278
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
PIYOZ AGROBIOSENOZIDA UCHRAYDIGAN ZARARKUNANDALAR
BIOEKOLOGIYASI VA ULARGA QARSHI MOSLASHTIRILGAN HIMOYA
QILISH TIZIMI
БИОЭКОЛОГИЯ ВРЕДИТЕЛЕЙ В АГРОБИОЦЕНОЗЕ ЛУКА И
АДАПТИРОВАННАЯ СИСТЕМА ИХ ИНТЕГРИРОВАННОЙ ЗАЩИТЫ
BIOECOLOGY OF PESTS IN ONION AGROECOSYSTEMS AND
ADAPTED INTEGRATED PEST MANAGEMENT SYSTEM
Sh. Esanbayev
B.F.N. professor
Qushaqov Azizbek Nurmamat o‘g‘li
magistr
Annotatsiya:
Ushbu maqolada piyoz (Allium cepa L.) ekiniga zarar
yetkazuvchi asosiy zararkunandalar, ularning biologik xususiyatlari, tarqalish omillari
va turlar tarkibi ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: piyoz, zararkunandalar, biologiya, integratsiyalashgan himoya,
trips, piyoz pashshasi, agrotexnika.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются основные вредители лука
(Allium cepa L.), их биологические особенности, факторы распространения и
видовой состав.
Ключевые слова
: лук, вредители, биология, интегрированная защита,
трипсы, луковая муха, агротехника
Abstract:
This article discusses the major pests of onion crops (Allium cepa L.),
their biological characteristics, distribution factors, and species composition
Keywords
: onion, pests, biology, integrated pest management, thrips, onion fly,
agro-techniques.
Kirish:
B
а
rch
а
s
а
bz
а
v
о
tl
а
r ins
о
n h
а
yotid
а
o‘z o‘rnigа
eg
а
,
а
mm
о
piyoz
o‘simligini tutgаn o‘rni bо
shq
а
l
а
rg
а
nisb
а
t
аn o‘zgа
ch
аdir. Piyoz iste‘mо
ld
а
k
а
tt
а
а
h
а
miyatg
а
eg
а
bo‘lgа
n s
а
bz
а
v
о
tl
а
rd
а
n biri ek
аnligi ko‘pchilikkа
m
а‘lum. Bungа
а
s
о
s
а
n s
а
b
а
b, uni yangiligich
а
, q
а
yt
а
ishl
аb iste‘mо
l qilinishi bil
а
n birg
а
k
о
nserv
а
s
а
n
оа
ti uchun
хо
m-
а
shyo b
а
z
аsi bo‘lishligidir [9]. Bо
sh piyoz
–
piyozli o‘simliklа
r
turil
а
ri ichid
а
eng ko‘p tа
rq
а
lg
а
ni his
о
bl
а
nib, uning 1000 d
а
n
о
rtiq n
а
vl
а
ri m
а
vjuddir,
shul
а
rd
а
n 100
оrtig‘i MDH mа
m
а
l
а
k
а
tl
а
rid
а
t
а
rq
а
lg
а
n[20]. Piyoz yetishtiril
а
dig
а
n
m
а
yd
о
ni, h
о
sild
о
rligi v
а
yalpi h
оsilni ko‘pligi jihа
tid
а
n yetishtiril
а
dig
а
n s
а
bz
а
v
о
tl
а
r
279
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
q
а
t
о
rid
а
yetk
аchi o‘rinlа
rd
а
n birini eg
а
ll
а
ydi.
