SUHBATLARDA KONVERSATSION IMPLIKATURALARNING QO‘LLANILISHI: GRAYS QOIDALARI ASOSIDA TAHLIL

300

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

SUHBATLARDA KONVERSATSION IMPLIKATURALARNING

QO‘LLANILISHI: GRAYS QOIDALARI ASOSIDA TAHLIL

Salimova Gulnoza Anvar qizi

Buxoro davlat tibbiyot instituti Yoshlar masalalari,ma’naviyat va

ma’rifat bo‘limi uslubchisi

anvarovnagulinoz@gmail.com

Annotatsiya:

Ushbu maqolada suhbatlarda yuzaga keladigan konversatsion

implikatura fenomeni tahlil qilinadi. Tadqiqot H. P. Graysning Hamkorlik prinsipi va
uning miqdor, sifat, munosabat hamda uslub qoidalari asosida olib borilgan.

Konversatsion implikaturalar tilshunoslikda yashirin yoki bilvosita ma’noni ifodalash
vositasi sifatida ahamiyatga ega bo‘lib, maqolada O‘zbek tilidagi misollar orqali
ularning

kommunikativ

funksiyalari

ko‘rsatildi.

Natijalar

pragmatik

kompetensiyaning muhimligini ta’kidlaydi va keyingi tadqiqotlarda korpus
lingvistikasi hamda sun’iy intellekt asosidagi yondashuvlarning zarurligini bildiradi.

Kalit so‘zlar:

konversatsion implikatura, Hamkorlik prinsipi, Grays qoidalari,

pragmatika, O‘zbek tili, kommunikativ funksiyalar, yashirin ma’no, suhbat tahlili,
nutqdagi bilvosita ma’no, lingvistik tahlil.

Abstract:

This article analyzes the phenomenon of conversational implicature

occurring in dialogues. The study is based on H. P. Grice’s Cooperative Principle and

its maxims of quantity, quality, relation, and manner. Conversational implicatures
play an important role in linguistics as a means of expressing implicit or indirect
meaning. The article demonstrates their communicative functions through examples
from the Uzbek language. The results emphasize the importance of pragmatic
competence and highlight the need for further research using corpus linguistics and
artificial intelligence-based approaches.

Keywords:

conversational implicature, Cooperative Principle, Grice’s maxims,

pragmatics, Uzbek language, communicative functions, implicit meaning, dialogue
analysis, indirect meaning in speech, linguistic analysis.

Kirish

Zamonaviy pragmatika sohasida konversatsion implikatura nutq jarayonida

to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri aytilmagan, ammo kontekst va ishtirokchilarning umumiy bilimlari

asosida anglanadigan ma’nolarni ifodalaydi [3, 5]. Ushbu fenomen tilshunoslikda
yashirin yoki bilvosita ma’noni o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. H. P. Grays (1975)
tomonidan ilgari surilgan Hamkorlik prinsipi va uning to‘rt qoidasi —

miqdor, sifat,

munosabat va uslub

—

nutq tahlilining asosiy metodologik vositalaridan biri

hisoblanadi [3, 6].

301

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Konversatsion implikaturalar nutqdagi muloqot jarayonini yanada boyitib,

bilvosita ifodalarning kommunikativ funksiyalarini amalga oshiradi. Bu maqolada

konversatsion implikaturalar O‘zbek tilidagi misollar orqali tahlil qilinib, ularning
nutqdagi kommunikativ roli va o‘ziga xosligi ko‘rsatildi. Tadqiqotning asosiy

maqsadi

—

pragmatik hodisalar, jumladan, bilvosita ma’no, kinoya, hazil va ijtimoiy

kontekstga moslashuv kabi fenomenlarni o‘rganishdir.

Nazariy Asoslar.

H. P. Graysning Hamkorlik prinsipi (1975) nutq

ishtirokchilarining muloqotni samarali va maqsadga muvofiq olib borishga intilishini

ta’kidlaydi. Ushbu prinsip to‘rtta asosiy qoidadan iborat [3]:

Miqdor qoidasi: Kerakli

va yetarli ma’lumot bering, ortiqcha yoki kam ma’lumot bermang.

Sifat qoidasi: Faqat

rost va ishonchli ma’lumot ayting.

Munosabat qoidasi: Gap mavzuga dolzarb

bo‘lsin.

Uslub qoidasi: Aniq, ravshan va tartibli ifoda qilinsin.

