333
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING HUQUQIY ONGINI
RIVOJLANTIRISHDA XORIJIY TAJRIBALAR TAHLILI
Zaripova Mohinabonu O‘ktam qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti magistranti
@mohinabonuuktamovna@gmail.com
Annotatsiya.
Maqolada xorijiy davlatlarning boshlang‘ich ta’lim bosqichida
huquqiy ongni shakllantirish bo‘yicha ilg‘or tajribalari tahlil qilinib, milliy ta’lim
tizimiga moslashtirish yo‘nalishlari ochib berilgan. Mamlakatlar misolida bolalarda
huquqiy tafakkurni rivojlantirish usullari, ta’limga integratsiyalashgan yondashuvlar,
zamonaviy vositalar yoritilgan va amaliy xulosalar berilgan.
Kalit so’zlar
: huquqiy ong, huquqiy tarbiya, boshlang‘ich ta’lim, xorijiy tajriba,
fuqarolik tarbiyasi, O‘zbekiston ta’limi, interfaol metodlar, bolalar huquqlari,
qonuniylik
АНАЛИЗ ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА В РАЗВИТИИ ПРАВОВОГО
СОЗНАНИЯ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ
Аннотация.
B статье проанализирован передовой зарубежный опыт
формирования правового сознания на начальном этапе школьного образования,
а также раскрыты направления адаптации этого опыта к национальной системе
образования. На примере различных стран освещены методы развития
правового мышления у детей, интегративные подходы в обучении,
современные средства и приведены практические выводы.
Ключевые слова:
правовое сознание, правовое воспитание, начальное
образование, зарубежный опыт, гражданское воспитание, система образования
Узбекистана, интерактивные методы, права ребёнка, законность.
ANALYSIS OF FOREIGN EXPERIENCE IN DEVELOPING LEGAL
AWARENESS AMONG PRIMARY SCHOOL STUDENTS
Abstract.
The article analyzes advanced foreign experiences in developing legal
awareness at the primary education level and outlines the directions for adapting
these practices to the national education system. Using examples from different
334
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
countries, it highlights methods for fostering legal thinking in children, integrated
educational approaches, modern tools, and provides practical conclusions.
Keywords:
legal awareness, legal education, primary education, foreign
experience, civic education, Uzbekistan's education system, interactive methods,
children's rights, rule of law.
Bugungi globallashuv davrida shaxsning huquqiy ongini erta yoshdan
shakllantirish masalasi ko‘plab davlatlar ta’lim siyosatida muhim o‘rin tutmoqda.
Ayniqsa, boshlangan jarayonni maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim bosqichida
boshlab, o‘quvchilarning huquqiy bilimlari, ijtimoiy mas’uliyati va qonunlarga
hurmatini mustahkamlash yo‘nalishida ko‘plab ilg‘or xorijiy tajribalar shakllangan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev yosh avlod tarbiyasi va
huquqiy ongini oshirish bo‘yicha ko‘plab marotaba fikr bildirganlar. Xususan, u kishi
quyidagicha ta’kidlaydilar:
“Biz yangi O‘zbekistonni barpo etishni boshladik. Bu yo‘lda eng katta kuchimiz
–
bu bilimli, huquqiy ongli va vatanparvar yoshlar bo‘ladi.”
“Huquqiy madaniyat avvalo oiladan, bog‘chadan, maktabdan boshlanishi kerak.
Bolani yoshligidan qonun va tartibga hurmat ruhida tarbiyalamasak, u ertaga befarq
bo‘lib qoladi.”
Bu fikrlar shuni ko‘rsatadiki, huquqiy tarbiya maktab tizimining boshlang‘ich
bosqichidan boshlab yo‘lga qo‘yilishi O‘zbekistonda ham ustuvor vazifa etib
belgilanmoqda. Quyida xorijiy davlatlarning boshlang‘ich ta’lim bosqichida huquqiy
ongni shakllantirish bo‘yicha ilg‘or tajribalarini tahlil qilsak:
Amerika Qo‘shma Shtatlari tajribasida:
huquqiy tarbiya ta’lim tizimining
ajralmas qismi hisoblanadi. Boshlang‘ich sinflarda "Citizenship Education"
(fuqarolik ta’limi) fani orqali o‘quvchilarga konstitutsiya, inson huquqlari, erkinlik,
adolat, majburiyatlar haqida dastlabki tushunchalar beriladi. O‘quvchilar real hayotga
yaqin misollar asosida sinfdagi qoidalarni o‘rganish, demokratik qarorlar qabul qilish,
bahs-
munozarada ishtirok etish orqali huquqiy ko‘nikmalarga ega bo‘lishadi.
Shuningdek, mahalliy sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar bilan
hamkorlikda tashkil etiladigan darsdan tashqari mashg‘ulotlar, "mini
-sud jarayonlari"
o‘quvchilar uchun samarali vosita hisoblanadi.
Buyuk Britaniya tajribasida: Buyuk Britaniyada boshlang‘ich ta’limda huquqiy
ong “Personal, Social, Health and Economic education” (PSHE) fanida o‘rgatiladi.