Piyoz (Allium cepa L.) O‘zbekistonda
ekiladigan eng muhim sabzavot ekinlaridan biri bo‘lib, xalq iste’molida,
konservalashda va eksport salohiyatida muhim o‘rin egallaydi. Statistika
ma’lumotlariga ko‘ra, yurtimizda har yili 50 ming gektardan ortiq maydonda piyoz
yetishtiriladi va bu ekin agrar sektorda iqtisodiy ahamiyatga ega hisoblanadi (Rasulov
A.Q., 2012). Piyozning barqaror va yuqori hosilini ta’minlashda uni
zararkunandalardan himoya qilish muhim omillardan biridir. Ayniqsa, agroiqlim
sharoitiga moslashgan turli entomofauna vakillari
—
piyoz pashshasi (Delia antiqua),
trips (Thrips tabaci), piyoz oq chivinlari (Eumerus spp.), piyoz so‘ruvchilari va
kanalar yilning turli bosqichlarida o‘simlikka zarar yetkazib, hosildorlikni 30–
60%
gacha kamaytirishi mumkin (To‘ychiyev A.T., Yusupov A.A., 2008).Ushbu
zararkunandalarning biologik xususiyatlari, populyatsion o‘zgaruvchanligi va
ko‘payish fenologiyasi agrotizimga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, ularning
tarqalishida intensiv agrotexnika, almashlab ekishning yetarli darajada olib
borilmasligi, haddan tashqari pestitsid qo‘llanilishi sababli tabiiy dushmanlarning
kamayishi kabi omillar asosiy rol o‘ynaydi (Juraev A.T., Sharipov M.Q., 2015).Shu
bois, piyoz ekinini zararkunandalardan samarali himoya qilishda integratsiyalashgan
yondashuv
—
ya’ni IHT (integratsiyalashgan himoya tizimi) ni qo‘llash bugungi
kunda dolzarb hisoblanadi. IHT zamonaviy agrotexnika, ekologik xavfsiz himoya
vositalari, biologik usullar, monitoring texnologiyalari va zararkunandalarning
rivojlanish bosqichiga mos kimyoviy vositalar bilan uyg‘unlashgan holda olib
borilishini nazarda tutadi (Rasulov A.Q., 2012; FAO, 2021).Mazkur maqolada piyoz
ekinining asosiy zararkunandalari, ularning turlari, biologiyasi va agroiqlim
sharoitida ularning faollik davrlari tahlil qilinadi. Shuningdek, bu zararkunandalarga
qarshi moslashtirilgan himoya tizimini yaratish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar
keltiriladi.
Piyoz O‘zbekistonda asosiy sabzavot ekinlaridan biri bo‘lib, hosildorlikka jiddiy
xavf soluvchi zararkunandalar mavjud. Bularni erta aniqlash va ularga qarshi to‘g‘ri
tizimlashtirilgan kurash zarur.
Materiallar va uslublar:
Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi Zoologiya instituti, shuningdek, Toshkent davlat agrar universitetining
“Entomologiya va o‘simliklarni himoya qilish” kafedrasida tavsiya etilgan uslubiy
qo‘llanmalarga asoslangan holda olib borildi.Asosiy manba sifatida quyidagi uslubiy
qo‘llanmalarga tayandik: To‘ychiyev A.T., Yusupov A.A. (2008). O‘simliklar
entomofaunasi va ularning monitoringi uslublari.
–
T.: “Fan va texnologiya”
nashriyoti. Rasulov A.Q. (2012). O‘simliklarni himoya qilishda amaliy usullar. –
280
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Samarqand: SamDU nashriyoti, [3.148 b.]Juraev A.T., Sharipov M.Q. (2015).
Sabzavot ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashning biologik asoslari.
–
T.:
“Iqtisodchi” nashriyoti, 132 b.Ushbu uslubiy qo‘llanmalarga muvofiq, dala
tadqiqotlari 2022
–
2024-yillarda Toshkent viloyatining Zangiota va Qibray
tumanlarida joylashgan fermer xo‘jaliklari bazasida o‘tkazildi. Piyoz ekinlarida
zararkunandalar soni, turlari va zararlanish bosqichlarini aniqlash uchun yopishqoq
tuzoqlar, bevosita o‘simlikdan ko‘zdan kechirish, laboratoriya diseksiyasi va
feromonli monitoring metodlari qo‘llanildi.
Natijalar va ularning muhokamasi:
2024-yilda Toshkent viloyati hamda
undan tashqaridagi ayrim fermer xo‘jaliklarida olib borilgan dala kuzatuvlari
natijasida piyoz ekinlarida bir nechta entomofauna vakillari aniqlanib, ularning o‘sish
bosqichlari, tarqalish holati va zarar yetkazish darajasi o‘rganildi.
Quyida ularning
turlari, biologik sinfi, oilasi, ilmiy (lotincha) nomi va zarar xususiyatlari bayon
qilinadi.
281
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1-rasm. Piyoz pashshasini uchrash dinamikasi.
