37
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MULOQOT XUSUSIDA
BA’ZI
NAZARIY MULOHAZALAR
Boltayeva Nodira
O‘tkir
qizi
Buxoro davlat texnika universiteti
o‘qituvchisi,
BuxDU mustaqil izlanuvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada muloqot masalasi
ba’zi
manbalar asosida nazariy
izohlangan. Muloqot va uning
o‘ziga
xos xususiyatlari, muloqot madaniyati, muloqot
vositalari va muloqot texnikasi xususida
so‘z
yuritilgan. Muloqotning nazariy tadqiqi
masalalari ilmiy manbalar asosida yoritib berilgan.
Shuningdek, muloqotning
samarali kechishi uchun til vositalaridan unumli foydalanish kerakligi
ta’kidlab
o‘tilgan.
Kalit
so‘zlar:
til, nutq, muloqot, muloqot madaniyati, muloqot texnikasi,
muloqot vositalari.
Annotation.
In this article, the issue of communication is theoretically
explained based on some sources. Communication and its specific features,
communication culture, means of communication, and communication techniques are
discussed. Issues of theoretical research of communication are highlighted on the
basis of scientific sources. It is also emphasized that for effective communication, it
is necessary to effectively use language tools.
Keywords:
language, speech, communication, communication culture,
communication techniques, means of communication.
Bilamizki, muloqot insonlarning jamiyat bilan
bog‘liq
holda kechadigan, yuksak
ongli mavjudot sifatidagi kundalik ehtiyoji natijasida yuzaga keladi. Muloqot barcha
jonli mavjudotlarga xos
bo‘lsa
-da, biroq inson darajasida u eng rivojlangan
ko‘rinishlarda
namoyon
bo‘ladi,
chunki nutq yordamida anglanadi.
Har bir ishda
me’yor
bo‘lgani
kabi, muloqot jarayonining ham
o‘ziga
xos
me’yori
mavjud. Muloqot
chog‘idagi
me’yoriylik
nutq madaniyati qonun-qoidalariga
amal qilish orqali namoyon
bo‘ladi.
Nutq faoliyatidagi
me’yoriylik
adabiy til va nutq
vositalaridan belgilangan lisoniy qonun-qoidalar asosida
o‘rinli
foydalanishni taqozo
etadi.
Dunyo aslida
go‘zallik
qonuniyatlariga asoslanib qurilar ekan, demak, insonning
xulqi va nutqi ham,
ko‘rinishi
va kiyinishi ham, muomalasi va muloqoti ham
go‘zal
bo‘lishi
lozim. Darhaqiqat, dono xalqimiz tomonidan
“O‘zingga
qarab kutarlar,
so‘zingga
qarab
kuzatarlar”,
“Mazali
so‘zga
quloq
charchamas”,
“So‘zning
boyligi
38
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
—
odamning
chiroyligi”,
“Taom
lazzati
o‘zida,
odam lazzati
—
so‘zida”,
“Er
boyligi
—
yo‘lda,
so‘z
boyligi
—
tilda”,
“Yaxshi
osh berguncha, yaxshi
so‘z
ber”,
“O‘zi
sovuqning
—
so‘zi
sovuq”,
“O‘ziga
boqma,
so‘ziga
boq”[7],
degan maqollarning
yaratilishi ham bejizga emas, albatta.
Muloqot jarayoni insonlar orasida kechadigan jarayonlarning eng asosiysi
sanaladi. Uni bekam-u
ko‘st
ado etish ehtimoli juda kam, biroq bunda 5 ta muhim
savol (nima?, qachon?, qayerda?, kimga?, qanday?)ga javob topa bilish juda muhim
hisoblanadi.
Ya’ni
har bir inson
“Nimani
so‘zlash
kerak?”,
“Qachon
so‘zlash
kerak?”,
“Qayerda
so‘zlash
kerak?”,
“Kimga
so‘zlash
kerak?”,
“Qanday
so‘zlash
kerak?”
ligini bilsagina muloqotda aniq
ko‘zlangan
maqsadga erishiladi.
Suhbatdosh
bilan
bo‘ladigan
kelajakdagi
barcha
munosabatlar
–
xoh u ijtimoy munosabat
bo‘lsin,
xoh hamkorlik faoliyati yuzasidagi munosabat, albatta, ijobiy rivoj topadi.
Shu
o‘rinda,
mashhur fors-tojik shoiri
Sa’diy
Sheroziyning quyidagi ibratli
so‘zlarini
keltirib
o‘tishni
lozim topdik:
“Aqling
bormi yoki
yo‘q,
buyukmisan yo
kichik, biz bilmaymiz, sen bir
so‘z
aytmaguningcha”
[2]. Darhaqiqat, buyuk
mutafakkir
ta’kidlab
o‘tganidek,
insonning kim ekanligi, qanday xarakterga egaligi
uning
so‘zlagan
nutqi orqali namoyon
bo‘ladi.
