28
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BIOTURLARNING
YO‘QOLIB
BORISHI: SABABLARI VA OLDINI OLISH
CHORALARI
Jumaqulova Zulayho Bahodirjon qizi
Andijon davlat texnika inistituti
Qurilish muhandisligi kafedrasi assistant
zulayhojumaqulova726@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bioturlarning
yo‘qolib
borishiga olib kelayotgan
asosiy omillar
—
yashash muhitining buzilishi, iqlim
o‘zgarishi,
ifloslanish,
brakonerlik va invaziv turlar keltirib chiqarayotgan xavflar tahlil qilinadi.
Shuningdek, bioturli xillikni saqlab qolishning dolzarbligi va global ekologik
muvozanat uchun ahamiyati yoritiladi. Maqolada bioturlarni asrash
bo‘yicha
xalqaro
konvensiyalar, milliy qonunchilik va amaliy chora-tadbirlar, jumladan, muhofaza
etiladigan hududlar tashkil etish, ekologik monitoringni kuchaytirish va aholining
ekologik savodxonligini oshirish kabi
yo‘llar
muhokama qilinadi.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
основные
причины
исчезновения
биологических
видов,
включая
разрушение
среды
обитания,
изменение
климата,
загрязнение
окружающей
среды,
браконьерство
и
угрозу
от
инвазивных
видов.
Также
подчеркивается
важность
сохранения
биоразнообразия
для
глобального
экологического
баланса.
Обозреваются
международные
конвенции,
национальное
законодательство
и
практические
меры
по
охране
исчезающих
видов
—
создание
охраняемых
природных
территорий,
усиление
экологического
мониторинга
и
повышение
экологической
грамотности
населения.
Abstract:
This article explores the key drivers of biodiversity loss, including
habitat destruction, climate change, pollution, poaching, and threats posed by
invasive species. It emphasizes the critical importance of preserving biodiversity for
maintaining global ecological balance. The article discusses international
conventions, national legislation, and practical efforts such as establishing protected
areas, strengthening ecological monitoring, and enhancing public environmental
awareness.
Kalit
so‘zlar:
bioturli xililik, biologik turlar,
yo‘qolib
borish, ekologik
muvozanat, iqlim
o‘zgarishi,
invaziv turlar, muhofaza hududlari, barqaror rivojlanish,
ekologik xavfsizlik
29
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ключевые
слова:
биоразнообразие,
исчезновение
видов,
экологическое
равновесие,
изменение
климата,
инвазивные
виды,
охраняемые
территории,
устойчивое
развитие,
экологическая
безопасность
Keywords:
biodiversity, species extinction, ecological balance, climate change,
invasive species, protected areas, sustainable development, environmental security
Kirish
So‘nggi
o‘n
yilliklarda sayyoramiz ekologik tizimlari chuqur
o‘zgarishlarga
yuz
tutmoqda. Iqlim
o‘zgarishi,
texnologik taraqqiyot, urbanizatsiya va inson
faoliyatining ortishi natijasida tabiiy muhitga
bo‘lgan
bosim tobora kuchaymoqda.
Ayniqsa, biologik xilma-xillik
—
ya’ni
yer yuzida mavjud barcha hayvon,
o‘simlik
va mikroorganizmlar turlari hamda ularning yashash muhitlari
—
tahdid ostida
qolmoqda. BMTning Atrof-muhit
bo‘yicha
dasturi (UNEP), Xalqaro Tabiatni
Muhofaza qilish Ittifoqi (IUCN) va boshqa ekologik tashkilotlar
ta’kidlaganidek,
har
yili minglab turdagi organizmlar
yo‘qolib
ketish xavfi ostida qolmoqda yoki butunlay
yo‘qolmoqda.
