41
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘TKIR
HOSHIMOV QISSALARIDA CHEGARALANGAN QATLAM
BIRLIKLARINING
O‘RNI
Nuriddinova Dilrabo Nurbek qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti 1-bosqich magistranti
gmail- dilyanuriddinova3@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada atoqli adib,
o‘ziga
xos uslub egasi
O‘tkir
Hoshimovning
o‘z
asarlarida jumladan,
“Bahor
qaytmaydi”,
“
Dunyoning
ishlari”,
“Ikki
karra ikki-
besh”
qissalarida chegaralangan qatlam birliklaridan foydalanish
mahorati, badiiy didi,
so‘z
tanlash va mavjud vaziyat, mahalliylikni ochib berish
xususiyatlari haqida
so‘z
boradi.
Kalit
so‘zlar:
dialektal leksika, terminologik leksika, jargotizmlar, argotizmlar,
vulgarizmlar, varvarizmlar.
Annotation:
This article will talk about the skill of Utkir Hoshimov in using
delimited layer units, artistic taste, choice of words and features of the current
situation, disclosure of locality, including in the works of him, who is the owner of a
unique style, especially in his stories called
“Spring
will not
return”,
“Works
of the
world”,
“Two
-time two-
five”.
Keywords:
dialectal lexicon, terminological lexicon, jargotisms, argotisms,
vulgarisms, varvarisms.
Ushbu qatlamga doir leksika
qo‘llash
doirasining chegaralanish xarakteriga
ko‘ra
uch turga
bo‘linadi.
Bular:
1)
dialektal leksika;
2)
terminologik leksika;
3)
jargon va argolar.
Shundan kelib chiqqan holda dastavval dialektizmlar
ya’ni
shevaga xos
so‘zlarga
to‘xtalamiz.
Dialektizmlar
Ma’lum
bir hududda, territoriyada yashovchi kishilar nutqiga xos
bo‘lgan
adabiy
til leksikaga kirmaydigan
so‘zlar
dialektal leksikani tashkil etadi.
Ma’lum
dialekt va
sheva vakillarigagina
qo‘llaydigan
bunday
so‘zlar
dialektizmlar deb yuritiladi.
1
Jamolxonov X “Hozirgi o’zbek adabiy tili” Toshkent “Talqin” 2005 127
-128-betlar
42
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘zbek
tilining dialektal qatlami nihoyatda murakkab rang-barang
bo‘lib,
u
o‘z
ichiga bir qancha sheva va dialektlarni oladi.
Bu sheva va dialektlarning har biri
o‘ziga
xos fonetik, leksik-grammatik
xususiyatlari bilan adabiy tildan, shuningdek,
o‘zaro
farqlanadi
Dialektizmlarning adabiy tildan farqi avvalo,
so‘zning
talaffuzida
ko‘rinadi.
Masalan:
Gurgut-gugurt, bala-bola, yuzum-uzum,
yig‘namoq
-
yig‘moq,
buginmoq-
bekinmoq,
chig‘di
-chiqdi
kabi.
Badiiy adabiyotda mahalliylikni berish, qahramonlar nutqini individuallashtirish
uchun dialektizmlardan foydalaniladi. Lekin bunday
qo‘llash
bilan dialektal
so‘zlar
adabiy tilga oid
bo‘lib
qolmaydi.
-Ishonmasangiz
peshanamni
ushlab
ko‘ring!(“Bahor
qaytmaydi”
19-b)
-Ablah! Allaqanday
so‘takka
alishtirib
o‘tiribsanmi
meni! (66-b)
Xuddi
adasining
o‘zi,
-
o‘yladi
Muqaddam unga jilmayib tikilarkan.(69-b)
-Dard!
–
Dadamning jaxli chiqib ketdi.
