BORLIQ HAQIDAGI QADIMGI VA O‘RTA ASR SHARQ MUTAFAKKIRLARINING QARASHLARI

233

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

BORLIQ HAQIDAGI QADIMGI VA O‘RTA ASR SHARQ

MUTAFAKKIRLARINING QARASHLARI

Jalilova Nigina

SHahrisabz DPI Xorijiy filologiya fakulteti 1-kurs talabasi

Niginajalilova524@gmail.com

Annotatsiya:

Ushbu maqolada borliq tushunchasining qadimgi va o‘rta asr

Sharq mutafakkirlari tomonidan qanday talqin qilingani chuqur tahlil qilinadi.
Qadimgi Hind, Xitoy, va Eron falsafalarida borliqning ilohiy, mifologik va falsafiy

asoslari, islom falsafasida esa aql va ilohiy mohiyat orqali izohlanishi o‘rganiladi. Al

-

Kindiy, Al-

Forobiy, Ibn Sino, G‘azzoliy, Ibn Rushd kabi buyuk mutafakkirlarning

borliq haqidagi fikrlari, ularning yunon falsafasi ta’sirida shakllangan qarashlari va
islom tafakkuriga qo‘shgan hissasi keng tahlil qilinadi.

Bundan tashqari, maqolada tasavvuf ta’limotidagi borliq haqidagi qarashlar,

xususan, Ibn al-Arabiy va Najmuddin Kubro kabi mutasavviflarning "vahdat al-
vujud" nazariyasi ham muhokama qilinadi. Sharq mutafakkirlari borliqni turli nuqtai

nazarlardan yondashgan bo‘lib, ba’zilar uni mutlaq haqiqat sifatida, boshqalar esa
faqat ilohiy iroda va qudrat bilan bog‘liq hodisa sifatida talqin qilganlar.

Maqolaning asosiy maqsadi

–

Sharq falsafasida borliq tushunchasining

shakllanishi, rivojlanishi va bugungi zamonaviy falsafiy tafakkurga ta’sirini

yoritishdir. Ushbu ilmiy tahlil orqali borliq haqidagi Sharq mutafakkirlarining
qarashlari nafaqat tarixiy, balki falsafiy va diniy jihatdan ham qanchalik muhim ekani
ochib beriladi.

Hindiston falsafasida borliq tushunchasi juda qadimiy bo‘lib, u diniy, falsafiy va

metafizik jihatdan keng talqin qilingan. Hind falsafasining asosiy manbalari Vedalar,
Upanishadlar, Bhagavad Gita va keyinchalik shakllangan turli falsafiy oqimlar
hisoblanadi. Borliq haqidagi qarashlar turli maktablar tomonidan har xil talqin

qilingan bo‘lsa ham, ular asosan Brahman, Atman va Maya tushunchalari atrofida

shakllangan. Vedalar Hindiston falsafasining eng qadimiy diniy va falsafiy

matnlaridan hisoblanadi. Unda borliq ilohiy asosga ega bo‘lib, dunyoning yaratilishi
va mohiyati ilohiy kuchlar bilan bog‘liq deb qaralgan. Upanishadlar esa Veda

falsafasini chuqurlashtirib, borliqni tafakkur va tajriba orqali anglashga intilgan.

Ushbu matnlarda Brahman mutlaq borliq, olamning ibtidosi va tamomiyati bo‘lib,
barcha mavjudotlarning asl mohiyatidir. U cheksiz, o‘zgarmas va yagona haqiqat

234

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

sifatida tasvirlanadi. Atman esa shaxsiy ruh yoki individning haqiqiy mohiyati bo‘lib,
u Brahman bilan birlashishi mumkin. Upanishadlarga ko‘ra, insonning maqsadi
Atman va Brahman o‘rtasidagi birlikni anglashdir. Maya esa moddiy dunyo yoki
illuziya bo‘lib, insonni haqiqiy borliqdan chalg‘itadi. Maya tufayli inson dunyoni real
deb qabul qiladi, aslida esa u o‘tkinchidir.