Suhbatdoshlar
o‘zaro
muloqotining sifati, ular foydalanadigan muloqot
texnikasiga ham
bog‘liq.
Muloqot texnikasi deyilganda, subyekt obyekt bilan
o‘zaro
munosabatlarini tashkil qilishida, psixologik aloqa
o‘rnatishda
muloqotdoshiga
ta’sir
o‘tkazishning
turli usul va vositalaridan foydalanishni, muloqotning qanday
shakllarini tanlashni bilishi juda muhim ahamiyatga ega.
Barchamizga tanish holat
–
oilada farzand dunyoga kelishi bilanoq oila
a’zolari
darhol u bilan suhbatlashishga intiladilar. Lekin yangi
tug‘ilgan
chaqaloq muloqotga
hali tayyor
bo‘lmaydi.
Uning dastlabki asosiy harakatlari
yig‘lash,
ovqatlanish va
uxlashdan iborat
bo‘ladi,
xolos. Keyinchalik asta-sekinlik bilan ona mehri orqali
muloqot shakllana boshlaydi. Ijobiy natijaga erishish uchun kattalar bolaga
ko‘proq
tabassum bilan
so‘zlashlari
lozim. Shunda bola ham kattalarning jilmayishiga
o‘zining
shirin kulgusi bilan javob qaytaradi. Agar ota-ona farzandi bilan yetarlicha
suhbatlashmasa, bolaning nutqi rivojlanishdan orqada qoladi.
Rossiyalik psixolog R.S.Nemov
o‘z
ining qator tadqiqotlarida [5] inson muloqoti
taraqqiyoti va uning asosiy bosqichlarini
ko‘rib
chiqadi. Olimning
ta’kidlashiga
qaraganda, inson bolasi
o‘zida
odamlar bilan emotsional muloqotga kirishishga
bo‘lgan
layoqatni uch oyligida sezar ekan, bir yoshga yetgan vaqtda esa uning his
qilish qobiliyati shunchalik boyib ketadiki, muloqotning verbal tilini tezda
o‘zlashtirib
olish hamda tovushli nutqdan foydalanish imkoniyati paydo
bo‘lar
ekan.
39
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Shu
o‘rinda
aytib
o‘tmoqchimiz,
bola bir yoshga
to‘lguniga
qadar
bo‘lgan
davr
noverbal muloqot davri hisoblanib, undagi barcha
o‘zgarishlar
onasi yoki yaqinlari
bilan
bo‘ladigan
emotsional munosabatlarning natijasi sifatida namoyon
bo‘la
boshlaydi.
L.S.Vigotskiy, A.N.Leontev, A.R.Luriya, D.B.Elkonin tadqiqotlariga
ko‘ra,
bolaning dastlabki ijtimoiy ehtiyojlaridan biri bu
—
muloqotga nisbatan ehtiyojdir.
A.V.Zaporojes va M.l.Lisina izlanishlarida
ta’kidlanishicha,
bolalarning kattalar bilan
muloqotga kirishish ehtiyoji 7 yoshgacha rivojlanib boradi[4].
Chexoslavakiyalik mashhur pedagog olim, zamonaviy
o‘qitish
jarayoni
asoschisi Y.A.Komenskiy muloqot bilan
bog‘liq
bo‘lgan
yana bir
g‘oyani
–
ona tilini
o‘qitishni
talab qilish shaklida ilgari suradi [1]. Olimning fikriga qaraganda,
maktabgacha yoshdagi bolalarda ona tilini
o‘rgatish,
–
bu eng avvalo, bola hayotining
birinchi yilidan boshlab uning nutqini
o‘stirish,
bo‘g‘inlar
va
so‘zlarni
aniq talaffuz
qilish, gaplarni sintaktik jihatdan
to‘g‘ri
tuza olish, narsalarning nomini
to‘g‘ri
aytish
va unga munosib fikr bildirishdan iborat. Bu borada Komenskiy ota-onalarga bolalar
bilan muloqot qilishda narsalar nomlarini va
so‘zlarni
buzmasdan,
to‘g‘ri
aytish,
bolalarga talaffuzi qiyin
bo‘lgan
va nisbatan uzun
so‘zlarni
aytishni mashq qildirish
va buning uchun
o‘yin
uslubidan foydalanishni maslahat bergan. U pedagoglar
orasidan ilk marotaba bola nutqini rivojlantirishda, uning ona tilini jamiki
go‘zalligi
va milliy-madaniy xususiyatlari bilan birgalikda
o‘zlashtirib
olishida
she’riyat,
ertaklar, maqollar va matallar hamda tez aytishlarning muhim
o‘rin
tutishiga
birinchilardan
bo‘lib
diqqatini qaratdi.
