344
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
TEMIR YO‘L TRANSPORTI RADIOALOQA TIZIMLARINING
MONITORINGINI TASHKIL ETISH MASALALARI
Xurramov A.Sh., Bakriddinova P.A.
Toshkent davlat transport universiteti, 100067, Toshkent shahri, Temiryo‘lchilar
ko‘chasi, 1
-uy,
Annotatsiya:
Ushbu maqola temir yo‘l transportida radioaloqa tizimlarining
monitoringini tashkil etish masalalarini o‘rganadi. Poyezd harakati xavfsizligini
ta’minlash uchun stansiya navbatchilari, mashinistlar va dispetcherlar o‘rtasidagi
uzluksiz aloqa muhim ahamiyatga ega. Maqolada radiomonitoring texnik vositalari
tahlil qilinib, avtomatlashtirilgan tizimlar (statsionar, ko‘chma va olib yuriluvchi
stansiyalar) orqali chastota boshqaruvi, xatolarni aniqlash va tarmoq barqarorligini
oshirish usullari ko‘rib chiqiladi. Turli o‘lchash asboblarini integratsiya qilish va
yagona boshqaruv protokollaridan foydalanish orqali tizimning samaradorligi va
xavfsizligi muhokama qilinadi. Natijada, radiomonitoringni takomillashtirish temir
yo‘l transportida xavfsizlikni oshirishga hissa qo‘shishi ko‘rsatiladi.
Kalit So‘zlar:
Temir yo‘l transporti, radioaloqa tizimlari, radiomonitoring,
avtomatlashtirilgan tizimlar, chastota boshqaruvi, xavfsizlik, o‘lchash asboblari,
boshqaruv protokoli.
Kirish
Temir yo‘l transportida poyezd radioaloqasi poyezdlar harakati xavfsizligini
ta’minlash va oshirish yuqori o‘rinlarda turadi. Poyezd radioaloqasidan stansiya
navbatchilari, poyezd mashinisti va poyezd dispetcheri o‘zaro aloqasini taminlash
uchun ishlatiladi. Temir yo‘l transportining umumiy texnik jihozlanishi o‘sib
borayotgan sharoitda harakatlanuvchi radiostansiyalar bilan radioaloqani o‘rnatish
juda muhim hisoblanadi.
Tashish xavfsizligini ta’minlash nuqtai nazaridan texnologik radioaloqa sifatiga
qo‘yiladigan yuqori talablar ularning holatini kuzatish, tahlillash va tarmoqlarning
buzilishini oldini olish uchun kanal parametrlarini doimiy monitoringini talab qiladi.
Asosiy qism
Keng koʻlamli, geografik jihatdan taqsimlangan avtomatlashtirilgan
radiomonitoring tizimini yaratishga toʻsqinlik qilayotgan muammo –
bu radiochastota
xizmati tomonidan turli ishlab chiqaruvchilarning radio oʻlchash uskunalaridan
foydalanishi boʻlib, ular nafaqat texnik xarakteristikalari bilan farqlanadi, balki turli
345
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
boshqaruvga ham ega. Uskunalar ishlab chiqaruvchisi tomonidan taqdim etilgan
dasturiy ta
’minot, qoida tariqasida, radiomonitoringi muammolarini faqat “sizning”
uskunangiz turiga nisbatan hal qilishga imkon beradi. Shu bilan birga, radiochastota
xizmatlarida hozirgi vaqtda turli ishlab chiqaruvchilardan sotib olingan to
‘
liq
ishlaydigan qurilmalar mavjud va shuning uchun avtomatlashtirilgan tizim tarkibiga
har-xil turdagi o
‘
lchov vositalarini birlashtirish zarur. Bundan tashqari, qurilmaning
kuchli tomonlarini ishlatishga imkon beradi va ma’lum bir ishlab chiqaruvchi
tomonidan monopoliya xavfini kamaytiradi.
[4].
