoiy xizmatlar
markazi Bosh mutaxassis (psixolog)
Annotatsiya:
Ushbu maqolada keksalik davrida paydo bo'ladigan yolg'izlik
muammolari va ularning ijtimoiy psixologik yechimlari tahlil etiladi. Keksalarga oid
yolg'izlik, uning sabablari va oqibatlari, shuningdek, ijtimoiy qo'llab-quvvatlash
tizimlari va psixologik metodlar orqali qanday hal etilishi mumkinligi ko'rib
chiqiladi. Maqola keksalarning ijtimoiy hayotga faol ishtirok etishlarini ta'minlash va
psixologik farovonliklarini oshirishga qaratilgan takliflarni taklif etadi.
Kalit soʻz va tushunchalar:
Keksalik, yol
g‘
izlik, ijtimoiy psixologiya,
psixologik yordam, ijtimoiy qo'llab-quvvatlash, Sotsiologik tadqiqotlar, Jamiyat va
keksalar, Yolg‘izlikning ta'siri.
Keksalik davri inson hayotining muhim bir bosqichidir va bu davrda ko'plab
o'zgarishlar sodir bo'ladi. Keksalar ko'pincha yolg'izlik hissi bilan yuzma-yuz
keladilar, bundan tashqari keksalik davri, inson hayotining eng jiddiy o'zgarishlariga
to'g'ri keladigan bosqichdir. Keksalikdagi yolg'izlik jamiyat salomatligi uchun tobora
ko'proq e'tirof etilgan muammo bo'lib, u ijtimoiy jihatdan izolyatsiya qilingan yoki
boshqalardan uzilib qolgan sub'ektiv tuyg'u bilan tavsiflanadi. Ushbu hodisa og'ir
oqibatlarga olib kelishi mumkin, jumladan depressiya, tashvish, kognitiv pasayish va
o'lim xavfi. Yolg'izlikning ijtimoiy va psixologik asoslarini tushunish samarali
tadbirlarni ishlab chiqish uchun juda muhimdir. Bu davrda ko'plab insonlar o'z
hayotlarida sezilarli yo'qotishlarni boshdan kechirishadi bu esa ruhiy va jismoniy
salomatlikka salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.Keksalik davri muammolarining bir
qator sabablari, oqibatlari va kontekstlari mavjud.
1. Sabablari
Oila va do'stlarni yo'qotish
: Keksalikda, ko'pincha, qariyalar o'z oilaviy
a'zolarini va do'stlarini yo'qotadilar. Ushbu yo'qotishlar, o'z navbatida, yolg'izlik
hissini kuchaytiradi. Statistika shuni ko'rsatadiki, keksalar orasida do'stlarining soni,
50-60 yoshdan keyin kamayadi.
Sog'liq muammolari
: Surunkali kasalliklar, harakatlanuvchanlikning pasayishi
va jismoniy cheklovlar keksalarning ijtimoiy hayotda ishtirok etishlarini
qiyinlashtiradi. Misol uchun, yurak kasalliklari yoki artrit kabi muammolar,
186
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
keksalarning jamoatchilik tadbirlarida ishtirok etishini cheklaydi. Harakat
qobiliyatining pasayishi, shuningdek, o'z-o'zini xizmat ko'rsatish qobiliyatini
kamaytirishi, keksalarni ijtimoiy tadbirlardan mahrum qiladi.
Ijtimoiy izolyatsiya
: Keksalar o'zlarini ijtimoiy hayotdan chetlatishlari mumkin.
Bu, ko'pincha, hissiy beqarorlik yoki ijtimoiy aloqalardan mahrum bo'lish hissi bilan
bog'liq. Ijtimoiy izolyatsiya ko'pincha depressiya va xavotirga olib keladi. Keksalar,
masalan, o'zlarini ijtimoiy tadbirlarga chaqirishdan bosh tortishlari yoki jamoalarga
qo'shilishdan qochishlari mumkin. O'z-o'zini izolyatsiya qilish, yolg'iz o'z fikrlarini
aytishga qiyinchilik tug'diradi va bu ruhiy salomatlikka salbiy ta'sir qiladi. Yolg'izlik
nafaqat jismoniy izolyatsiyaning natijasi; bu turli xil omillar, shu jumladan ijtimoiy
tarmoqlar, individual psixologik holatlar va atrof-muhit sharoitlari ta'sirida bo'lgan
murakkab hissiy tajriba. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, yolg'izlik yaqinlarini
yo'qotish, harakatchanlikni kamaytirish va yoshga bog'liq sog'liq muammolaridan
kelib chiqishi mumkin, bu esa qarishga bo'lgan ijtimoiy munosabat bilan kuchayadi.