Shuningdek, pragmatikaning rivojlanishida Sperber va Wilsonning Relevance

Theorysi (1986) ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu nazariya nutq

ishtirokchilarining muloqotda eng muhim ma’no va axborotni aniqlashga

intilishlarini asos qilib oladi. Relevance Theory

ga ko‘ra, har bir muloqot ishtirokchisi

o‘zaro samarali kommunikatsiya uchun maksimal darajada mos va lo‘nda ma’no

olishga intiladi. Bu jarayonda kontekst, umumiy bilimlar va nutq ishtirokchilarining

e’tiborida bo‘lgan axborotlarning dolzarbligi muhim rol o‘ynaydi. Shunday qilib,
nutqda to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri aytilmagan, ammo kontekst asosida tushuniladigan

implikaturalar paydo bo‘ladi. Bu implikaturalar muloqotni yanada boyitadi va ifoda
qilingan so‘zlarning ko‘p qirrali ma’nolarini anglash imkonini yaratadi [14].

Bundan tashqari, Searle’ning nutq aktlari nazariyasi (1969) pragmatika sohasida

muhim nazariy asos bo‘lib, u nutq ishtirokchilarining niyatlarini, ya’ni bilvosita yoki
to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri amalga oshiriladigan nutq aktlarini tahlil qilishga imkon beradi. Bu

nazariyaga ko‘ra, har bir nutq bayonoti ma’lum bir ijtimoiy niyat bilan amalga

oshiriladi va bu niyatni tushunish uchun kontekst, muloqot ishtirokchilarining
umumiy bilimlari va madaniy normalar hisobga olinadi. Shu tariqa, nutq aktlari

nazariyasi bilvosita ma’nolar va implikaturalarning shakllanishini chuqurroq
anglashga yordam beradi, ayniqsa ijtimoiy munosabatlar va niyatlarning o‘zaro
ta’sirida [15].

Konversatsion Implikatura Tushunchasi.

Konversatsion implikatura

—

nutqda bevosita ifodalanmagan, ammo muloqot konteksti va ishtirokchilarning

umumiy bilimlari asosida tushuniladigan ma’nodir [5, 6]. Ko‘pincha u Graysning

qoidalarining bilvosita buzilishi yoki maqsadli chetga chiqishi orqali yuzaga keladi.

Masalan: A: “Ali keladimi?” B: “Mashinasining kalitini oldim.”Bu yerda B

302

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

munosabat qoidasi buzilgan holda, mavzudan chetga chiqadi va bu bilan “Ali
kelmaydi” degan ma’no anglanadi [3, 4].

Konversatsion Implikaturalarning Kommunikativ Funksiyalari.

Konversatsion implikaturalar quyidagi kommunikativ maqsadlarni amalga

oshiradi:

Ehtiyotkorlik va yumshatish:

Qarama-qarshilikdan qochish, tanqidni

yumshatish [1].

Hazil va kinoya:

Emotsional ta’sir yaratish va ijtimoiy aloqalarni

mustahkamlash [7].

Ijtimoiy rol va odob:

Ijtimoiy masofani saqlash va subtil ijtimoiy

signal berish [11].

Ma’lumotni yashirish:

Maxfiy yoki sezgir ma’lumotni

anglatishdan qochish [13].Ushbu funksiyalar O‘zbek tilida kundalik muloqot va

ommaviy axborot vositalarida keng tarqalgan [8].

O‘zbek tilidan misollar va izohlar.

Misol 1 (Miqdor qoidasi):

A: “Ushbu

maqolani o‘qidingmi?”B: “Sarlavhasini ko‘rdim.”Bu javob to‘liq ma’lumot
bermaydi, B maqolani to‘liq o‘qimaganligi anglanadi. Miqdor qoidasi buzilgan,
chunki yetarli ma’lumot taqdim etilmagan [5, 8].

Misol 2 (Sifat qoidasi):

A: “Sinf

rahbaringiz qanday inson?”B: “Har doim qat’iy va sinchkov edi.”Bu javobda B uni

yoqtirmasligi ehtimoli bor, ammo bevosita tanqid qilmaydi. Bu sifat qoidasining

bilvosita buzilishi sifatida qaraladi, ya’ni rost va to‘liq ma’lumot berilmagan

[1].Misol 3 (Munosabat qoidasi):

A: “Imtihon qiyin bo‘ldimi?”B: “Men kechasi

uxlamadim.”Javobda to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri “ha” yoki “yo‘q” deyilmagan, ammo kechasi

uxlamaslik imtihonning qiyinligini anglatadi. Bu munosabat qoidasining bilvosita
buzilishi sifatida qaraladi [3, 8].Misol 4 (Uslub qoidasi):

A: “Bu taomni kim

tayyorladi?”B: “Ehtimol, kimdir o‘zicha urinib ko‘rgandir.”Bu javobda kinoya bor,

taom yaxshi tayyorlanmaganini noaniq tarzda bildiradi. Uslub qoidasi buzilgan va
kinoya orqali tanqid ifodalangan [7].