Har xil turdagi qurimalarga ega tizimni qurishning mumkin bo
‘
lgan varianti
dasturiy ta’minot moduli–
RM
ma’lumotlar bazasi orqali tizimning qolgan qismi
o‘rtasida ma’lumotlar almashinuviga asoslangan. O‘
lchov topshiriqlari
RM MB
–
radiomonitoring ma
’
lumotlar bazasi
ga keladi. Belgilangan vazifalarni bajarish
natijalari ham RM
ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Shunday qilib yangi vazifa paydo
bo
‘
lganda to
‘
g
‘
ridan-to
‘
g
‘
ri ishlaydi, uni hal qilish uchun uskuna bilan zarur
harakatlarni amalga oshiradi, shuningdek
RM MB
ga o
‘
z ishining natijalarini kiritadi.
Bunday holda, uning moduli protokol yordamida ishlashini ta’minlashi shart, bu
to
‘
g
‘
ridan-to
‘
g
‘ri ma’lumotlar bazasi tuzilishiga bog‘
liq emas, balki faqat o
‘
lchov
vazifalariga bog
‘
liq.
RM
MB
RM
topshiriqlarini
rejalashtirgich
RM
topshiriqlarini
namoyish ettirish
Tezkor ishlash
modul bloki
Radio nazorat
qurilmasi
drayveri
Radio nazorat
qurilmasi
Tezkor ishlash
bloki
RM Topshiriqlarini
avtomatik bajarish bloki
Yagona
protokol
1-rasm. Qurilmani boshqarish tuzilmasi
Ushbu tizim bilan vazifa moduli bir xil birlashtirilgan protokol yordamida turli
modullariga kirishi mumkin. Bunday holda, RM ma
’
lumotlar bazasining tuzilishi
o
‘
zgarganda yoki yangi vazifalar paydo bo
‘
lganda, faqat topshiriq moduliga
o
‘zgartirishlar kiritish, muammoni hal qilish uchun zarur bo‘lgan so‘
rovlar
kombinatsiyasini o
‘
zgartirish kerak bo
‘
ladi. Uskunani boshqarish tizmi o
‘
ziga hech
qanday o
‘
zgartirish kiritilmaydi.
Yangi radiomonitoring vazifasi paydo bo
‘
lganda, parametrlarini
RM MB
dan
o
‘
qiydi va qabul qilingan vazifaga mos keladigan birlashtirilgan protokol buyruqlari
346
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ketma-ketligini hosil qiladi. Qurilmadan o
‘
lchov natijalarini olishda vazifa tarjimoni
RM MB
o
‘
lchangan parametrlarining qiymatlarini qayd qiladi.
Agar vaqt rejimida yuqori tezlikda ishlaydigan uskunalar bilan ishlash zarur
bo
‘
lsa (signal spektrining xususiyatlarini kuzatishda), topshiriq moduli TTA ish
blokiga so
‘
rovlar yuborish va undan javob olish imkonini beradi. RM ma
’
lumotlar
bazasidan foydalanilmaydi va nazorat birlashtirilgan protokol bo
‘
yicha amalga
oshiriladi (1-rasm).
RM serverining boshqasi bilan o
‘zaro ta’siri
RMning ma
’
lum bir nuqtasida va
boshqa tugunlarda ma
’
lumotlar bazasini sinxronlashtirishgacha kamayadi.
Sinxronizatsiya RM server dasturi yordamida amalga oshiriladi. Bundan tashqari,
radio o
‘
lchash uskunalarini to
‘
g
‘
ridan-to
‘
g'ri boshqarish uchun RM server dasturiy
ta’minoti boshqa vazifa orqali yagona protokol yordamida radio o‘
lchash
uskunalarini bevosita boshqarish uchun kanal bilan ta’minlaydi. Ushbu yondashuv
turli ishlab chiqaruvchilarning uskunalarini nazorat qilish imkoniyatini beradi va
avtomatlashtirilgan tizimni qurish va texnik xizmat ko
‘
rsatishni soddalashtiradi.