Ruhiy salomatlik muammolari
: Yolg'izlik ruhiy muammolarni, masalan:
depressiya yoki xavotirni keltirib chiqarishi mumkin. Keksalar orasida ruhiy
salomatlikka ta'sir etuvchi omillar, ko'pincha, yolg'izlik hissini kuchaytiradi.
Tadqiqotlar, yolg'iz keksalar orasida ruhiy salomatlikning yomonligi va
kasalliklarning ko'payishini ko'rsatadi.
2. Oqibatlari
Yolg'izlik keksalar uchun ko'plab salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
Ruhiy salomatlik
:Yuqorida aytib
o‘tilganidek yolg'izlik ruhiyatga ham ta’sir
qilishi mumkin va buning natijasida keksalarda depressiya, xavotir va hatto o'z joniga
qasd qilish fikrlari ham vujudga kelishi mumkin.Yolg'izlik hissi bo'lgan keksalar
orasida depressiya darajasi 50% gacha oshishi mumkin. Ruhiy salomatlik
muammolari, o'z navbatida, keksalarning ijtimoiy faolligini yanada pasaytiradi va
insonda ijtimoiy va jismoniy muammolarni yuzaga chiqaradi.
Jismoniy salomatlik
: Yolg'izlik, jismoniy salomatlikni ham yomonlashtirishi
mumkin ya’ni tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, yolg'iz keksalarda yurak
-qon tomir
kasalliklari, immun tizimining pasayishi va boshqa sog'liq muammolari ko'proq
uchraydi. Keksalar orasida faol hayot kechirmayotganlar, surunkali kasalliklar va
o'lim xavfi yuqoriligini ko'rsatadi.
Umr davomiyligi
: Yolg'izlik keksalar orasida umr davomiyligini 26% gacha
kamaytirishi mumkin. Bu, ularning sog'lig'i va farovonligi uchun jiddiy xavf
tug'diradi. Umr davomiyligiga ta'sir ko'rsatadigan boshqa bir qator omillar ham
187
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
mavjuda b
o‘
lib ammo yolg'izlik keksalarning umrini boshqalariga qaraganda tezroq
qisqartirishi mumkin b
o‘
ladi.
3. Ijtimoiy kontekst
Keksalikda yolg'izlik muammosi ijtimoiy kontekstda ham o'z ifodasini topadi
bunday holatda ijtimoiy xizmatlar, jamoalar va mahalliy tashkilotlar keksalarga
yordam berishi zarurdir. Mahalliy jamoalar keksalarning yolg'izlik hissini
kamaytirish va ijtimoiy aloqalarni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi ya’ni bunda,
ijtimoiy tadbirlar, guruh faoliyatlari va boshqa imkoniyatlar yordamida keksalarning
o'zaro aloqalarini mustahkamlash muhimdir.
Keksalikda yolg'izlikni hal qilish ijtimoiy qo'llab-quvvatlash, psixologik
aralashuvlar va jamoatchilik ishtirokini birlashtirgan kompleks yondashuvni talab
qiladi. Manfaatdor tomonlar, shu jumladan sog'liqni saqlash provayderlari,
siyosatchilar va jamoat tashkilotlari samarali strategiyalarni amalga oshirish uchun
hamkorlik qilishlari kerak. Yolg'izlik muammolarini hal etish uchun turli ijtimoiy
psixologik yechimlar mavjud b
o‘
lib bular quyidagilar:
Ijtimoiy xizmatlar
Keksalarga ijtimoiy xizmatlar yordamida yolg'izlik muammolarini bartaraf etish
mumkin. Masalan, mahalliy jamoalar tomonidan tashkil etilgan ijtimoiy tadbirlar va
dasturlar keksalarning ijtimoiy faoliyatini oshirishga yordam beradi. Ijtimoiy
xizmatlar, keksalarga o'zaro aloqalarini mustahkamlashda va yolg'izlik hissini
kamaytirishda muhim rol o'ynaydi.
Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash guruhlari:
Mahalliy jamoalar, ijtimoiy tadbirlar va klublar keksalar uchun yolg'izlikni
kamaytirish imkoniyatlarini yaratadi. Bunday tadbirlar, keksalarning o'zaro muloqot
qilishiga va yangi do'stlar orttirishiga yordam beradi. Ijtimoiy aloqalar, keksalarning
ruhiy salomatligi va farovonligi uchun zarurdir ya’ni bir so‘
z bilan aytganda bunday
tadbirlarni tez tez
o‘
tkazib turish keksa yoshdagi insonlarda yol
g‘
izlik hissini
kamaytiradi va atrofdagi insonlar bilan yanada k
o‘
proq muloqot qilishlarining
imkonini yaratib beradi
Psixologik yordam:
Individual va guruh terapiyalarining
o‘
tkazilishi natijasida
keksalarga o'z his-tuyg'ularini yanad teranroq ifodalashga yordam beradi. Tadqiqotlar
shuni ko'rsatadiki, psixologik yordamga murojaat qilgan keksalar orasida ruhiy
salomatlik darajasi ancha yuqori bo'ladi.