Bioturlarning
yo‘qolib
borishi insoniyat uchun jiddiy ekologik, ijtimoiy va
iqtisodiy oqibatlarga olib keladi. Bu jarayon nafaqat tabiatning estetik va tabiiy
boyliklarini
yo‘qotish,
balki inson salomatligi, oziq-ovqat xavfsizligi, iqlim
barqarorligi kabi fundamental masalalarga bevosita
ta’sir
ko‘rsatadi.
Har bir tur
—
o‘z
ekotizimida muhim ekologik funksiyani bajaradi. Ularning
yo‘qolishi
butun
ekotizimlar buzilishiga olib kelishi mumkin, bu esa odamzod yashashi uchun qulay
bo‘lgan
muhitning izdan chiqishiga sabab
bo‘ladi.
Bioturlar sonining keskin kamayishi bir necha sabablar bilan
bog‘liq.
Ulardan
eng asosiysi
—
tabiiy yashash muhitlarining
yo‘q
qilinishi yoki buzilishi. Masalan,
o‘rmonlarning
kesilishi, botqoqliklarning quritilishi, daryolarning
o‘z
yo‘nalishidan
burilishi, sanoat va turizm natijasida tabiiy hududlarning vayron qilinishi turli turlar
uchun yashash imkoniyatlarini kamaytiradi. Shuningdek, iqlim
o‘zgarishi
tufayli
harorat va
yog‘ingarchilik
miqdorining
o‘zgarishi,
dengiz sathining
ko‘tarilishi
yoki
qurg‘oqchilikning
kuchayishi
ko‘plab
turlar uchun
o‘lim
bilan yakunlanadi.
Bundan tashqari, antropogen ifloslanish,
ya’ni
havo, suv va tuproqning zararli
moddalar bilan ifloslanishi ham muhim tahdid hisoblanadi. Pesticidlar, sanoat
chiqindilari, plastik ifloslanish, neft mahsulotlari kabi omillar
ko‘plab
hayvon va
o‘simlik
turlarining
ko‘payishini
to‘xtatadi
yoki ularning genetik tarkibiga zarar
yetkazadi. Brakonerlik va noqonuniy ovchilik ham ayrim turlar, xususan yirik
sutemizuvchilar, qushlar va dengiz jonivorlari uchun halokatli tahdid sifatida
e’tirof
30
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
etiladi. Misol uchun,
yo‘lbars,
fil, karkidon, panda kabi noyob hayvon turlari aynan
bu omil tufayli
yo‘qolib
ketish xavfi ostida qolmoqda.
Shuningdek, invaziv turlar
(ya’ni
inson faoliyati natijasida tabiiy
bo‘lmagan
hududga kirib kelgan va u yerda mavjud mahalliy turlarning yashashiga
to‘sqinlik
qiluvchi turlar) ham global miqyosda biologik xilma-xillikka tahdid solmoqda. Ular
ko‘pincha
mahalliy turlarning ozuqaviy zanjirini buzadi, ularning yashash joylarini
egallaydi yoki yangi kasalliklarni olib kiradi.
Bioturlarning
yo‘qolishiga
qarshi kurashish esa faqatgina ekologlar yoki
biologlar zimmasidagi vazifa emas. Bu
—
barcha jamiyat
a’zolari,
xususan davlat
rahbarlari, siyosatchilar, tadbirkorlar,
o‘qituvchilar
va oddiy fuqarolarning umumiy
mas’uliyatidir.
Zero, insoniyatning tabiiy boyliklarga nisbatan ongli va ehtiyotkor
munosabati
bo‘lmas
ekan, barqaror rivojlanish va ekologik xavfsizlikka erishish
imkoni
bo‘lmaydi.