Piyoz
pashshasi
–
Delia
antiqua
Meigen
Turkumi:
Diptera
(Pashshasimonlar)Oila:
Anthomyiidae,
lotincha
nomi:
Delia
antiqua
Meigen,zararliligi: Lichinkalari piyozning pastki poyasini va ildizbo‘g‘imini yemirib,
o‘simlikning so‘lishiga, oxir
-
oqibat qurib qolishiga sabab bo‘ladi. Hosilga bevosita
katta zarar yetkazadi.
Tarqalishi: Butun respublika bo‘ylab, ayniqsa erta ekilgan
piyozda ko‘p uchraydi.
Piyoz oq chivini
–
Eumerus strigatus Fallén
,turkum:
Diptera.Oila: Syrphidae.Lotincha nomi: Eumerus strigatus Fallén,
zararliligi:
Lichinkalari piyoz ildizpoyasini yemiradi, piyoz boshining chirishiga olib keladi.
Tarqalishi: Asosan tuproq namligi yuqori bo‘lgan hududlarda uchraydi.
Oddiy trips
–
Thrips tabaci Lindeman, turkum:
282
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2-rasm. Piyoz pashshasi
–
Delia antiqua Meigen
Thysanoptera (Tripslar), oila: Thripidae, Lotincha nomi: Thrips tabaci
Lindeman.Zararliligi: Barg to‘qimasini so‘rib oziqlanadi. Fotosintezni izdan
chiqaradi, o‘sishni sekinlashtiradi. Virus kasalliklarini ham tarqatadi.
Tarqalishi:
Harorat yuqori bo‘lgan issiq va quruq joylarda ko‘p uchraydi.
Yashil shira
–
Myzus
persicae Sulzer, turkum: Hemiptera (Yarim qanotlilar),oila: Aphididae, Lotincha
nomi: Myzus persicae Sulzer, Zararliligi: Barglarning orqa tomonida koloniya hosil
qilib, shira so‘rib oziqlanadi. Virus kasalliklari tashuvchisidir.
Xulosa
: Ochiq maydon va issiqxonada keng tarqalgan
. Ikki dog‘li
o‘rgimchakkana
–
Tetranychus urticae Koch,turkum: Acarina (Kanalar),oila:
Tetranychidae, Lotincha nomi: Tetranychus urticae Koch, zararliligi: Bargning pastki
qismida yashab, hujayra shirasi bilan oziqlanadi. Bargda oqish dog‘lar paydo bo‘ladi,
natijada fotosintez buziladi. Tarqalishi: Asosan quruq va issiq iqlimli hududlarda
kuchli tarqalgan.
Yuqoridagi kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, piyoz ekinlarining vegetatsiya davri
davomida bir nechta zararkunandalar bir vaqtda yoki ketma-ket rivojlanib,
o‘simliklarning o‘sishi va hosildorligiga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ayniqsa piyoz pashshasi va tripslar iqtisodiy zarar yetkazuvchi asosiy turlar sirasiga
kiradi.
Adabiyotlar:
1.
Муминов А.М., Песцов В.И., Василевский В.Н., Раджабова Н.
Вредители и болезни овощных бахчевых и картофеля. // Справочник по
283
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
овощеводству, бахчеводству и картофелеводству. –
Т.: Меҳнат,1986. –
С. 214
-
244.
2.
Пишнамазов Г. А. Биологической обоснования и определенийе систем
мероприятий по зашите овошних култур и картофеля от вредителей в Азерб
ССР. Автореф. Дис.
.
... докл. Биол. Наука
.
Баку
, 1969.
3.
Репш, Н. В. Особенности биологии, экологи и вредоносной
деятельности луковой и капустных мух
(Diptera, Anthomyiidae)
в Приморском
крае. Вестник оренбургского государственного университета.
- 2007.-
№ 12.
-
С.
56-60.
4.
Репш, Н. В. Морфологические особенности луковой мухи
Deliaantiqua
(Meigen, 1826) (Diptera: Anthomyiidae)
Животный и растительный мир Дальнего
Востока: сб. науч. тр. / Под ред. С. Д. Артамонова, А. С. Коляда.
-
Уссурийск:
Изд
-
во УГПИ, 2010.
-
Вып.14.
-
С. 12
-16.
5.
Рашидов М.И., Кимсанбаев Х.Х. Ўсимликларни ўйғунланган ҳимоя
қилишда
биологик усулнинг ўрни. // Ўзбекистон аграр фани хабарномаси. –
Тошкент, 2000. –
№1. –
37-
40 б.