O‘ng
lunji paydar-pay ucha boshladi.-
Misol uchun senda ikkita yigirma tiyinlik bor. Xloppunkt yonida
o‘tiradigan
Rahmon
pistachidan semichka olmoqchisan. Bir
istikon
pistachka yigirma tiyin turadi. Ikki
istikoni
qancha
bo‘ladi?!
Rahmon pistachidan semichka olaverib pishib ketganman.
-Qirq tiyin!-dedim ishonch bilan.
-
Bo‘pti
-da
ulim!
-Dadam quvonib ketdi. -Hisobda adashib
bo‘lmaydi.
Adashsang
o‘zingga
jabr
qilasan!(“Ikki
karra ikki-
besh”124
-b)
Yuqorida keltirib
o‘tgan
gaplarimizda affiksal leksik usullar bilan shevalar hosil
qilingan.
“Peshana”,
“alishtirib”,
“adasining”,
“Istikon”,
“ulim”
so‘zlari
“peshona,
almashtirib, dadasining, stakan,
o‘g‘lim”
so‘zlarining
dialektal variantidir. Bundan
tashqari adabiy tilga nisbatan shevaga xos
so‘larning
lug‘at
tarkibi boshqacharoqdir.
Chunonchi, mahalliy dialektlar
lug‘atida
fan,
san’at
va murakkab texnikaga doir
bo‘lgan
so‘zlar,
terminlar deyarli uchramaydi. Dialektlardagi
ba’zi
so‘zlar
esa adabiy
tilda butunlay
bo‘lmasligi
mumkin. Bunday
so‘zlar
shu sheva vakillari nutqidagina
foydalaniladi.
O‘zbek
shevalari
lug‘atida
yana shunday
so‘zlar
uchraydiki, bular adabiy tilda
boshqa
so‘z
bilan ifodalanadi. Badiiy asarda qahramonlar nutqiga mahalliylikni
berish zaruriyati bilan
qo‘llangan
bunday
so‘zlarning
qavs ichida adabiy tildagi
muqobilini keltirish maqsadga muvofiqdir.
2
Shomaqsudov A., Rasulov I., Qo’ng’urov R., Rustamov X. O’zbek tili stilistikasi. Toshkent “O’qituvchi” 1983. 56
-
58-betlar.
43
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Adabiy tilning ayrim dialektlar lug`aviy birliklari hisobiga boyib borishi
tillar taraqqiyotida qonuniy bir holatdir. Hozirgi adabiy nutq lug`atning katta bir
qismi ham aslida dialektlarga xos deb qaralishining sababi bunday lug`aviy
birliklarning umumlashib ketganligidadir.
Dialektizmlarni quyidagi holatlarda adabiy nutqqa olib kirish mumkin: agar u
yoki bu mahalliy tushuncha umumnutq qatlamda aniq nomga ega bo`lmasa yoki
uning shevadagi atamasi leksik ma`no ottenkasi bilan stilistik bo`yog`i bilan
umumtildagi so`zdan farqlanib tursa, uning adabiy nutqqa kirishi to`g`ridir.
-Mayli endi
ma’limjon…
Bu-dadamning ovoziligini bildim
.(“Ikki
karra ikki-
besh”
133-b)
-Men qamalib ketsam,
bachalarni
sen boqasanmi, ahmoq xotin!deb mushtini
do‘laytirgan
edi, onam
paqirni
lapanglatib
qochdi.(“Ikki
karra ikki-
besh”
134-b)
Biror dialektal so`zning adabiy nutqqa ko`chish hodisasi bilan dialektal
so`zlarning badiiy asarda ishlatilishi hodisasini bir-biridan farqlash zarur.
Yozuvchilar o`z asarlarida hayotning realistik tasvirini chizish, mahalliy kaloritni
berish, personajlar nutqini individuallashtirishda yoki biron tushunchaning shevadagi
atamasi kitobxonga ahamiyatli bo`lgan holatning ma`lum mahalliy belgisini
bildirsagina dialektal so`zlardan foydalanishlari mumkin.