Shu bois, bugungi kunda
ko‘plab
xalqaro tashkilotlar va davlatlar biologik
xilma-xillikni muhofaza qilishga qaratilgan turli strategik hujjatlar va dasturlar ishlab
chiqmoqda. Bunga misol qilib BMTning 2030-yilgacha Barqaror Rivojlanish
Maqsadlarini, Biologik xilma-xillik
bo‘yicha
Konvensiyani (CBD),
“Yashil
rivojlanish”
konsepsiyasini keltirish mumkin. Ushbu hujjatlar orqali turlarni asrash,
ularning yashash muhitlarini tiklash, ilmiy monitoringni
yo‘lga
qo‘yish
va ekologik
ta’limni
kengaytirish
bo‘yicha
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
O‘zbekiston
ham bu
yo‘nalishda
bir qancha muhim qadamlarga asos soldi.
Xususan,
“O‘zbekiston
Respublikasida 2021
–
2030 yillarda atrof-muhitni muhofaza
qilish
konsepsiyasi”,
“Qizil
kitob”ning
yangi nashri, bioxilma-xillikni muhofaza
qilishga qaratilgan milliy va mintaqaviy dasturlar, milliy
bog‘lar
va
qo‘riqxonalarning
tashkil etilishi bunga yorqin misol
bo‘la
oladi. Biroq, hali amalga
oshirilishi zarur
bo‘lgan
vazifalar talaygina.
Mazkur ilmiy maqolada aynan bioturlarning
yo‘qolib
borishining sabablarini
ilmiy tahlil qilish, global va mahalliy darajadagi tahdidlar, mavjud muhofaza
choralarining samaradorligini baholash hamda istiqbolli takliflar keltirish maqsad
qilib olingan. Shuningdek, jamiyatning barcha qatlamlarini biologik xilma-xillikni
asrashga
yo‘naltirish,
aholining ekologik savodxonligini oshirish
bo‘yicha
amaliy
takliflar ham beriladi.
31
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bioturlar
yo‘qolishining
global dolzarbligi.
Biologik xilma-xillik,
ya’ni
Yer
yuzida mavjud
bo‘lgan
barcha hayvon,
o‘simlik,
zamburug‘lar
va mikroorganizmlar
turlarining jamlanmasi, sayyoramizning ekologik barqarorligi va insoniyat
farovonligining muhim omillaridan biridir. Bioturlar nafaqat ekotizimlar
muvozanatini saqlashda, balki oziq-ovqat, dori-darmon, toza suv, havo va iqlim
barqarorligini
ta’minlashda
ham hal qiluvchi rol
o‘ynaydi.
Ammo
so‘nggi
o‘n
yilliklarda insoniyat faoliyati natijasida minglab bioturlar
yo‘qolish
xavfi ostida
qolmoqda yoki butunlay
yo‘qolib
ketmoqda. Bu holat global ekologik muammo
sifatida ilmiy doiralar, xalqaro tashkilotlar va siyosiy tuzilmalar
e’tiborini
tobora
kuchliroq tortmoqda.
Bioturlar
yo‘qolishi
–
bu oddiygina bir turning
yo‘qolib
ketishi emas. Har bir
turning ekotizimdagi aniq vazifasi bor:
ba’zilar
changlatish jarayonida,
ba’zilar
ozuqa
zanjirining muhim
bo‘g‘ini
sifatida, boshqalar esa tuproq unumdorligini
ta’minlashda
ishtirok etadi. Shunday qilib, bitta turning
yo‘qolishi
butun ekotizim barqarorligiga
salbiy
ta’sir
ko‘rsatadi.
Xalqaro miqyosdagi hisob-kitoblarga
ko‘ra,
har yili minglab
turlar
yo‘qolish
xavfiga duchor
bo‘lmoqda.
Xususan, Xalqaro Tabiatni muhofaza
qilish ittifoqi (IUCN) tomonidan tuzilgan
Qizil
ro‘yxat
da bugungi kunda
yo‘qolib
borayotgan turlar soni 40 000 dan ortiqni tashkil etmoqda.
Bioturlar
yo‘qolishining
asosiy sabablari
ko‘p.
Avvalo, inson faoliyati
—
urbanizatsiya, qishloq
xo‘jaligi
ekpansiyasi, sanoat chiqindilari,
o‘rmonlarning
kesilishi, suv manbalarining ifloslanishi va iqlim
o‘zgarishi
bunga sabab
bo‘lmoqda.