Radioaloqa tizimida avtomatlashtirilgan monitoring tizimini ishlab chiqish
Radioaloqa tizimi, ma’lumotlarni simsiz uzatish va radiochastotalarni
boshqarish usularini rivojlantirishni talab qiladi. Radiochastotalarni boshqarishda
simsiz aloqa tizimida samarali foydalanish kerak bo‘ladi. Radioelektron
qurilmalardan foydalanilayotganda uni rejalashtirish, tartibga solish kerak bo‘ladi.
Radiochastotani boshqarish tizimining eng muhim funksiyalari radiomonitoringini
o
‘
z ichiga oladi
Elektromagnit muhit, radio diapazon va chastota ko‘rsatkichlari, stansiyalar
rivojlangani sari radiomonitoring tizimi ham doimiy ravishda rivojlanmoqda.
Radiomonitoring tizimi nazorat jarayoni hisoblanadi bunda radioelektron
qurilmalarning parametrlari va mumkun bo‘lgan o‘zaro ta’sirlar ko‘rsatiladi.
Radiochastotalarni monitoring qilish:
✓
aloqaga chiqayotgan yoki so‘zlashayotgan poezd dispetcheri yoki stansiya
navbatchisi kim ekanligini aniqlash;
✓
monitoring qilishda chastotalarni ro‘yhatini belgilash imkoniyati;
✓
nazorat vazifalari bo‘yicha ma’lumotlarni yetkazish;
✓
radiomonitoring vazifalarni bajarish uchun tizimdan buyruqlarni olish;
✓
radiomonitoring qilishda chastotadagi xatoliklarni aniqlash;
✓
monitoring tizimida parametrlar o‘lchanadi, uzatuvchilarning texnik
xususiyatlari nazorat qilinadi.
347
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Endilikda hodimlarning sonini ortirmasdan, avtomatlashtirilgan tizimdan
foydalanib murakkablashayotgan vazifalarni hal qilish mumkin. Bu esa eng samarali
radiomonitoring tizimlari mijoz-server texnologiyasidan foydalanib, murakkab
dasturiy ta
’
minotdan haqiqiy vaqt rejimida ishlaydigan yagona kompyuter tarmog
‘
iga
birlashtirilgan statsionar, va ko‘chma radiomonitoring stansiyalarining ierarxiyasini
ifodalaydi. Poezd dispecheri yoki stansiya navbatchisini doimiy ish yuritishidan ozod
qiladi. Bundan tashqari qurilmalarni avtomatik vazifalarini bajaradi va foydalaniy
yaxshilanadi, misol uchun radiodiapazoni nazorat qiladi. Radiomonitoringni
qo‘lashda uch turdagi avtomatlashtirilgan radiostansiyalardan foydalaniladi:
✓
statsionar radiostansiya;
✓
ko‘chma radiostansiya;
✓
olib yuriluvchi radiostansiya
Radiomonitoring
stansiyalari,
tizimning
markazi
ular
stansiyalarda
foydalanishga mo‘ljalangan. Bunda statsionar stansiyalar nazoratini stansiyalarda
turgan xolatda nazorat qiladi, katta stansiyalarda bir nechta statsionar stansiyalar
qo‘laniladi. Shunda ulardan biri markaz hisoblanib poezd dispecheri yoki stansiya
navbatchisi nazoratida bo‘ladi. Boshqa stansiyalar masofadan boshqariladi va doimiy
poezd dispecheri yoki stansiya navbatchisining doimiy mavjud bo‘lishini talab
qilmaydi
[3].
Statsionar stansiyaning kamchiligi bitta joyga o‘rnatilishi va narxi yuqori
bo‘lganligi yuzasidn stansiyalarni yetarli miqdorda o‘rnatib bo‘lmaydi. Shunung
uchun statsionar stansiyalar qabul qiluvcha va uzatuvchi qurilmalar bilan jihozlanadi.
