382
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
FARG‘ONA VODIYSIDA MASJIDLARNING DASTLABKI SHAKLLANISHI
Sherzod Qoraboyev
Farg
‘
ona viloyati pedagogik mahorat markazi o
’
qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada
o‘quvchi Farg‘ona vodiysida masjidlarning
dastlabki
qurilishi, masjidlar nafaqat ibodat joylari, balki ilm-
fan va ma’naviy tarbiya
markazlari sifatida ham faoliyat ko‘rsatganligini
chuqur anglashi muhim ahamiyatga
egadir.
Kalit
so‘zlar:
masjid, arxitektura, hadis
,
madrasa,
an’ana, urf
-odat,
musulmonlar
,
me’morchilik
, ilm-fan, axloq-odob
.
Annotatsiya:
Читателю важно понять раннее строительство мечетей в
Ферганской долине и то, что мечети функционировали не только как места
поклонения, но и как центры науки и духовного образования..
Klyuchevыe
slova:
мечеть, архитектура, хадис, медресе, традиция, обычаи,
мусульмане, архитектура, наука, этика.
Abstract:
It is important for the reader to understand the early construction of
mosques in the Fergana Valley and how mosques functioned not only as places of
worship, but also as centers of science and spiritual education..
Key words:
mosque, architecture, hadith, madrasa, tradition, customs, Muslims,
architecture, science, ethics.
Farg
‘
ona vodiysi islom dini kirib kelgan eng qadimiy hududlardan biri bo
‘
lib,
masjidlar uning madaniy va diniy hayotining ajralmas qismiga aylangan.
Farg‘ona
vodiysida masjidlarning shakllanishi, ularning arxitekturasi, ijtimoiy va diniy roli
tarixiy rivojlanish jarayoniga bog‘liq holda o‘rganilishi lozim. Ushbu maqolada
Farg‘ona vodiysida islomning kirib kelishi bilan masjidlarning shakllanishi,
arxitekturasi va ijtimoiy ahamiyati tahlil qilinadi.
O‘zbekiston xalqining boy tarixi va madaniyatini aks ettiruvchi noyob va nodir
madaniy merosini asrab-avaylashni kuchaytirish, sohani raqamlashtirish, innovatsion
rivojlantirish va moddiy-
texnika bazasini mustahkamlash, jahonning ilg‘or
tajribalarini samarali qo‘llash va ularni jahon hamjamiyatiga tanishirish ishlarini
izchil davom ettirishga huquqiy asos bo’lib xizmat qiladi.
40
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 6-
apreldagi “Turizm, sport va madaniy meros sohalarida davlat
boshqaruvi tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF
-6199-son
383
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Islom VII asrda Arab xalifaligi tomonidan Markaziy Osiyoga, jumladan
Farg‘ona vodiysiga kirib keldi. Qur’on va hadislarni o‘rgatish, ibodat qilish va
musulmonlar jamiyatining diniy hayotini tashkil etish maqsadida masjidlar qurila
boshlandi. Farg‘ona vodiysida dastlabki masjidlar kichik, oddiy tuzilishga ega bo‘lib,
odatda g‘isht yoki yog‘ochdan qurilgan edi. Bu masjidlar jamoaviy ibodatlar uchun
joy bo‘lib, diniy va ijtimoiy hayotning markazlari sifatida ishlagan.
Farg‘ona vodiysidagi dastlabki masjidlar arxitekturasida o‘sha davrning
mahalliy qurilish uslublari va islomiy me’morchilikning birlashgan jihatlari ko‘zga
tashlanadi. Dastlabki masjidlarning eng asosiy xususiyati ular oddiy va funktsional
bo‘lib, ibodat uchun zarur bo‘lgan minimal shart
-
sharoitlarni ta’minlagan.
Keyinchalik, masjidlar nafaqat ibodat joylari, balki ilm-
fan va ma’naviy tarbiya
markazlari sifatida ham faoliyat ko‘rsatgan. O‘zbekistonning turli hududlaridagi
masjidlar o‘ziga xos arxitekturaviy elementlarga ega bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan yanada
murakkablashtirilgan va bezatilgan.