Har qanday adabiy tilning taraqqiyoti, boyishi adabiy til bilan shevalar
o`rtasidagi munosabatlarning bir-biriga ta`sir qilish darajasiga bog`liq. Shuning
uchun dialektizmlarning badiiy asarda qo`llanishi hamda ularning adabiy tilga o`tish
o`tmasligini konkret tarixiy sharoitlarga ko`ra izohlash zarur.
-
“Yo‘lingdan
qolma,
ena
!”
-degan sotuvchi sansirab.
Onam
o‘zidan
kattani sansirash mana bunaqa
bo‘ladi,
deb melisa boshlab
kelgan.
Melisa yaxshi kishi ekan. Onamni yupatgan:
“Xafa
bo‘lmang,
ena, narigi aptalapkadan
olaqoling!”
Yozuvchilar o`z asarlarida sheva so`zlardan foydalanishga asosiy sabab, o`sha
personaj yoki obrazning qanday xarakterga ega ekanligini, qaysi voha farzandi
ekanligini aniq, tiniq bilib olsa bo`ladi. Bu ham asar qimmatini yanada oshiradi. Asar
qahramonlari shu xususiyati bilan o`quvchi yodidan hech qachon ko`tarilmaydi.
Badiiy matnni lisoniy tahlil qilish jarayonida yozuvchining tildan foydalanish
mahoratini namoyon etadigan, emotsional
–
ekspressiv ifoda semalari qabariq holda
reallashgan leksik birliklarni aniqlash va ular adibning badiiy
–
estetik maqsadiga qay
3
U.Tursunov, J.Muxtorov, Sh.Rahmatullayev “Hozirgi o`zbek adabiy tili”, “O`qituvchi” nashriyoti, Toshkent,
1965,
158-bet.
44
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
darajada xizmat qilgani haqida mulohaza yuritish talab qilinadi. Buning uchun badiiy
asar tilidagi
ma’nodosh,
shakldosh, zid
ma’noli,
ko‘p
ma’noli,
tarixiy va arxaik
so‘zlar,
yangi yasalmalar, shevaga oid
so‘zlar,
chet va vulgar
so‘zlar
ajratib olinadi va
asarga nima maqsad bilan olib kirilganligi izohlanadi.
-Jubor!-
dedi hayqirib. Panshaxani
“Qora
ko‘zaynak”ning
qorniga tiradi..-
Qo‘yib
jubor!
“Qora
ko‘zoynak”
hamon bizni changallagancha orqaga chekina boshladi.
-
Qo‘yasanma
-
jo‘qma?
-Qanaqa odamsiz
o‘zi?
-
“Qora
ko‘zoynak’
qo‘lini
bo‘shatdi.
Shodivoy u yoqqa,
men bu yoqqa qochib, har ehtimolga qarshi
o‘n
qadamcha nariga borib oldik.-
Ressorim…
-
Jo‘lingdan
qolma!-
“Ferma
tog‘a”
panshaxani bir silkitgan edi,
“Qora
ko‘zoynak”
it quvgan soqovdek sim
to‘siq
tomonga
qochdi…
-Obbo, polvon-ey!-
“Ferma
tog‘a”
Shodivoyning yelkasiga qoqdi.-
Sho‘xlik
qipjatipman
, deng! Ammo
siyirlarni
qo‘rqitib
jubording‘iz
-da
, polvon!
Yozuvchilar o`z qahramonlarini o`zlari yashaydigan hudud va muhitdan
ayirmagan holda, hayotdagidek ishonarli va jonli tasvirlash ehtiyojidan kelib chiqib
shevaga xos so`zlarni ishlatadi. Sheva so`zlari mahalliy kolorit, hududiy mansublikni
o`zida aniq aks ettirish bilan birga badiiy nutqda muayyan estetik funksiyani bajaradi.