Vedanta falsafasi Hindistonning eng ta’sirchan falsafiy maktablaridan biri

bo‘lib, u borliq haqidagi turli qarashlarni ishlab chiqqan. Vedantada uchta asosiy
yo‘nalish mavjud bo‘lib, ular borliqni turli nuqtai nazarlardan tushuntiradi. Advaita
Vedanta yo‘nalishi asoschisi Shankara borliqni yagona va mutlaq haqiqat deb
hisoblab, Brahman yagona haqiqat ekanini ta’kidlagan. Unga ko‘ra, moddiy dunyo
faqat illyuziya (maya) bo‘lib, Atman va Brahman aslida bir butun. Inson bu haqiqatni

anglaganida ozodlikka erishadi. Vishishtadvaita Vedanta maktabi asoschisi Ramanuja

esa borliqning yagona asosi Brahman bo‘lsa ham, u turli shakllarda namoyon
bo‘lishini aytadi. Uning fikricha, moddiy olam ham ilohiy haqiqatning bir qismi
bo‘lib, Brahman va Atman bog‘liq holda mavjud. Ruhlarning oliy maqsadi
Brahmanga sadoqat orqali unga yetishishdir. Dvaita Vedanta ta’limotini ilgari surgan
Madhvacharya esa borliqni dualistik tarzda tushuntirib, Brahman va Atman o‘zaro
bog‘liq bo‘lsa

-da, ular mutlaq bir narsa emas, deb hisoblagan. Uning nazariyasiga

ko‘ra, Alloh (Vishnu) mutlaq mavjudlik bo‘lib, jonzotlar unga sadoqat bilan xizmat

qilishlari kerak.

32

Samkhya maktabi borliqni ikki asosiy unsurdan tashkil topgan deb hisoblaydi:

Purusha

–

ongli va harakatsiz ruhiy prinsip va Prakriti

–

moddiy olam va borliqning

manbai bo‘lgan faol unsur. Ushbu ta’limotga ko‘ra, butun olam Purusha va Prakriti
o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi. Haqiqiy ozodlik esa ruhiy prinsipning moddiy

dunyodan ajralishi orqali amalga oshadi. Yoga falsafasi borliqni ruhiy kamolot orqali

anglash mumkinligini ta’kidlaydi. Patanjali Yoga sutralari asosida borliq mutlaq
haqiqat bo‘lib, insonning maqsadi bu haqiqatga o‘zini jismoniy va ruhiy nazorat
orqali yetaklashdir. Yoga amaliyotlari orqali ruhning moddiy dunyo ta’siridan xalos
bo‘lishi va Brahman bilan birlashishi mumkin.

Hind falsafasining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lgan buddizm borliqni alohida

talqin qilgan. Buddizmga ko‘ra, moddiy olam abadiy emas, u doimiy o‘zgarish va

beqarorlik holatidadir. Bu falsafada Anatta

–

shaxsning doimiy mavjudligi yo‘qligi

haqidagi tushuncha va Shunyata

–

mavjudotlarning bo‘shligi g‘oyalari mavjud.

Buddizmda barcha narsa o‘zaro bog‘liq bo‘lib, mustaqil borliq yo‘q. Nirvana –

32

Chittick, W. C. The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-

Arabi’s Metaphysics of Imagination. –

Albany: SUNY Press,

1989. B-34

235

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

moddiy borliq va azob-

uqubatdan xalos bo‘lish holati bo‘lib, insonning eng oliy

maqsadi hisoblanadi.

Hindiston falsafasida borliqning talqini turlicha bo‘lsada, uning asosiy

tamoyillari mutlaq haqiqat, moddiy dunyoning illuziyasi, ruh va moddiy olam

o‘rtasidagi bog‘liqlik va ozodlikka erishish yo‘llari bilan bog‘liq. Bu tushunchalar
keyinchalik islom va g‘arb falsafasiga ham ta’sir ko‘rsatgan.

Xitoy falsafasida borliq tushunchasi asosan qadimgi an’anaviy falsafiy tizimlar

–

Daoizm, Konfutsiychilik va Mohizm kabi oqimlar orqali shakllangan. Bu falsafiy

tizimlarda borliqning tabiati, uning mohiyati va inson bilan aloqasi turli

yo‘nalishlarda izohlangan.

Xitoy falsafasida borliq tushunchasi Dao (Yo‘l, Butunlik) tushunchasi bilan

chambarchas bog‘liq. Daoizm asoschisi Lao Zi (miloddan avvalgi VI–

V asrlar)

borliqni o‘zgaruvchan, dinamik va tabiiy qonuniyatlar asosida harakat qiluvchi narsa
deb tushuntirgan. Uning ta’limotiga ko‘ra, Dao –

olamning asosiy tamoyili bo‘lib, u

barcha mavjudotlarning ildizi va mohiyatidir. Dao materiya emas, balki harakat,

tabiiy uyg‘unlik, o‘z

-

o‘zidan mavjud bo‘lish holati sifatida talqin qilinadi. Daoizmga

ko‘ra, inson tabiiy borliq qonunlariga qarshi bormasligi, Wu Wei (harakatsiz harakat)

tamoyiliga rioya qilib, tabiiy jarayonlarga mos yashashi lozim. Daoizm falsafasida

borliq o‘zgaruvchan bo‘lib, hech qachon mutlaq doimiylikka ega emas.