Onlayn platformalar
Zamonaviy texnologiyalar yordamida keksalar onlayn platformalar orqali bir-
birlari bilan bog'lanishlari mumkin. Bu, ularning yolg'izlik hissini kamaytirish va
188
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ijtimoiy aloqalarini rivojlantirishga yordam beradi. Onlayn guruhlar, keksalarga o'z
his-tuyg'ularini ifodalash va boshqa keksalar bilan tajriba almashish imkoniyatini
yaratadi.
Shuni inobatga olgan holda aytishimiz mumkinki bizning donishmand
xalqimizning asrlar osha yashab kelayotgan o‘lmas qadriyatlaridan biri –
bu keksa
avlod vakillariga chuqur hurmat va ehtiromdir. 2015-
yil yurtimizda “Keksalarni
e’zozlash” yili deb nomlanishi ham xalqimizning keksalarga o‘zgacha hurmat
nishonasi desak xato bo‘lmaydi. Shu ma’noda xalqimizda keksalarning holidan xabar
olish, ularni moddiy-
ma’naviy qo‘llab
-quvvatlash, salomatliklarini tiklash ishlariga
amaliy ko‘mak berish kabi tadbirlarning yanda keng ko‘lamda olib borilishi va bu
borada davlat dasturining ham qabul qilinishi fikrimizning tasdig‘i bo‘
la oladi. Keksa
avlod vakillariga berilayotgan e’tibor va ko‘rsatilayotgan tibbiy xizmat samarasi
o‘laroq, aholining o‘rtacha umr ko‘rish darajasi oshib bormoqda. Bu haqida
Prezidentimiz BMT Bosh Assambleyasining Ming yillik rivojlanish maqsadlariga
bag‘ishlangan yalpi majlisidagi nutqida: «Qariyb 20 yil mobaynida odamlarning
o‘rtacha umr ko‘rishi 67 yoshdan 73 yoshgacha, ayollarning umr ko‘rishi esa 75
yoshgacha oshdi» deb ta’kidlagan edilar va ana shuning o‘
zi ham yurtimizda
keksalarga b
o‘lgan e’tiborning qanchalik ekanini ko‘
rsatadi.
Bir qator olimlar keksalik davri haqida bir qator
o‘
zlarining ilmiy ishlarini
amalga oshirganlar va natijada keksalik davri borasidagi tadqiqotlarda boy tajribalar
to‘plangan bo‘lib, olimlardan I.Baylesh, D.Zabeklar keksalarda xotira, irdok,
mantiqiy tafakkur, eridutsiya, nutq surati, G.Leman ijodiy faollik, A.R.Luriya xotira,
U.Shayyening kamolotning umumiy modeli, I.B.Davidovskiy va B.G.Ananevlarning
uzoq umr ko‘rishda ekologik omillarning ahamiyati borasidagi tadqiqotlari hamda bu
boradagi qarashlarini alohida ajratib ko‘rsatish mumkin va shuni aytishimiz
mumkinki bu kabi tadqiqotlar keksalik davri haqida yana k
o‘
proq bilimlarga ega
b
o‘
lishimizga imkon beradi.
Yuqoridagi fikr va mulohazalarga asoslanib, keksalik davrida yolg'izlik
muammolari, nafaqat shaxsiy, balki jamiyat darajasida ham jiddiy e'tiborni talab
qiladi. Keksalar o'zlarini yolg'iz his qilishlari, ruhiy va jismoniy salomatliklarini
yomonlashishi mumkin, keksalik davrida yolg'izlik muammolari jiddiy psixologik va
jismoniy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Biroq, ijtimoiy psixologik yechimlar orqali
keksalarning yolg'izlik hissini kamaytirish va ularning ijtimoiy faoliyatini oshirish
mumkin. Bunday muammolarni bartaraf etish uchun ijtimoiy qo'llab-quvvatlash
tizimlarini rivojlantirish va keksalarga yo'naltirilgan dasturlarni kengaytirish zarur.
189
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Adabiyotlar:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining BMT Bosh Assambleyasining Ming
yillik rivojlanish maqsadlariga bag‘ishlangan yalpi majlisidagi nutqidan
2. E.G‘.G‘oziyev “Psixologiya”
-,Toshkent:, 1994 y
3. Erikson, E. H. (1982). The Life Cycle Completed. New York: Norton.
4. Cattan, M., et al. (2005). "Preventing Social Isolation and Loneliness among
Older People: A Systematic Review of the Evidence." Ageing & Society.
5. Victor, C. R., & Yang, K. (2012). "The Social Context of Loneliness: A Study
of Older People in England." Ageing & Society.