Biroq dealektizmlarning estetik qimmat kasb etishi ularning badiiy nutqdagi
me’yori,
qanday ishlatilishi va ayni paytda qanday dialektizmlarning qo`llanishi bilan
bog`liqdir.
-
Juring‘izlar,
jigitlar.
Choy
ichabiz.
Ko‘k
choy,-
“Ferma
tog‘a”
bir gapirib,
o‘n
kulib bizni aziz mehmondek oq bino tomonga endi yetaklagan edi, hovlining narigi
burchagidagi darvozada
“Gazik”
mashinasi
ko‘rindi.(“Ikki
karra ikki-
besh”
158-b)
-Xush
ko‘rdik,
Rais
bova, assalom alayke-e-em!
-Qalaysan,
Musayip?
Shodivoy dadasining ovozini tanib, rangi
o‘chib
ketdi. Shitir-shitir qilib orqasi
bilan xirmon ichiga kirishga urindi.
-
Jotibmiz,
Rais
bova
!
-Sen shunaqa yotishni bilasan.-Birpas jimlik
cho‘kdi.
Keyin yana Rais buvaning
ovozi eshitildi. -Ertaga kamissiya keladi.
-Kelsa
jaxshi.
-Yaxshi-ya, yaxshi! Bu galgisi anoyi emas. Viloyatdan keladi.
4
M.Axmedova “O’tkir Hoshimov hikoyalarining lingvopoetik tahlili” magistrlik dissertatsiyasi Navoiy
-2014
5
Yo`ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. Toshkent, 2007 yil. 58-59 - betlar.
45
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
-
Jaxshi!
-Yana yaxshi deydi-ya! Fermangga qara! Axlatxonaga aylanib ketibdi-ku!
-
Ma’qul,
Rais
bova, tozalaybiz.
-
Tozalaysan…
Menga qara,
Musayip
,
go‘sht
planini qancha qilib yozgansan?
-
Juz
o‘ttiz
poiz
! Yanvarda
do‘ndirg‘anmiz.
-Isparapkalar joyidami?
-Joyida, Rais
bova
!
-Sut-chi?
-Har
siyirdan ikki
ming‘
uch juz
kilo.
-
Qog‘ozi
bormi?
-Bor, Rais
bova
! (159-b)
Dialektizmlar asar tilining jozibadorligi, qahramonlar nutqining o`ziga xosligi,
tasvirlanayotgan voqea-hodisalarning qaysi hududda kechayotganligi haqida
ma`lumot beradi. Dialektizmlar ayrim sabablarga ko`ra va
ma’lum
maqsadni ko`zlab
badiiy til tarkibida qo`llaniladigan, unda
ma’lum
bir vazifani bajaradigan alohida
biror dialekt va mahalliy shevalarning fonetik, morfologik, leksik va sintaktik
xususiyatlarini o`zida aks ettiradigan so`z va so`z birikmalaridir.
-Hov,
Musayip
?- Rais buva
“Ferma
tog‘aga
chaqchaydi.-Nima bu?
“Ferma
tog‘a”
juda
g‘alati
iljaydi.
-
Moshin
…
-
Moshinligini
ko‘rib
turibman,kimniki?
-
Sizdiqi!
-dedi
“Ferma
tog‘a”
pinagini buzmay.
-Meniki
“Zaparoj”ku,
- dedi Rais buva xunob
bo‘lib.
“Ferma
tog‘a”
yana iljaydi.
-
Tuvibdi-da!
-Nima?
-
“Zaparoj”inggiz
bo‘voz
ekan,
“Volga”
tuvib
berdi,
Rais bova
.
Qutti
bo‘lsin.
(162-b)
Dialektal so`zning badiiy matnga olib kirilishi yozuvchidan katta mahorat talab
qiladi. O`tkir Hoshimovning ushbu qissasida ham dialektizmlar o`ziga xos tarzda
ifoda etilgan. Yozuvchi o`z asarining badiiy ifodaliligi va
ta’sirchanligini
oshirishda
shevaga xos so`zlardan ustalik bilan foydalangan.