33

Konfutsiychilik (Konfutsiy, miloddan avvalgi VI

–

V asrlar) esa borliqni ijtimoiy

va axloqiy tartib orqali tushuntirgan. Konfutsiychilik ta’limotiga ko‘ra, olam o‘z
ichki tartibiga ega bo‘lib, inson tabiat bilan uyg‘unlikda yashashi kerak. Borliqni

tushunish va jamiyatni tartibga solish uchun inson axloqiy fazilatlarni rivojlantirishi

lozim. Konfutsiy borliqning metafizik jihatlariga kamroq e’tibor bergan bo‘lsa

-da, u

inson va olam o‘rtasidagi uyg‘unlikni asosiy tamoyil sifatida ilgari surgan.

Mohizm oqimi asoschisi Mo Zi (miloddan avvalgi V asr) esa borliqni pragmatik

nuqtai nazardan izohlagan. Uning fikricha, borliqni anglash insoniy manfaatlarga

bog‘liq bo‘lib, u amaliy harakatlar orqali tushunilishi kerak. Mohizm tarafdorlari
tabiat va jamiyat o‘rtasida muvozanatni saqlash, olamni faqatgina axloqiy tamoyillar

orqali emas, balki foyda va zarar nuqtai nazaridan ham tahlil qilish lozimligini

ta’kidlagan.

Shuningdek, Xitoy falsafasida borliqning ikkilik mohiyati Yin va Yang

tushunchasi bilan bog‘liq. Bu tushuncha tabiat va olamdagi barcha hodisalar qarama

-

qarshiliklar va ularning uyg‘unlashuvi asosida sodir bo‘lishini tushuntiradi. Yin –

33

Nasr, S. H. Science and Civilization in Islam.

–

Cambridge: Harvard University Press, 1968. B-76

236

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

passiv, qorong‘i, sovuq va ayollik mohiyatini ifodalasa, Yang –

faol, yorug‘, issiq va

erkaklik mohiyatini ifodalaydi. Ushbu ikki kuchning dinamik harakati orqali olam va
borliq shakllanadi.

Xitoy falsafasida borliq o‘zgaruvchan, tabiiy muvozanat va uyg‘unlik asosida

mavjud bo‘luvchi narsa sifatida talqin qilingan. U materiya sifatida emas, balki
jarayon va doimiy harakat sifatida ko‘rilgan.

Eron falsafasi qadimgi zardushtiylik, yunon falsafasining ta’siri va islom

davridagi falsafiy oqimlar orqali rivojlangan. Borliq haqidagi tushunchalar
zardushtiylik, manixeylik va islom falsafasi doirasida shakllangan.

34

Zardushtiylik (miloddan avvalgi VI asr) Eron falsafasining eng qadimgi diniy-

falsafiy tizimi bo‘lib, uning asoschisi Zardusht (Zoroastr) borliqni ezgulik va
yovuzlik o‘rtasidagi kurash sifatida tushuntirgan. Unga ko‘ra, borliqning asosi ikkita

qarama-qarshi kuch

–

Ahura Mazda (ezgulik xudosi) va Angra Mainyu (yovuzlik

xudosi) o‘rtasidagi kurashdan iborat. Borliq faqat ezgulik g‘alabasi orqali o‘z haqiqiy
ma’nosini topadi. Moddiy dunyo vaqtinchalik bo‘lib, u ezgulikning ustunligi

natijasida mukammallikka erishishi mumkin.

Manixeylik (Mani, III asr) ta’limoti ham borliqni ikki asosiy unsurga ajratgan –

yorug‘lik va zulmat. Unga ko‘ra, moddiy olam zulmatning bir qismi bo‘lib, haqiqiy
borliq faqat ma’naviy nur bilan bog‘liq. Insonning maqsadi moddiy dunyodan

qutulib, ruhiy ozodlikka erishishdir.

