230
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BUGʻDOYNING ZANG KASALLIKLARI VA ULARGA QARSHI
ZAMONAVIY FUNGITSITLARNI QOʻLLASH
Mamadiyorova Ra'no Rabbimqul qizi
Toshkent davlat agrar universiteti magistranti
R.R. Gulmurodov
Toshkent davlat agrar universiteti professori
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bugʻdoyning zang kasalliklari, ularning turlari
va yetishtirish jarayoniga taʼsiri koʻrib chiqilgan. Zang kasalliklariga qarshi
kurashishning zamonaviy usullari, ayniqsa, samarali fungitsitlar qoʻllanilishi,
ularning afzalliklari va qoʻllash texnologiyasi yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Bugʻdoy, zang kasalligi, fungitsit, kasallikka chidamlilik, himoya
choralari.
Abstract:
This article examines wheat rust diseases, their types, and their
impact on crop production. Modern methods of combating rust, especially the use of
effective fungicides, their advantages and application technologies are discussed.
Keywords:
Wheat, rust disease, fungicide, disease resistance, protection
methods.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются заболевания ржавчины
пшеницы, их виды и влияние на урожайность. Описаны современные методы
борьбы с ржавчиной, в частности, применение эффективных фунгицидов, их
преимущества и технологии применения.
Ключевые слова:
Пшеница, болезнь ржавчины, фунгицид, устойчивость к
болезням, меры защиты.
Kirish
Bugʻdoy dunyo bo‘yicha asosiy oziq
-ovqat ekinlaridan biri hisoblanadi. Ammo
uni yetishtirishda turli xil kasalliklar, xususan zang kasalliklari katta zarar yetkazadi.
Ushbu maqolada ana shu kasalliklarning oldini olishda zamonaviy fungitsitlardan
foydalanish masalasi yoritiladi.
O‘zbekiston Respublikasi oziq
-
ovqat xavfsizligini ta’minlashda bug‘doy
ekinining ahamiyati juda katta. Ammo, uning hosildorligiga tahdid soluvchi
omillardan biri bu zamburug‘li kasalliklar, ayniqsa zang kasalliklari. Jahon miqyosida
231
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2020
–2023 yillarda bug‘doy hosilining 10–
20% i zang kasalliklari tufayli
yo‘qotilgan. Bu esa kasallikka qarshi intensiv va innovatsion himoya choralarini
qo‘llash zaruratini keltirib chiqarmoqda.
1. Zang kasalliklarining turi va tavsifi
1.1 Jingalak zang (Puccinia striiformis): Barglar ustida sariq chiziq ko‘rinishida
paydo bo‘ladi. Salqin va nam ob
-
havoda tez tarqaladi. O‘zbekistonning tog‘oldi
hududlarida keng tarqalgan.
1.2 Qizil zang (Puccinia triticina): To‘q sariq
-
qizg‘ish pufakchalar hosil qiladi.
Quruq va issiq iqlimda ham faolligini yo‘qotmaydi.
1.3 Qora zang (Puccinia graminis): Eng xavfli shakli. Poya, boshoq, band
sohalarini zararlaydi. Tez mutatsiyaga uchraydi, chidamli navlarga ham hujum qiladi.
2. Tarqalish omillari va xavf darajasi
Biotik omillar: zamburug‘ning sporalari shamol bilan 500 km masofaga
tarqaladi.
Abiotik omillar: yomg‘irli va iliq bahor iqlimi kasallikning portlashiga sabab
bo‘ladi.
Iqtisodiy zarar: O‘zbekistonda 1 gektar yerni zararlashi 3
-
5 million so‘mlik hosil
yo‘qotishiga olib keladi.
3. An’anaviy kurash usullari
Agrotexnika: ekologik xavfsiz, lekin yuqori xavfli davrda samarasiz.
Urug‘ni dorilash: boshlang‘ich himoya beradi, ammo himoya muddati qisqa.
Chidamli navlar: tejamli va uzoq muddatli himoya, lekin patogen tez
moslashadi.
4. Zamonaviy fungitsitlar va texnologiyasi
Strobilurin: Azoksistrobin, Kresoksim-metil
–
mitoxondriyal nafas olishni
bloklaydi.
Triazol: Tebukonazol, Propiokonazol
–
ergosterol sintezini to‘xtatadi.
SDHI: Fluksapiroksad, Biksafen
–
energiya almashinuvini to‘xtatadi.
Yangi formulalar: TebuJet + Azoksistrobin, Elatus Era (SDHI + Triazol).
5. Zamonaviy yondashuv: aqlli fungitsid va texnologiyalar
Dronlar orqali purkash: faqat zararlangan joyga ishlov beriladi.
Sun’iy intellekt asosida monitoring: kasallik tarqalishidan oldin ogohlantiradi.
QR-kodli nazorat: har bir purkash operatsiyasi qayd etiladi.
6. O‘zbekistonda qo‘llanilayotgan zamonaviy fungitsitlar
TebuJet (Crystal Crop)
–
tezuk so‘riladi, bardavom.
Elatus Era (Syngenta)
–
uzoq muddatli himoya.
232
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
AeroStrob (Zhejiang)
–
kompleks ta’sir, suvda eriydi.
7. Tavsiyalar
Har mavsumda fungitsidlarni almashtirib qo‘llash (rotatsiya).
Dron va sun’iy intellekt asosida nazoratni joriy etish.
Mahalliy sharoitda sinovdan o‘tgan formulalarni afzal ko‘rish.
Xulosa
Zang kasalliklari bug‘doy yetishtirishda jiddiy tahdid bo‘lib qolmoqda. Ammo
zamonaviy fungitsidlar, texnologiyalar va monitoring tizimlari orqali bu muammoni
hal qilish mumkin. Kompleks yondashuv, texnologik innovatsiyalar va doimiy
monitoring yordamida O‘zbekiston bug‘doychiligida yuqori hosil va barqarorlik
ta’minlanadi.
Adabiyotlar:
1. Q.X. Karimov, Sh.M. Gʻaniyev –
"O‘simliklar himoyasi asoslari", Toshkent,
2021.
2. FAO. "Rust diseases in wheat
–
Global overview". 2023.
3. Bayer Crop Science. Fungicide Product Guide. 2024.
4. Syngenta Uzbekistan Katalogi. 2025.
5. International Journal of Plant Pathology. Vol. 9, Issue 2. 2023.