Iqlim
o‘zgarishi,
ayniqsa,
o‘ziga
xos ekotizimlarga ega
bo‘lgan
turlar uchun katta
xavf
tug‘dirmoqda.
Masalan, qutb ayiqlari Arktika muzliklarining erishi tufayli
o‘z
yashash muhitidan mahrum
bo‘lmoqda.
Shuningdek, tropik
o‘rmonlar
kesilishi
natijasida minglab
o‘simlik
va hasharot turlari har yili
yo‘qolib
ketmoqda.
Yo‘qolib
borayotgan bioturlar orasida nafaqat ekzotik yoki noyob hayvonlar,
balki oddiy, lekin ekotizim uchun muhim
bo‘lgan
organizmlar ham bor. Masalan,
changlatuvchi asalarilar sonining kamayishi global oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid
solmoqda. Chunki asalarilar yetishtiriladigan qishloq
xo‘jaligi
mahsulotlarining katta
qismini changlatishda ishtirok etadi.
Global miqyosda bu muammoning dolzarbligini anglab yetgan
ko‘plab
xalqaro
tashkilotlar bioturlarni muhofaza qilishga doir hujjatlar va strategiyalar ishlab
chiqmoqda. Jumladan, 1992-yilda imzolangan
Biologik xilma-xillik
to‘g‘risidagi
konvensiya
dunyo davlatlarini
o‘z
tabiiy boyliklarini saqlab qolishga undaydi.
Shuningdek,
BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari
(SDGs) tarkibida 14- va
32
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
15-maqsadlar (suvosti hayoti va quruqlikdagi hayotni muhofaza qilish) bioturlarni
saqlashga
yo‘naltirilgan.
Biroq amaliyot shuni
ko‘rsatadiki,
aksariyat davlatlarda qonunchilik,
moliyalashtirish va aholi xabardorligi yetarli darajada emas. Ayrim rivojlanayotgan
davlatlarda ekologik muhofaza ikkinchi darajali vazifa sifatida qaralmoqda. Shuning
uchun, ushbu global muammoni hal qilishda faqat bir-ikki tashkilot yoki davlat emas,
balki butun insoniyat birgalikda harakat qilishi kerak. Har bir hudud, har bir inson,
har bir tashkilot bioturlarni muhofaza qilishda
o‘z
hissasini
qo‘shmog‘i
lozim.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni, xususan,
sun’iy
intellekt, masofaviy
monitoring, genetik muhofaza usullarini
qo‘llash
orqali bioturlarni saqlab qolish
samaradorligini oshirish mumkin. Masalan, GPS texnologiyasi yordamida
hayvonlarning migratsiya
yo‘llari
nazorat qilinmoqda, DNK tahlillari orqali noyob
turlar aniqlanmoqda va
sun’iy
muhitda
ko‘paytirilib,
tabiiy muhitga qaytarish
loyihalari amalga oshirilmoqda.
Bioturlarning
yo‘qolish
sabablari.
Biologik xilma-xillikning kamayishi va
bioturlar
yo‘qolishi
hozirgi davrning eng dolzarb ekologik muammolaridan biridir.
So‘nggi
yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki,
insoniyat
faoliyati natijasida minglab hayvon va
o‘simlik
turlari
yo‘qolish
xavfiga duch
kelmoqda. Bu jarayonning sabablari turlicha
bo‘lib,
ular ekologik, iqtisodiy,
texnologik va ijtimoiy omillar bilan chambarchas
bog‘liq.
Birinchi va eng asosiy sabab
—
tabiiy yashash muhitlarining buzilishi
dir.
Inson faoliyati natijasida
o‘rmonzorlar,
botqoqliklar,
cho‘l
hududlari va boshqa
ekotizimlar
o‘zgarib,
bioturlarning yashash imkoniyatlari kamaymoqda. Ayniqsa,
o‘rmonlarning
kesilishi tropik zonalarda yashovchi minglab turlar uchun bevosita
xavf
tug‘dirmoqda.