Eron falsafasi keyinchalik islom falsafasi bilan uyg‘unlashib, borliq haqidagi

qarashlar Ibn Sino, Sohravardiy va Mulla Sadraga kelib yanada rivojlangan. Ibn Sino
borliqni vajib al-vujud (zaruriy mavjudlik) va mumkin al-vujud (mumkin mavjudlik)

sifatida ajratgan. Unga ko‘ra, borliqning asosida Alloh turadi va barcha boshqa
mavjudotlar Uning iroda va mohiyatidan kelib chiqadi. Ibn Sino falsafasida borliq o‘z
mohiyatiga ko‘ra tafakkur va idrok orqali anglanishi mumkin bo‘lgan haqiqatdir.

Sohravardiy (XII asr) esa borliqni nurning darajalari sifatida tushuntirib,

Ishroqiylik (nur falsafasi) maktabini yaratgan. Unga ko‘ra, barcha mavjudotlar Ilohiy
nur ning turli darajalari bo‘lib, insonning maqsadi bu nurning asl manbaiga
qaytishdir. Sohravardiy borliqni moddiy dunyodan ruhiy olamga yo‘naltirilgan

zinalar sifatida tasavvur qilgan.

Mulla Sadra (XVI asr) esa borliqning harakatlanuvchi tabiatga egaligi haqidagi

falsafiy g‘oyani ilgari surgan. Unga ko‘ra, borliq doimiy o‘zgarishda bo‘lib, har bir

34

Chittick, W. C. The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-

Arabi’s Metaphysics of Imagination. –

Albany: SUNY Press,

1989. B-54

237

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

mavjudot o‘z mohiyatini rivojlantirish orqali ilohiy haqiqatga yaqinlashadi. U "Vujud
primati" tushunchasini ilgari surib, borliq mohiyatdan ustun ekanligini ta’kidlagan.

Eron falsafasida borliq tushunchasi diniy va falsafiy g‘oyalar bilan bog‘liq

bo‘lib, u moddiy va ruhiy olam o‘rtasidagi bog‘liqlik, ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi

kurash hamda ilohiy nur konsepsiyasi bilan izohlangan. Bu qarashlar keyinchalik

islom falsafasida ham o‘z aksini topgan va g‘arb falsafasiga ta’sir ko‘rsatgan.

Borliq tushunchasi Sharq falsafasining markaziy mavzularidan biri bo‘lib,

ayniqsa, islom falsafasi va tasavvufida alohida o‘rin egallaydi. Ushbu qarashlar

orasida "vahdat al-

vujud" (borliqning birligi) nazariyasi eng muhimlaridan biri bo‘lib,

u borliqning yagona haqiqiy manbasi sifatida Allohning mutlaq mavjudligini

tasdiqlaydi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, butun olam va undagi barcha mavjudotlar faqat

Allohning tajalliyoti, aks etishidir. Bu tushuncha Ibn al-Arabiy tomonidan keng

ishlab chiqilgan bo‘lsa

-da, uning ildizlari Al-Kindiy, Al-Forobiy, Ibn Sino,

G‘azzoliy, Ibn Rushd, Najmuddin Kubro kabi mutafakkirlarning asarlarida ham

uchraydi.

Al-Kindiy borliqni yagona manba

–

mutlaq aql va ilohiy haqiqat sifatida

tushuntirib, barcha mavjudotlarni Allohning yaratgan narsa sifatida talqin qilgan.
Uning fikricha, borliq mustaqil emas, balki ilohiy qudratdan kelib chiqadi va inson

uni tafakkur orqali anglay oladi. Shu asosda, u borliqning ma’naviy va falsafiy

jihatlarini ochib berishga harakat qilgan.

Al-

Forobiy esa borliqni ilohiy aqlning natijasi deb tushuntiradi. Unga ko‘ra,

Alloh zaruriy mavjudot bo‘lib, barcha boshqa mavjudotlar Uning fikri va
tafakkuridan paydo bo‘lgan. Borliq turli bosqichlarga bo‘linadi va insonning maqsadi

uni anglash orqali ilohiy haqiqatga yetishishdir. Uning bu qarashlari keyinchalik

tasavvufiy g‘oyalarga ham ta’sir ko‘rsatgan.