Ushbu tizimlarda doimiy yoki vaqtinchalik ishlaydigon quvvat manbayiga ega
bo‘lishi kerak. Ko‘chma stansiyalarning ko‘rinishi kichik bo‘lganligi uchun
stansiyalarda o‘rnatish mumkun, stansiyalar shovqinni aniqlaydi va tekshiradi.
348
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Radiopelengator
Simli
liniyalar
Optik tolali
kanallar
Radiopelengator
Radiopelengator
Radiopelengator
Radiopelengator
O
lchovchi
qabul qilgich
O
lchovchi
qabul qilgich
O
lchovchi
qabul qilgich
O
lchovchi
qabul qilgich
O
lchovchi
qabul qilgich
O
lchovchi
qabul qilgich
O
lchovchi
qabul qilgich
Statsionar radiostansiyalar
(yuqori tezlikli radiokanal)
Portativ stansiyalar
(past tezlikli radiokanal)
Mobil stansiyalar
(past tezlikli kanal)
DMR-
radio modemi
Tarmoq
kontsentratori
Tarmoq
kontsentratori
Yuqori tezlikli
radiomodem
1-Post
2-Post
1-Post
1-Post
2-Post
3-Post
Tarmoq
kontsentratori
Periferik stansiya
(Simli kanal)
Simli
modem
1-Post
2-Post
3-Post
4-Post
Printer
Tizimning
yuqori bo
limi
Simli
modem
Yo
naltirgich
Tarmoq
kontsentratori
DMR radio modemi
radiomodem
Radioaloqa
tizimi asosiy
stansiyasi
Past tezlikli
radiomodem
Statsionar stansiyalar
(optik tolali kanal)
2
–
rasm. Radiomonitoringni avtomatlashtirilgan tizimi
Avtomatlashtirilgan tizimlaridan biri 2
–rasmda keltirilgan. Bunda ma’lumotlar
almashinuvi yuqori tezlikda radiokanal, sim yoki optik tolali linyalar orqali amalga
oshiriladi. Ko‘chma radiostansiyalar bilan aloqa qurishda past tezlikdagi aloqa
tizimlaridan foydalaniladi. Har qanday holatda ham boshqaruv xizmatidagi
stansiyaga mos kelishi kerak.
Avtomatlashtirilgan tizimdan tashqari, radiochastota markazi
–
RCHM bilan
radiomonitoring stansiyalarini o‘z ichiga oladi. 3–
rasmda rasmda keltirilgan RCHM
ning diagrammasini ko‘rib chiqamiz.
349
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Radiochastota
markazi
Radiochastota
markazi filiali
Radiochastota
markazi filiali
Radiochastota
filiali
Radio monitoring stanstyasi
3
Radio monitoring stanstyasi
1
Radio monitoring stanstyasi
2
3
–
rasm. Radiochastota markazining diagrammasi.
Markaziy boshqaruvni nazorat qilish uchun avtomatik tizimga bo‘ysunishi
kerak, shunda quyi darajalar yuqori darajadagi nazorat ostida ishlaydi. Dasturiy
ta’minot, radiomonitoring–RM saqlangan ma’lumotlarni olishi va serverga tezkor
kirish imkonini berishi kerak. Natijalarni yuqori darajada kuzatish imkoni mavjud
bo‘lishi kerak.
Radio nazorat
serveri
Radio nazorat
serveri
Radio nazorat
serveri
Radio nazorat
serveri
Radio nazorat
serveri
Radio nazorat
serveri
Radio nazorat
qurilmalari
Radio nazorat
qurilmalari
Radio nazorat
qurilmalari
Radio nazorat
qurilmalari
1-daraja
2-daraja
3-daraja
4
–
rasm. Monitoring tizimining avtomatlashtirilgan blok sxemasi
Tizimda boshqarish varianti uch xil, birinchi variant yuqoridagi RM faqat
bo‘ysinuvchi serverni nazorat qiladi, ikkinchi variant, RM serveri unga ulangan
qurilmalarni nazorat qiladi, uchinchi variant har ikki variantni boshqarishi kerak.