Xulosa qilib aytganda

, konversatsion implikaturalar tilning yashirin va noaniq,

lekin juda samarali kommunikativ imkoniyatlaridan biri hisoblanadi. Ular orqali

insonlar o‘zaro muloqotda to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri aytilmagan, ammo kontekst va umumiy

bilimlarga tayangan holda ko‘p ma’lumotlarni anglashlari mumkin bo‘ladi [12, 10].
Bu hodisa nafaqat nutqning yuzaki ma’nosini boyitadi, balki muloqotni yanada
samarali, ixcham va ko‘p qirrali qiladi. Shu nuqtai nazardan, H. P. Grays tomonidan

ishlab chiqilgan Hamkorlik prinsipi va uning miqdor, sifat, munosabat hamda uslub
qoidalari konversatsion implikaturalarning yuzaga kelishini tushunish va tahlil
qilishda asosiy metodologik vosita sifatida xizmat qiladi. Bu qoidalar nutq

ishtirokchilarining qanday qilib muloqotni samarali, maqsadga muvofiq va o‘zaro

anglashilgan tarzda olib borishini ochib beradi [3, 5].

303

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Ushbu tahlillar pragmatik kompetensiyaning nafaqat tilshunoslar, balki

tarjimonlar, jurnalistlar va o‘qituvchilar uchun ham zarurligini ko‘rsatadi. Kelgusida
korpus lingvistikasi va sun’iy intellekt asosidagi avtomatik tahlillar konversatsion
implikaturalarning yanada chuqur o‘rganilishiga xizmat qilishi mumkin [4, 16].

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in

language usage. Cambridge University Press, 45-87.

2.

Crystal, D. (2003). The Cambridge encyclopedia of the English language

(2nd ed.). Cambridge University Press, 233-245.

3.

Grays, H. P. (1975). Logic and conversation. In P. Cole & J. L. Morgan

(Eds.), Syntax and semantics (Vol. 3, pp. 41

–

58). Academic Press.

4.

Karimov, B. (2023). Sun’iy intellekt va pragmatikaning yangi istiqbollari

[Artificial Intelligence and New Prospects of Pragmatics]. Tilshunoslik jurnali, (1),
30

–

38.

5.

Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press, 100-

120.

6.

Mey, J. L. (2001). Pragmatics: An introduction (2nd ed.). Blackwell, 15-

30.

7.

Namatova, Z. (2021). O‘zbek tilida konversatsion implikuralarning

pragmatik tahlili [Pragmatic analysis of conversational implicatures in Uzbek].
Filologiya masalalari, (2), 112

–

118.

8.

Qodirova, M. (2020). Pragmatik tilshunoslik: nazariya va amaliyot

[Pragmatic linguistics: theory and practice]. Fan va texnologiya, 56-75.

9.

Saidov, O. (2018).

Til siyosati va normativ me’yorlar

[Language policy

and normative standards]. Fan, 21-35.

10.

Thomas, J. (1995). Meaning in interaction: An introduction to

pragmatics. Longman, 40-55.

11.

Widdowson, H. G. (2007). Discourse analysis (2nd ed.). Oxford

University Press, 90-110.

12.

Yule, G. (1996). Pragmatics. Oxford University Press, 25-50.

13.

Yusupova, D. (2021). O‘zbek tilidagi zamonaviy til o‘zgarishlari

[Modern language changes in Uzbek]. Til va adabiyot, 75-88.

14.

Sperber, D., & Wilson, D. (1986). Relevance: Communication and

cognition. Blackwell, 1-25.

304

Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

15.

Searle, J. R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of

Language. Cambridge University Press, 33-60.

16.

Karimov, B., & Saidov, O. (2024). Sun’iy intellekt va tilshunoslikda

yangi yondashuvlar [Artificial intelligence and new approaches in linguistics].
Tilshunoslik jurnali, (2), 15-27.