Mazkur fan orqali o‘quvchilarga jamiyatda o‘zini tutish, qonunlarga bo‘ysunish,
jamiyatdagi rollar, mas’uliyat, tenglik, zo‘ravonlikka qarshi turish kabi mavzular
335
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yoritiladi. Shuningdek, “British Values” (Britaniya qadriyatlari) kontseptsiyasi
asosida huquqiy ong bilan birga tolerantlik, demokratiya, qonun ustuvorligi singari
qadriyatlar singdiriladi. Interaktiv metodlar, bahs-munozaralar, loyihalar asosida
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash va fuqarolik pozitsiyasi shakllantiriladi.
Finlyandiya tajribasida: o‘quvchilarning huquqiy savodxonligini oshirishga
alohida e’tibor qaratiladi. Bu davlatda huquqiy tarbiya alohida fan sifatida emas,
balki barcha fanlarga integratsiyalashgan tarzda beriladi. Masalan, atrof-muhitni
asrash, tenglik, odamlararo munosabatlar, fikr erkinligi, bolalarning huquqlari kabi
masalalar har bir dars mavzusida muhokama qilinadi. Finlyandiyada bolalarga
mustaqil fikr yuritish, o‘z huquqlarini tan olish, shaxsiy mas’uliyatini anglash
ko‘nikmalari tarbiyalanadi. O‘qituvchilar uchun esa har yili yangilangan huquqiy
tarbiya bo‘yicha metodik qo‘llanmalar taqdim etiladi.
Yaponiya tajribasida: maktablarda huquqiy ongni shakllantirish “morality
education” (axloqiy ta’lim) fani doirasida amalga oshiriladi. O‘quvchilar odob
-axloq,
halollik, mas’uliyat, jamiyatga foydali bo‘lish, o‘z huquq va majburiyatlarini
tushunish orqali huquqiy ongni shakllantiradilar. Har bir maktabda darsdan tashqari
mashg‘ulotlar orqali “jamiyatda to‘g‘ri yashash” qoidalari o‘rgatiladi. Huquqiy
bilimlar ko‘proq real hayotiy vaziyatlar asosida beriladi: avtobusda yurish qoidalari,
bolalar bog‘chasidagi munosabatlar, do‘stlik va xatti
-harakatning oqibatlari orqali
o‘rgatiladi. Bunda milliy urf
-odatlarga tayangan axloqiy qadriyatlar asosida huquqiy
tarbiya yo‘lga qo‘yilgan.
Germaniya tajribasida: maktabgacha ta’limdan boshlab bolalarga huquqiy
tarbiya berishga e’tibor kuchli. Boshlang‘ich maktablarda “sozlamaviy tarbiya”
(Erziehung zur Rechtsstaatlichkeit) orqali qonunlar, tartib-qoidalar, inson huquqlari,
tenglik va erkinlik tushunchalari izchil o‘rgatiladi. O‘quvchilar sinf ichidagi
vaziyatlar orqali qonuniylik va odillikni tushunishga o‘rgatiladi. Bundan tashqari,
"Demokratiya maktabda boshlanadi" dasturi asosida o‘quvchilar maktab hayotida
faol ishtirok etish, sinf majlislarida ovoz berish, o‘z fikrini bildirish imkoniyatlariga
ega. Har bir maktabda “huquqiy vakil” lavozimi joriy etilgan bo‘lib, bolalarning
huquqiy masalalarda murojaat qilish imkoniyati yaratilgan.
Janubiy Koreya tajribasida: huquqiy tarbiya maktabda "fuqarolik ta’limi" orqali
amalga oshiriladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun sodda, tushunarli darsliklar,
maxsus illyustratsiyalar, video darslar yaratilgan. Har bir o‘quvchi o‘zini jamiyat
a’zosi sifatida anglashga, ijtimoiy mas’uliyatni his qilishga o‘rgatiladi. Huquqiy ong
bilan birga axborot xavfsizligi, onlayn xatti-harakatlar madaniyati, raqamli etikaga
336
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ham urg‘u beriladi. Sinfda bolalar o‘rtasida yuzaga kelgan nizolarni qonuniy yo‘l
bilan hal qilishga o‘rgatish orqali real amaliyotga asoslangan yondashuv qo‘llaniladi.
Singapur tajribasida: huquqiy tarbiya "Character and Citizenship Education"
(CCE) fanida yoritiladi. Bu fandan darslar o‘ziga xos tarzda —
rolli o‘yinlar,
muammoli vaziyatlar, ijtimoiy loyihalar asosida o‘tiladi. Har bir bola oilada,
maktabda va jamiyatda qanday huquq va majburiyatlarga ega ekani tushuntiriladi.
O‘quvchilar “mening jamiyatimda nima yaxshi?”, “mening qarorim jamiyatga
qanday ta’sir qiladi?” degan savollarga javob topishga o‘rgatiladi. Shuningdek,
bolalarda ijtimoiy adolat, qonun ustuvorligi, hurmat, bag‘rikenglik kabi qadriyatlar
ongli ravishda shakllantiriladi.
Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, huquqiy ongni erta yoshdan
shakllantirish
—
jamiyatning kelajakdagi qonunlarga itoatkor, faol va mas’uliyatli
fuqarolarini tayyorlashning muhim bosqichidir. Huquqiy tarbiya alohida fan sifatida
emas, balki barcha fanlar orqali integratsiyalashgan tarzda olib borilishi samaralidir.
Real hayotiy misollar, rolli o‘yinlar va muammoli vaziyatlar orqali o‘quvchilar
huquqiy qarorlar qabul qilishga o‘rganadi. Maktab va ota
-onalar hamkorligi huquqiy
tarbiyaning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Har bir mamlakat milliy
qadriyatlariga tayangan holda huquqiy tarbiyani amalga oshiradi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ushbu tajribalarni tanlab olib, mahalliy sharoitga
moslashtirish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida huquqiy ongni zamonaviy,
samarali va bosqichma-bosqich rivojlantirish mumkin.
Bugungi kunda har bir jamiyatning taraqqiyoti fuqarolarining huquqiy
savodxonligi, qonunlarga hurmati va ijtimoiy mas’uliyatiga bog‘liq. Bu xususda,
shaxsning huquqiy ongini erta yoshdan boshlab shakllantirish dolzarb masalaga
aylangan. Zero, bola yoshlikdan qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalansa, kelajakda u
adolatparvar, ongli va vatanparvar fuqaro bo‘lib yetishadi. Xorijiy davlatlar tajribasi
shuni ko‘rsatadiki, huquqiy ongni rivojlantirish jarayoni faqat darslik doirasida
cheklanmasligi, balki hayotiy va amaliy faoliyatga tayanishi zarur. Bunday
yondashuv o‘quvchining bilimini mustahkamlash bilan birga, uning hayotiy
qadriyatlarini, ijtimoiy ongini va axloqiy tamoyillarini ham shakllantiradi. Jumladan,
bu boradagi xulosalar quyidagilardan iborat:
1.Erta yoshdan huquqiy tarbiya berish muhimdir. Xalqaro tajribada aynan
boshlang‘ich sinf davrida huquqiy ongga asos solinishi natijasida yoshlar huquqiy
mas’uliyatni erta anglaydi.
337
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.Huquqiy tarbiya integratsiyalashgan holda olib borilishi kerak. Fanlararo
yondashuv, o‘yinlar, hayotiy vaziyatlar asosidagi metodlar o‘quvchilarning ongiga
chuqur ta’sir etadi.
3. Oila, maktab va jamiyat hamkorligi zarur. Ota-
onalar, o‘qituvchilar va
mahalla tizimi birgalikda huquqiy ongni shakllantirishda faol ishtirok etishi kerak.
4.Raqamli vositalar va interaktiv texnologiyalar qo‘llanishi kerak. Zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish huquqiy bilimni bolaga
sodda va qiziqarli tarzda yetkazish imkonini beradi.
5. Prezident tashabbuslari asosida milliy model shakllantirilishi kerak.
O‘zbekistonda olib borilayotgan huquqiy islohotlar, “Yangi O‘zbekiston” g‘oyasi
asosida huquqiy ongni rivojlantirishga xizmat qiluvchi maxsus o‘quv dasturlari joriy
etilishi dolzarbdir.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, boshlang‘ich ta’lim bosqichida huquqiy
ongni shakllantirish
–
yosh avlodni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalashning muhim
poydevoridir. Xorijiy tajribalar bu jarayonda interfaol metodlar, real hayotiy
vaziyatlar va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish muhimligini ko‘rsatmoqda.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ham bu boradagi faoliyat izchil rivojlanmoqda. Zero,
huquqiy tarbiyani samarali tashkil etish uchun xorijiy tajribalarni milliy sharoitga
moslashtirish va uzviy integratsiya qilish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
:
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
murojaatnomalari. (2020
–
2024 yillar).
2.UNESCO. Education for Global Citizenship and the Rule of Law (2017).
3.U.S. Department of Education. Civic Learning and Engagement Framework
for 4.Elementary Schools (2022).
5.British Council. PSHE Curriculum Overview (2021).
6.Finnish National Board of Education. Core Curriculum for Basic Education in
Finland (2016).
7.Japan MEXT. Moral Education in Japanese Primary Schools (2018).
8.Bundeszentrale für politische Bildung (Germany). Democracy and Legal
Education at School (2020).
9.Ministry of Education, Singapore. Character and Citizenship Education
Framework (2021).
10.Ministry of Education, South Korea. Digital Citizenship and Law Education
Programs (2022).
338
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
11.Abdullayeva M., To‘xtayeva Z. “Boshlang‘ich ta’limda huquqiy tarbiyaning
o‘rni.” // “Xalq ta’limi” jurnali, 2023
-
yil, №2.
12.Normurodova G. “Huquqiy ong va madaniyatni shakllantirishda
boshlang‘ich ta’limning roli.” // “Pedagogika va psixologiya” jurnali, 2024
-
yil, №1.