Kasb-hunarga oid terminlar.
6
Xudoyqulova Sh. E.Vohidov she’riyatida dialektizmlar. // O’zbek tilshunosligining dolzarb masalalari. Ilmiy
maqolalar to’plami.
-
№2.
-T.:TDPU, 2008. -B.98-99.
46
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Lug`at tarkibidagi so`zlar ishlatilishiga ko`ra ikki xil bo`ladi: aktiv
ya’ni
(faol)
so`zlar va passiv (nofaol) so`zlar. Kundalik turmushda qo`llanilishi odat bo`lib
qolgan, yangi xususiyatlari ham bo`lmagan so`zlar
faol so`zlar
deb yuritiladi.
So`zlarning aktivligi umumiy til doirasida bo`lishi bilan birga biror kasb sohasida
ham bo`ladi. Tildagi nofaol so`zlar hayotdagi yangiliklarni yoki eskirib qolgan
tushunchalarni anglatgani uchun turli o`zgarishlarni aks ettirib turadi. Leksikalogiya
esa tilning lug`at tarkibini guruhlarga va qatorlarga bo`lib o`rganadi. Qo`llanilishi
ma’lum
bir hudud bilan chegaralangan so`zlar dialektizmlar deb ataladi va ular ham
alohida guruhni tashkil qiladi. Lug`at tarkibidagi fan va texnika sohalarida
ishlatiluvchi so`zlar terminlar, ularni o`rganuvchi soha terminologiya deb ataladi.
Terminlar nutqda qo`llanganda esa ekspressiv bo`yoqqa ega bo`lmaydi. Tilning
lug`at tarkibidagi so`zlar asosan quyidagilarga bo`linadi:
- umumxalq ishlatadigan so`zlar;
- shevalarga xos so`zlar (dialektizmlar);
- kasb-hunarga oid so`zlar (terminologik yoki professional leksika);
- eskirgan so`zlar (istorizm va arxaizm);
- neologizmlar - jargon va argotika;
-ekspressiv-stilistik leksika.
Albatta, har qanday badiiy asarda tilning kommunikativ vazifasi ham
reallashadi, ammo estetik vazifa birinchi o`rinda turadi, yetakchilik qiladi. Shuning
uchun ham lingvistik adabiyotlarda buholatga mana bu tarzda alohida urg`u beriladi:
“Badiiy
matn har qanday nobadiiy matndan farqli o`laroq alohida vazifani
–
kommunikativ vazifa bilan murakkab o`zaro aloqadorlikda namoyon bo`luvchi va
matnning o`ziga xos qurilishida hal qiluvchi omil hisoblanuvchi estetik vazifani
bajaradi”.
Shu o`rinda alohida
ta’kidlab
o`tish kerakki, tilning bu o`ziga xos estetik
vazifasinamoyon bo`ladigan soha faqat badiiy asar matnidir, undan boshqa biror bir
nutq ko`rinishida til o`zining bu vazifasini reallashtira olmaydi. Lekin bu fikrlarga
ham bir qancha
e’tirozli
fikrlar ilmiy adabiyotlarda uchraydi. Kasb-hunar leksikasi
ijtimoiy mehnatning u yoki bu turiga, ishlab chiqarish, ilm-fan, adabiyot-
san’at
va
hokazo sohalariga oid narsa-hodisa hamda tushuncha nomlaridir. Kasb-hunar
leksikasi(professionalizmlar), asosan, muayyan sohaga oid og`zaki va yozma
matnlarda faol qo`llanadi, umumtil doirasida esa ular ancha passiv bo`ladi. Bunday
qatlam leksemalarining ishlatilish doirasidagi chegaralanish shu bilan belgilanadi.