Ibn Sino borliqni "vajib al-vujud" (zaruriy mavjudot) va "mumkin al-vujud"

(mumkin mavjudot) tushunchalari bilan tahlil qilgan. Unga ko‘ra, Alloh –

mutlaq

zaruriy mavjudot bo‘lib, barcha boshqa narsalar faqat Uning borligidan kelib chiqadi.
Moddiy olam esa mavjudlikning bir shakli bo‘lib, uning haqiqatga aylanishi
Allohning iroda va qudrati bilan bog‘liq. Ibn Sino fikricha, inson tafakkur va aql

orqali borliqning haqiqiy mohiyatini anglashga harakat qilishi kerak.

35

G‘azzoliy borliqni anglash uchun faqat falsafa yetarli emasligini, haqiqiy

haqiqatni faqat ruhiy poklanish va mistik tajriba orqali bilish mumkinligini

35

Al-Forobiy. Aql va borliq haqida.

–

Toshkent: Fan nashriyoti, 1990.

238

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

ta’kidlagan. U Ibn Sinoning falsafasiga qarshi chiqib, borliqning mohiyati ilohiy sir
bo‘lib, uni anglash uchun inson qalban Allohga yaqinlashishi kerak deb hisoblagan.

Ibn Rushd esa borliqni aql orqali tushunish mumkinligini ilgari surgan. U

Aristotel ta’limotiga tayanib, moddiy olam ham haqiqiy borliqning bir qismi
ekanligini ta’kidlagan. Uningcha, borliqni tushunish uchun aql va ilmiy kuzatish
zarur, lekin u mutlaq Allohga bog‘liq bo‘lib qolaveradi.

Ibn al-Arabiy esa "vahdat al-

vujud" nazariyasini to‘liq shakllantirgan bo‘lib, u

borliqni faqat Allohning mavjudligi orqali tushuntirgan. Unga ko‘ra, moddiy olam va

undagi barcha narsa

–

bu faqat Allohning aksidir, ya’ni butun borliq ilohiy

tajalliyotning natijasi. Ibn al-Arabiy fikricha, insonning vazifasi

–

borliqning yagona

manbasi Alloh ekanligini anglash va U bilan birlikka erishishdir.

36

Najmuddin Kubro

esa borliqni anglash yo‘lida ruhiy poklanish va ichki tajribani asosiy vosita deb
bilgan. Unga ko‘ra, insonning qalbi nurlangan sari, u borliqning ilohiy mohiyatini

chuqurroq tushunadi va haqiqatga yaqinlashadi.

Shunday qilib, "vahdat al-vujud" nazariyasi Sharq mutafakkirlarining borliq

haqidagi qarashlarini umumlashtiruvchi asosiy kontseptsiya bo‘lib, unga ko‘ra borliq

yagona va faqat Allohning tajalliyoti sifatida mavjud. Shu bois, inson haqiqatga

yetishish uchun o‘z ruhiy va intellektual imkoniyatlarini ishga solishi, borliqning

ilohiy mohiyatini anglashga harakat qilishi kerak.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Al-Kindiy. Falsafa va aql haqida risolalar.

–

Qadimgi islom falsafasi

matnlari to‘plami. Toshkent: Fan nashriyoti, 2006.

2.

Al-Forobiy. Aql va borliq haqida.

–

Toshkent: Fan nashriyoti, 1990.

3.

Ibn Sino. Kitob ash-Shifo (Tuzalish kitobi).

–

Qohira: Dar al-Ma'arif,

1987.

4.

G‘azzoliy. Ihyou ulum ad

-din (Din ilmlarini tiriltirish).

–

Istanbul:

Hakikat Kitabevi, 2005.

5.

Ibn Rushd. Fasl al-

maqol (So‘zning ajratilishi). –

Beyrut: Dar al-Kutub

al-Ilmiyya, 1998.

6.

Ibn al-Arabiy. Fusus al-Hikam (Donishmandlik javohirlari).

–

Qohira:

Maktabat al-Turath, 2001.

7.

Najmuddin Kubro. Tasavvuf va borliq mohiyati haqida risolalar.

–

Samarqand: Sharq nashriyoti, 2015.

36

Al-Kindiy. Falsafa va aql haqida risolalar.

–

Qadimgi islom falsafasi matnlari to‘plami. Toshkent: Fan nashriyoti,

2006. B-5.

239

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

8.

Nasr, S. H. Science and Civilization in Islam.

–

Cambridge: Harvard

University Press, 1968.

9.

Corbin, H. History of Islamic Philosophy.

–

London: Kegan Paul

International, 1993.

10.

Chittick, W. C. The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-

Arabi’s Metaphysics

of Imagination.

–

Albany: SUNY Press, 1989.