Jumladan M.Tursunov o’z asarida Farg‘ona vodiysidagi ayrim masjidlar haqida
qisqacha ma’lumotlar bergan, ammo bu asarda asosiy urg‘u Buxoro va Samarqand
yodgorliklariga qaratilgan
, A.
Abdurahmonov
maqolasida Qo‘qon, Marg‘ilon va
Andijon masjidlarining me’mory rivoji va ularning diniy roli haqida to‘xtalib
o’tgan
Sh.
To‘xtayev
magistrlik dissertatsiyasida ayrim masjidlarning tarixi,
restavratsiya ishlari va diniy faoliyatini yoritgan
X asrda Farg‘ona vodiysida islom madaniyatining rivojlanishi bilan masjidlar
yanada o‘zgarib, ilmiy va diniy markazlarga aylanadi. Bu davrda masjidlar atrofida
madrasa va kutubxonalar qurilib, ilm-
fan va ta’lim tarbiyasi uchun muhim joylarga
aylandi. Ayniqsa, madrasalarda ilmiy va diniy ta’lim o‘qitilgan va musulmon olimlar
tomonidan yangi ilmiy ishlanmalar yaratilgan.
Farg‘ona vodiysida islom dini bilan birga ibodat joylari –
masjidlar ham paydo
bo‘la boshladi. Ilk masjidlar oddiy qurilish uslubida, ko‘pincha mahalliy arxitektura
an’analari asosida barpo etilgan. Dastlabki masjidlar ko‘pincha yog‘ochdan yoki
pishiq g‘ishtdan qurilgan bo‘lib, kichik hajmli va jamoaviy ibodat uchun
mo‘ljallangan edi.
Masjidlar nafaqat ibodat joyi, balki ilm-
fan va ma’naviy tarbiya markazi sifatida
ham faoliyat yuritgan. Ayniqsa, IX-X asrlarda, Somoniylar davrida, masjidlar
41
Tursunov, M. (2017).
O‘zbekistondagi tarixiy masjidlar
. Toshkent: Ma’naviyat
.
42
Abdurahmonov, A. (2015). “Farg‘ona vodiysida islomiy me’morchilik taraqqiyoti” //
Sharq yulduzi
, №4, 78–
85-
betlar.
43
To‘xtayev, Sh. (2020).
Farg‘ona viloyatidagi diniy obidalar tarixi
. Magistrlik dissertatsiyasi, Farg‘ona davlat
universiteti.
384
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
atrofida madrasa va kutubxonalar qurilishi boshlangan. Farg‘ona vodiysida Ko‘hna
Qo‘qon, Marg‘ilon va Namangan kabi shaharlar islomiy ilm
-fan markazlariga
aylangan. Arxitektura nuqtai nazaridan dastlabki masjidlar gumbazsiz, keng hovli va
ayvonli tarzda qurilgan. Keyinchalik arab va fors me’morchilik uslublari bilan
uyg‘unlashgan murakkab masjidlar barpo etila boshlandi.
Qo‘qon Jome Masjidi —
Farg‘ona vodiysining eng yirik va tarixiy jihatdan
muhim ibodat joylaridan biridir. 1819
–1822 yillarda Qo‘qon xoni Umarxon
tomonidan qurilgan ushbu masjid kompleksiga masjid, madrasa, minora va minora
kiradi. Qurilish ishlarini Ura-Tyube shahridan kelgan mashhur me'mor boshqargan.