Muloqotga tayyorlashda italiyalik
o‘qituvchi,
birinchi ayol shifokor
–
bolalar
shifokori M.Montessorining
“Ilmiy
pedagogika metodikasi
…”
(“Il
Metodo della
Pedagogia Scientifica applicato
all’educazione
infantile nelle Case dei
Bambini”,
1909) [3] asarida nutq
o‘stirish
bo‘yicha
mashg‘ulotlar
o‘tkazishning
turli uslublarini
kuzatish mumkin. Uning shiori
–
“Menga
o‘zim
bajarishim uchun yordam ber, men
o‘zim
bajaraman”.
Demak, inson nutqi, avvalo,
tug‘ilib
o‘sayotgan
oilasida, keyinchalik
maktabgacha yoshda va maktabning ilk davridanoq
to‘liq
shakllana boradi.
Rus tilshunos olimi, mahoratli pedagog D.G.Savov
“O‘qituvchi
professional
nutqining paralingvistik
jihati”
nomli dissertatsiyasida
o‘qituvchi
nutqining
o‘ziga
xos xususiyatlari va nutqiy faoliyatda paralingvistik vositalarning
o‘rnini
tavsiflab
bergan [6]. Ishda
o‘qituvchi
faoliyatining asosiy vositasi nutq ekanligi alohida
ta’kidlangan.
Ya’ni
o‘qituvchi
nutqi yordamida
o‘quvchilarni
ma’lumotlardan
xabardor qiladi va ularni ishontiradi. Bu borada paralingvistik vositalar majmui
40
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
muhim rol
o‘ynaydi.
Ular
o‘qituvchi
nutqining ifodaliligini oshiradi. Shuningdek,
olim talabalarning ham paralingvistik vositalardan foydalanish imkoniyatlarini
o‘rganib
chiqqan.
Muloqot jarayonida
o‘zaro
fikr almashish ham juda muhim ahamiyat kasb etadi.
Suhbatdashlarning biri ikkinchisiga biror-bir
ma’lumotni
uzatishi uchun, avvalo,
unda
“fikr”
paydo
bo‘ladi,
so‘ngra
u
o‘z
fikrini
ma’lum
bir
“belgilar
tizimi”da
ichki
nutqqa aylantirib, tashqi nuqt vositasida qarshisida turgan odamga uzatadi. Ikkinchi
suhbatdosh ham shu tashqi nutqda ifodalanganlarni ichki nutqi orqali
“firk”ga
aylantiradi. Bu jarayonda birgina
urg‘uni
boshqacharoq talaffuz etish,
to‘xtamni
ortiqroq yoki kamroq qilish, sheva, nutq ohangi, tembri, tempidan
o‘z
me’yorida
foydalanish ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Babayeva D.R. Nutq
o‘stirish
nazariyasi va metodikasi (Darslik).
–
T.:
“Barkamol
fayz
media”,
2018,
–
432 b.
2.
Buxoro
davlat
universiteti
elektron
kutubxonasi.
07.2021.
3. Maria Montessori. Il Metodo della Pedagogia Scientifica applicato
all’educazione
infantile nelle Case dei Bambini. Roma:
“Di
Loescher”,
1909. 845
pagine.
4. Maxsudova M. Muloqot psixologiyasi.
O‘quv
qo‘llanma.
—
Т.:
“Turon
-
Iqbol”,
2006.
–
B.11.
5.
Немов
Р.С.
Психология.
М.:
Юрайт,
1998.
–
C.681.;
Немов
Р.С
.
Психология:
Учеб.для
студ.
высш.
пед.
учеб.
заведений:
В
3
кн.
-3-
е
изд.
—М.
Гуман.
изд.
Центр
ВЛАДОС,
1999.
—Кн.
1.Общие
основы
психологии.
–С.
511
—
527;
Немов
Р.С.
Общая
психология.
СПб.:
Питер,
2010. -
С.304.
6.
Савов
Д.Г.
Паралингвистический
аспект
профессиональной
речи.
Дис
....
канд.
педагогических
наук:
13.00.02.
–
M., 2012.
–
389 c.
7.
O‘zbek
xalq maqollari.
Tuzuvchilar: To'ra Mirzayev, Asqar Musoqulov,
Bahodir Sarimsoqov.
–
T.:
“
Sharq
”
nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh
tahririyati, 2005.
–
B.257.