Urbanizatsiya,
yo‘l
va sanoat infratuzilmasi qurilishi, qishloq
xo‘jaligi
yerlarini kengaytirish kabi jarayonlar
o‘z
o‘rnida
turlar yashaydigan joylarni
qisqartirib yuboradi.
Ikkinchi sabab
—
ifloslanish
. Suv, havo va tuproqning kimyoviy moddalar,
pestitsidlar,
og‘ir
metallar va plastmassa chiqindilari bilan ifloslanishi turlarning
hayotiy sikliga salbiy
ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Masalan, dengiz hayvonlari okeanlarga
tushayotgan plastik chiqindilar tufayli ommaviy halok
bo‘layotgani
ko‘plab
tadqiqotlarda qayd etilgan.
Uchinchi muhim sabab
—
iqlim
o‘zgarishi
. Global isish, haroratning
o‘zgarishi,
yog‘ingarchilik
miqdorining notekis taqsimlanishi kabi omillar ayrim turlarning
moslashuvchanlik imkoniyatini cheklaydi. Ayniqsa, muayyan hududga xos (endemik)
turlar bu holatlarga moslasha olmaydi va
yo‘qolib
ketish xavfi ostida qoladi. Misol
33
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
uchun, qutb ayiqlari muzliklarning erishi tufayli
o‘z
tabiiy muhitidan mahrum
bo‘lmoqda.
To‘rtinchi
sabab
—
begona turlar (invaziv turlar)ning tarqalishi
. Inson
tomonidan boshqa hududlardan keltirilgan yoki iqlim
o‘zgarishi
natijasida yangi
hududlarga
o‘tib
ketgan begona turlar mahalliy bioturlarga raqobatchi
bo‘lib,
ularni
siqib chiqaradi yoki ularning oziq-ovqat zanjirini buzadi.
Beshinchi sabab
—
ov va noqonuniy savdo
.
Ko‘plab
hayvon va
o‘simlik
turlari
yoqimli tashqi
ko‘rinishi,
go‘shti,
terisi yoki dori-darmon xususiyatlari sababli
ortiqcha ovlanadi. Bu ularning sonining keskin kamayishiga olib keladi. Ayniqsa,
yo‘lbars,
fil, karkidon kabi yirik hayvonlar noqonuniy ovning asosiy nishoniga
aylangan.
Bioturlarning
yo‘qolishini
oldini olish choralari.
Biologik xilma-xillik
insoniyat hayotining ajralmas asosi hisoblanadi. U nafaqat ekologik muvozanatni
saqlab turadi, balki oziq-ovqat xavfsizligi, farmatsevtika, qishloq
xo‘jaligi
va boshqa
sohalar uchun muhim manba
bo‘lib
xizmat qiladi. Shu bois, bioturlarning
yo‘qolishiga
qarshi kurash
–
zamonaviy ekologik siyosatning ustuvor
yo‘nalishlaridan
biridir. Bu borada bir qator kompleks choralarni amalga oshirish
zarur.
Birinchi navbatda,
yashash muhitlarini muhofaza qilish
va tiklash lozim.
O‘rmonzorlar,
suv havzalari,
cho‘l
va dasht hududlari kabi tabiiy ekotizimlarni
saqlash orqali turlarga tabiiy yashash joylarini
ta’minlash
mumkin. Bunda milliy
tabiat
bog‘lari,
qo‘riqxona
va buyurtmaxonalar sonini
ko‘paytirish,
ularning
faoliyatini kuchaytirish katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, endemik va
yo‘qolib
ketish
xavfi ostidagi turlar yashaydigan hududlar alohida
e’tibor
talab qiladi.
Ikkinchi muhim chora
—
yashash muhitining ifloslanishini kamaytirish
dir.