Masjidning g‘ishtdan qurilgan minorasi 22,5 metr balandlikda bo‘lib, uning ustki
qismi olti o‘ymakorli lantern bilan bezatilgan. Qurilish jarayonida 200 dan ortiq
ishchi qatnashgan. Masjidning ichki devorlari g‘ishtdan o‘yilgan naqshlar bilan
bezatilgan, bu esa Farg‘ona vodiysining o‘ziga xos me'morchilik uslubini aks ettiradi
Pansod Masjidi 1888 yilda Mahmatisa Pansod tomonidan qurilgan. Mahmatisa
Pansod, 63 yoshida Haj safaridan qaytgach, islomga bo‘lgan ehtiromi va saxiyligi
bilan tanilgan. Masjidning tashqi devorlari o‘ymakorlik bilan bezatilgan va ichki
makonida yulduz shaklidagi naqshlar mavjud. 1916 yildagi Shahrixon qo‘zg‘olonida
masjid markaziy rol o‘ynagan. 1930
-yillarda ateizmning kuchayishi bilan masjid
faoliyati susaygan, ammo 1980-yillarda qayta tiklandi. Hozirda masjidning 21 metr
balandlikdagi minorasi, veranda va hanaqahi mavjud. Pansod Masjidi
O‘zbekistonning madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan va UNESCO tomonidan
himoya qilinadi .
Andijon Jome Masjidi majmuasi
—
Farg‘ona vodiysidagi eng yirik masjid
komplekslaridan biridir. 16-asrda qurilgan va 1902-
yilgi zilziladan so‘ng 1971–
1974
va 1999
–2000 yillarda ta'mirlangan. Yangi binosi 2018 yilda qurilgan bo‘lib, 15 000
nafarga yaqin ibodat qiluvchilarni sig‘dira oladi. Kompleksda 54 metrlik ikkita
minora, 18 metrlik gumbaz va beshta kirish eshigi mavjud. Ushbu masjid
kompleksining arxitekturasi o‘zining go‘zalligi va ulug‘vorligi bilan ajralib turadi .
Kosonsoy Jome Masjidi 18-asrda qurilgan va 1989
–
1993 yillarda ta'mirlangan.
Masjidning o‘lchamlari 28,6x10,8 metr bo‘lib, tashqi tomondan oddiy ko‘rinishga
ega, ammo ichki makonida o‘ziga xos bezaklar mavjud. Masjidning gumbazi to‘rtta
arka ustida joylashgan bo‘lib, bu uning me'moriy tuzilishini o‘ziga xos qiladi.
Kosonsoy Jome Masjidi Farg‘ona vodiysidagi o‘ziga xos ibodat joylaridan biri
hisoblanadi .
Xo‘ja Ilgor Masjidi 1905 yilda qurilgan va Rishton shahridagi eng muhim ibodat
joylaridan biridir. Masjidning me'moriy uslubi Farg‘ona vodiysining an'anaviy ko‘p
385
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ustunli va old tomondan ochiq ibodat binolari uslubiga mos keladi. Hozirda faoliyat
yuritayotgan bu masjid, o‘zining tarixiy va madaniy ahamiyati bilan ajralib turadi .
Farg‘ona vodiysida masjidlar islom dinining tarqalishida va rivojlanishida
muhim rol o‘ynagan. Ularning dastlabki shakllanishi va arxitekturasi mintaqaning
diniy hayoti va madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Dastlabki masjidlar islom dini
tarqalishining muhim belgilaridan biri bo‘lib, ularning shakllanishi va rivojlanishi
orqali diniy, ilmiy va ijtimoiy hayotning chuqurlashganini ko‘rish mumkin.
Masjidlar
faqat ibodat joylari sifatida emas, balki ilm-
fan va ma’naviyat markazlari sifatida
ham xizmat qilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Barthold, V.V.
(1994).
Turkiston islom davrida
. Toshkent: O‘zbekiston
Fanlar Akademiyasi nashriyoti.
2.
Asqarov, A.
(2011).
O‘zbek xalqi tarixi
.
Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Saidov, A.
(2000).
Islom tarixi va tamadduni
. Toshkent: Sharq
nashriyoti.
4.
O‘zbekiston tarix ensiklopediyasi
(2004). 1-5-jildlar. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
5.
Kamilov, I.
(2002).
Markaziy Osiyo me’morchiligi
. Toshkent:
O‘zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi nashriyoti.