Statsionar stansiyalar, stansiyada o‘lchov qurilmalarini va ko‘chma stansiyaning RM
serverini boshqaradi
[3].
Radiomonitoringning asosiy funksiyalari:
✓
radiomonitoring vazifalarini qo
‘
lda, yoki avtomatik rejimlarida bajarish;
✓
radiomonitoring natijalarini nazorat qilish;
350
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
✓
radiomonitoringda vazifalarni masofadan turib amalga oshirish;
✓
radiomonitoring stansiyalarida qurilmalarni boshqarish.
Radio nazorat
boshqa serverlari
Aloqa liniyasi
Boshqa serverlar bilan
sinxironlash bloki
Boshqa serverlar bilan
sinxironlash bloki
Boshqa bloklar
Boshqa serverlar bilan
sinxironlash bloki
Boshqa serverlar bilan
sinxironlash bloki
Xaritalash va
navigatsiya bloki
RN
MB
Radio nazorat
serveri operatori
Hisobot
Hisobot tuzish bloki
Protokkol
Radio boshqaruv
qurilmasi
Radio boshqaruv
qurilmasi
Radio boshqaruv
qurilmasi
5
–
rasm. RM serverining blok diagrammasi
Bir xil turdagi RM lardan foydalangnda, da’sturiy taminotni oshirish va texnik
xizmat ko‘rsatishni sodalashtirish kerak bo‘ladi.
Har bir RM serveri radiomonitoring
tizimida ma’lumotlarni saqlashning qulay vositasi bo‘
lgan standart radiomonitoring
ma
’
lumotlar bazasini RM o
‘
z ichiga olishi kerak. Oddiy RM
ma’lumotlar bazasining
tuzilishi barcha serverlar uchun bir xil, ammo uning mazmuni server joylashgan
ierarxiya darajasiga bog
‘liq. Ma’lumotlar bazasi natijalarni masofaviy serverlardan
tizimning yuqori darajalariga ierarxik o
‘tkazishni ta’minlaydi va radiomonitoring
vazifalarini bajarish uchun zarur bo
‘lgan ma’lum bir hudud uchun chastota rejasi
to
‘
g
‘risidagi ma’lumotlarni o‘
z ichiga oladi.
RM server
dasturiy ta’minot tizimlarini o‘z ichiga oladi:
✓
boshqaruv;
✓
tezkor texnologik aloqa;
✓
radiomonitoringi vazifalari;
✓
hisobotlarni yaratish;
351
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
✓
ma’lumotlar yig‘
ish.
Boshqaruv RM bloki ma
’
lumotlar bazasining maydonlari, jadvallari va
ma’lumotnomalarini tahrirlashni ta’minlaydi.
RM serverining ierarxiyasi darajasi,
mavjud uskunalar va boshqa serverlar bilan ulanishlarni o
‘
rnatadi.
Ish bloki operatorga ushbu RM serveriga yoki boshqa serverlarga ulangan
qurilmalarni kirishni ta
’
minlaydi, o
‘
lchovlar olinishini ta
’
minlaydi va ularning
natijalarini ko‘rsatadi, vazifalar va o‘
lchov natijalarini ma
’
lumotlar bazasida saqlaydi.
Standart radiomonitoring vazifalari bloki radiomonitoring vazifalari bo
‘
yicha
shakllantirish va ularni amalga oshirishni rejalashtirishni ta
’
minlaydi, serverlariga va
o
‘
lchash qurilmalariga topshiriqlarni yuborish, topshiriqlarning bajarilishini nazorat
qilish bo
‘
yicha qo
‘
llab-quvvatlash, shu jumladan, natijalarni ko
‘
rsatish va tahrirlash,
ma
’
lumotlar bazasi bilan ma
’lumot almashishni ta’minlaydi.