Atmosfera, suv va tuproqning kimyoviy va biologik ifloslanishining oldini olish
uchun sanoat chiqindilarini tozalash, ekologik xavfsiz texnologiyalardan foydalanish,
qishloq
xo‘jaligida
zaharli moddalar
o‘rniga
biopreparatlardan foydalanish zarur.
Uchinchi
yo‘nalish
—
qonunchilikni kuchaytirish va ekologik nazoratni
ta’minlash
dir. Bioturlarni noqonuniy ovlash, ulardan foydalangan holda noqonuniy
savdo qilish ekologik jinoyat hisoblanadi. Bu borada jazoni kuchaytirish, monitoring
va tekshiruv tizimini takomillashtirish orqali salbiy holatlarning oldi olinadi. Shu
bilan birga, xalqaro konvensiyalar va kelishuvlarga rioya qilish ham muhimdir
(masalan, CITES
—
Xavf ostidagi turlar bilan xalqaro savdoni tartibga soluvchi
konvensiya).
34
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
To‘rtinchi
chora
—
ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish
. Bioturlar soni, tarqalish
hududi, ularning ekologik rolini chuqur
o‘rganish
muhim ilmiy asos
bo‘lib
xizmat
qiladi. Bu
ma’lumotlar
asosida himoya rejasi, monitoring tizimi va
sun’iy
ko‘paytirish
strategiyalari ishlab chiqiladi.
Beshinchi chora
—
aholi orasida ekologik madaniyatni oshirish
dir.
Ta’lim
muassasalarida ekologik
ta’lim
va tarbiyani kuchaytirish, OAV orqali ekologik
muammolar haqida keng yoritish, jamoatchilikni tabiatni asrashga jalb qilish
bioturlarni saqlashda muhim omillardan biridir.
Xulosa va takliflar
So‘nggi
yillarda insoniyat
e’tiborini
tobora
ko‘proq
o‘ziga
jalb qilayotgan
muammolardan biri bu
–
bioturlar
yo‘qolishi
muammosidir. Dunyodagi
ko‘plab
o‘simlik
va hayvon turlari tabiiy muhitdagi
o‘zgarishlar,
antropogen
ta’sirlar,
ekologik muvozanatning buzilishi, iqlim
o‘zgarishi
kabi omillar sabab tobora
kamayib bormoqda. Bu esa butun biosfera barqarorligiga jiddiy tahdid soladi.
Ekotizimlarning buzilishi oziq-ovqat zanjirlarining uzilishi, tuproq eroziyasi, chang
to‘fonlari,
suv resurslarining kamayishi kabi salbiy oqibatlarga olib kelmoqda.
Bioturlar
yo‘qolishining
asosiy sabablari sifatida odamzod faoliyatining bevosita
ta’siri
–
ya’ni
o‘rmonlarning
kesilishi, yerlarning melioratsiyasi, tabiiy hududlarning
qurilishi, yovvoyi tabiatga tajovuz, shuningdek, ifloslanish, zaharli chiqindilar va
iqlim
o‘zgarishlari
kabi omillar ajratiladi. Bu jarayonlar faqat alohida hudud yoki
mamlakat doirasida emas, balki global miqyosda kechmoqda. Shu sababli bunday
ekologik muammoga qarshi kurash xalqaro hamkorlikni, mahalliy va global
darajadagi chora-tadbirlarni talab etadi.
Bioturlarni asrab qolish
—
bu faqatgina tabiatni himoya qilish emas, balki
kelajak avlodlar uchun yashash imkonini
ta’minlashdir.
Tabiiy boyliklarning xilma-
xilligi
sog‘lom
ekotizimni
ta’minlaydi,
bu esa inson salomatligi, iqtisodiy barqarorlik
va barqaror rivojlanish uchun asosiy omillardan biridir. Demak, har bir
yo‘qolgan
tur
nafaqat ekologik muvozanatni buzadi, balki kelajakdagi muhim biologik va iqtisodiy
resurslardan birining
yo‘qolishiga
olib keladi.