7
Jamolxonov X. “Hozirgi o`zbek adabiy tili”. Toshkent. “Talqin”. 2005. 201
-bet.
47
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O`tkir Hoshimov qissalarida ham qahramonlarning kasbiy atamalaridan o`z
o`rnida foydalanish hollari uchraydi. Xususan,
“Bahor
qaytmaydi”
qissasida
Muqaddam bilan
bog‘liq
voqealarda uning kasbiga,
ya’ni
hamshiralikka oid
ko‘plab
terminlarga duch kelamiz.
-Mayli,-dedi pichirlab.-Bezovta qilmay
qo‘ya
qolaylik.
Sterilazatorni
tashlab
ketaman. Ertaga ertalab kela qolaman.
(“Bahor
qaytmaydi”
12-b)
-
Bronxit
ekanmi?- dedi Anvarga qarab. (13-b)
-Muqaddam
flakondagi
dorini
shpritsga
tortib oldi-da,
ignasini
yuqoriga
ko‘tardi.
Igna uchidan tizillab dori otildi.
Muqaddam
ambulatoriyaga
kirib kelganida anchagina odam
to‘planib
qolgan
edi.
Bundan tashqari yozuvchi Alimardon bilan
bog‘liq
vaziyatlarda
san’atga
doir
terminlarni ham
o‘z
o‘rnida
qo‘llaganligining
guvohi
bo‘lishimiz
mumkin.
“
Repitetsiya
qilishyapti”,
deb
o‘yladi
u
sahna
tomonga yurib borarkan.
-
Grimxonaga
kirmaysizmi?- dedi Zufar Xodiyevich
tag‘in
o‘sha
koyigan
ohangda.
Alimardon yengil, ishonchli qadamlar bilan
sahna
o‘rtasiga
–
mikrafon
oldiga
yetib bordi.
Konferanse
navbatdagi artistlar nomini
e’lon
qila boshlagan edi, tomoshabinlar
guvullab, tartibsiz qarsak chalib yuborishdi.
Kasb-hunar leksikasidan badiiy asar tilida
ma’lum
uslubiy maqsadlarda
foydalanish holatlari ham uchraydi.
JARGOTIZM
Qo`llanish doirasi chegaralangan leksikaning uchinchi turi bu jargon, argo,
varvarizmlar, vulgarizmlar hisoblanadi. Mahalliy territorial dialektlarga mansub
so`zlar (sheva so`zlari) dialektizmlar sanalsa, sinfiy dialektga mansub
bo‘lgan
so‘zlar
jargonlar deyiladi. Jargonlar sinfiy ayirmalikni ko`rsatib beradigan yuqori tabaqa
vakillari uchun tushunarli bo`lgan so`z va iboralardir.
Jargonlar o`zbek tilining o`z so`zlaridan ba`zan boshqa tillardan (arab va tojik
tillardan) olinib qo`llangan so`zlardir. Bunday so`zlar umumxalq tilidan farq qilib
biror ijtimoiy guruh o`rtasida yaratilgan va ularning talablarini ifodalovchi maxsus
so`z va iboralarga jargon so`zlar deyiladi. Jargon fransuz tilidan olingan bo`lib,
“buzilgan
til”
ma`nosini anglatadi. Jargonlarning eng xarakterli belgisi o`zaro
so`zlashuvda fikrni boshqalardan maxfiy, sir tutishdir. Shunga ko`ra jargonlarning
yaratilish yo`llari ham ko`pincha tilning so`z yasash sistemasiga to`g`ri kelmaydi.
Ular o`ziga xos sun`iy shartli so`zlardir. Jargonlar ko`pincha tildagi so`zlarning
48
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
tovush tomonini o`zgartirish, buzib qo`llash, boshqa tillardan so`z o`zlashtirish va
tildagi mavjud so`zlarga maxsus ma`no berish yo`li bilan hosil qilinadi.