Hisobotlarni yaratish bloki hisobot yaratishni taqdim etadi va MS-Word
formatida topshiriqlarni bajarish natijalari asosida standart hisobotlarni yaratadi, shu
bilan birga hisobot shakllarini sozlash mumkin bo‘ladi.
Ma’lumotlarni yig‘
ish bo
‘
limi quyi darajadagi RM serverlarida to
‘
g
‘
ridan-
to
‘
g
‘
ri ushbu darajalarda boshlangan holatlar uchun radiomonitoringi vazifalarini
bajarish natijalarini nazorat qilish va tahlil qilish uchun mo
‘
ljallangan.
Serverga kiritilgan bloklar soni har-xil bo
‘
lishi mumkin, dasturiy ta
’
minotning
modulli dizayni yangi funksional xususiyatlarga ega yangi modullarni qo
‘
shish
imkonini beradi.
Uskunalarni boshqarish protokoli
Radio o‘lchash qurilmalari uchun yagona boshqaruv protokoli o‘lchov
vazifalarini soddalashtirishga qaratilgan. Asosiy o‘lchov vazifalari signal kuchi,
chastota, modulyatsiya parametrlari va spektr bandligini o‘lchashni o‘z ichiga oladi.
TCP/IP protokoli ma’lumotlar almashinuvini ta’minlashda eng samarali hisoblanadi
va turli operatsion tizimlarda qo‘llaniladi.
Protokol minimal buyruqlar yordamida aloqa kanallarining yuklamasini
kamaytiradi va real vaqtda ishlashni ta’minlaydi. Axborot xavfsizligi shaxsiy
tarmoqlar orqali himoya qilinadi. Protokolning kengaytirilishi yangi buyruqlarni
qo‘shish imkonini beradi.
Xulosa
Temir yo‘l transporti radioaloqa tizimlarida monitoringni tashkil etish poyezdlar
harakati xavfsizligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Avtomatlashtirilgan
radiomonitoring tizimlari radiochastotalarni samarali boshqarish, xatolarni aniqlash
va tarmoq barqarorligini ta’minlash imkonini beradi. Turli o‘lchash asboblarini
352
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
integratsiyalash va yagona boshqaruv protokollaridan foydalanish tizimni
moslashuvchan va xavfsiz qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. “Securing Rail Networks: Cyber Risk Scenarios & Defense Strategies”.
www.nozominetworks.com. 2023.
2. Khalikov A.A., Urakov O.X. “Mathematical Model of the Implemented
Impairer of the Information Impact Process on the Operative-Technological
Communication Network Based on IP-
Technologies”. International Scientific and
Technical Journal Chemical Technology. Control and Management. Tashkent-2019,
№4
-5 (88-89).
–
pp. 119-125.
3. Логинов Н.А. Актуальные вопросы радиоконтроля в Российской
Федерации/Н.А. Логинов–М.: Радио и связь, 2000.
4. Дятлов А.П. Радиомониторинг излучений спутниковых радио–
навигационных систем: монография/А.П. Дятлов, Б.Х. Кульбикаян–М.: Радио и
связь, 2006.
5.
Курганов
А.Н.
Обзор
нового
справочника
МСЭ
-
Р
по
радиоконтролю/А.Н. Курганов/Труды НИИР, ФГУП “НИИР”, 2003.
6. Логинов Н.А. Концепция совершенствования системы радиоконтроля
Российской Федерации/Н.А. Логинов/Материалы семинара “Реализация
концепции совершенствования радиоконтроля в РФ”–Радиоэлектроник и связь,
1999. №3.
7. Дэвис Дж. Карманный справочник радиоинженера/Дж. Дэвис, Дж. Карр.
Персангл–М.: Издательство дом “Додэка–XXI”, 2002.
8. Связной широкодиапазонный сканирующий приемник ICOM IC–
R8500.
Инструкция по эксплуатации. Издание фирмы “Сайком”, 1997.