Shu bois, quyidagi
takliflar
ni ilgari surish maqsadga muvofiq:
1.
Qonunchilikni mustahkamlash
: Bioturlarni himoya qilishga doir
qonunlarni yanada takomillashtirish, jarimalarni kuchaytirish va nazorat
mexanizmlarini faollashtirish zarur.
2.
Muhofaza qilinadigan hududlar sonini oshirish
: Milliy
bog‘lar,
qo‘riqxonalar
va biosfera rezervatlarini kengaytirish, ularni zamonaviy texnologiyalar
orqali kuzatib borish tizimini joriy etish foydali
bo‘ladi.
35
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3.
Ekologik
ta’limni
kuchaytirish
: Maktablardan boshlab oliy
o‘quv
yurtlarigacha
bo‘lgan
tizimda ekologik ong va madaniyatni shakllantirish
bo‘yicha
maxsus dasturlar joriy qilinishi kerak.
4.
Ilmiy tadqiqotlar va monitoring
: Bioturlar
bo‘yicha
doimiy monitoring
olib borish, ularning soni va holatini aniqlab boruvchi ilmiy ekspeditsiyalarni
moliyalashtirish muhim ahamiyatga ega.
5.
Mahalliy jamoalarni jalb qilish
: Aholini tabiatni muhofaza qilish
jarayonlariga jalb etish, ularga iqtisodiy
rag‘batlar
berish orqali hamkorlik muhitini
kuchaytirish kerak.
6.
Iqlim
o‘zgarishiga
qarshi kurash
: Atmosfera chiqindilarini
kamaytirish, yashil texnologiyalarni rivojlantirish orqali iqlim barqarorligini saqlash
—
bu ham bilvosita bioturlarni asrashga xizmat qiladi.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, bioturlarni
yo‘qolishdan
saqlash faqat
ekologlarning vazifasi emas, balki har bir fuqaroning, har bir soha vakilining, butun
jamiyatning
mas’uliyatidir.
Tabiat
–
insoniyatning eng bebaho xazinasi
bo‘lib,
uni
asrash va saqlash bugun bizning
qo‘limizda.
Bugun
ko‘riladigan
harakatlar ertangi
kunning barqarorligi,
sog‘lom
tabiati va boy hayotiy resurslarining kafolati
bo‘lib
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xaydarov, U.A. Ekologiya asoslari.
–
Toshkent: Fan, 2015.
2.
Tursunov, X. va boshqalar. Biologik xilma-xillik va uni muhofaza qilish.
–
Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018.
3.
Jo‘raev,
S. Atrof-muhit muhofazasi va ekologik madaniyat.
–
Samarqand: Zarafshon, 2020.
4.
Abdullayev, M. Ekotizimlar va biologik resurslarni boshqarish.
–
Toshkent: Ekosan, 2019.
5.
Raximov, A., Xojayev, A. Bioturlar: kelib chiqishi, rivojlanishi va
yo‘qolish
xavfi.
–
Nukus: Karakalpak nashriyoti, 2017.
6.
To‘rayev,
D. Global ekologik muammolar va ularning yechimlari.
–
Toshkent: Barkamol Avlod, 2021.
7.
Qodirov, B.
O‘zbekistonda
tabiiy resurslar va ularni muhofaza qilish
yo‘llari
.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2016.
8.
Shodmonov, N. Tabiatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari.
–
Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2020.
36
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
9.
Madrahimov, I. Ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish.
–
Toshkent:
Innovatsiya, 2022.
10.
Abduraimov, I.
O‘zbekistonning
qizil kitobi va himoyalangan turlar.
–
Toshkent: Fan, 2019.
11.
Ergashov, Z. Iqlim
o‘zgarishi
va uning biologik xilma-xillikka
ta’siri
.
–
Toshkent: Ekologiya nashriyoti, 2023.