Ertalab suv muzdek
bo‘lgani
uchun
oyog‘inggiz
sovqotib
“kesilib”
ketadi.
Ammo gap bunda ham emas. Hammasidan yomoni - tong otmasidan turish.
O‘zi
yarim kechagacha
“ko‘cha
sang‘ib”
rosa holdan toyamiz. (
“Dunyoning
ishlari”
Ikki
afsona 14-b)
Jargonlarning biror guruh yoki tabaqa doirasida paydo bo`lishiga qarab ikkiga
ajratish mumkin: professional jargonlar va ijtimoiy jargonlar. Professional ya`ni
kasbiy jargonlarga biror kasb-hunar kishilari orasida ishlatiladigan maxsus so`z va
iboralar kiradi. Bu xil jargonlarning paydo bo`lishi, odatda ishlab chiqarish, ixtisosi,
mehnatning umumiy sharoiti va ba`zan turmushmadaniyat tarzlari bilan ham bog`liq
bo`ladi. Professional jargonlar ijtimoiy jargonlardan manfiy (nomaqbul) ma`no ifoda
qilishi va ba`zan vulgar xarakterga ega bo`lishi bilan farqlanadi.
-
O‘zimizning
odam gunohidan
o‘ta
qoling, dedim. Hozircha
ko‘nmay
turibdi-
yu,
ko‘nadi.
Ko‘nmay
qayoqqa borardi.
“Qurug‘i”
dan obkeb beraman,
dedim.(“Dunyoning
ishlari”
Imon 99-b)
Ukam, boshi devor
tomonda’
bir
oyog‘i
mening qornim ustida, mazza qilib
uxlab yotibdi. Hali turgandan keyin
“lo‘lilik”
qilib opamning dodini beradi.
(“
Dunyoning
ishlari”
Opamni topib oldim 106-b)
Jargon umumxalq tilidan maxsus leksikasi va frazeologiyasi hamda yasovchi
vositalarining o`ziga xos tarzda qo`llanishi bilan farqlanadi. Ular talabalar tilida
(chizmoq-qochmoq), (yopmoq-sessiyani tugatmoq), yoshlar tilida esa (g`ishtxunuk),
(sindirmoq-lol qilmoq), (uxlatmoq-aldamoq) kabi. Jargonlar tarkibi boshqa tildan
olingan o`zlashma birlik bilan boyib boradi. Tez-tez yangilari bilan almashib turadi.
Ayrim soha vakillari va soha guruhlari nutqiy tejamkorlik, qulaylik uchun ham jargon
qo`llaydi.
ARGOTIZMLAR
Argo so`zi fransuzcha
“argot”
so`zidan olingan bo`lib biron ijtimoiy guruhning
o`ziga xos, boshqalar tushunmaydigan yasama tili. Argo bir necha til unsurlaridan
iborat qorishiq va ko`p hollarda, boshqalarga tushunarsiz nutq turida namoyon
bo`ladi. Argo nutqda kommunikatsiya predmetini sir tutish maqsadida qo`llanadi: 1.
O`g`rilar nutqida: (mandarin-tilla), (akula-panjarani kesish uchun moslama),
(kalamush-o`z yaqinlarinikiga
“tushadigan”),
(urkagan-tajribali o`g`ri);
8
R.Sayfullayeva va boshqalar. “Hozirgi o`zbek adabiy tili”. Darslik 125
-126-betlar
49
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.Mahbuslar nutqida: (maymun-oyna), (shobla-qalloblar guruhi), (krokodil
qaychi), (ment-militsioner), (pushka-pistolet).
Argolar ham jargon so`zlar kabi biror
ijtimoiy guruh yoki toifalarning, masalan, sportchilar, o`g`rilar, olibsotarlar,
poraxo`rlar va boshqalarning
“yasama
tili”dir.
Argotizmlar yashirin ma`no
ifodalaydi. Argolar qiziqishlari, mashg`ulotlari, yoshlari bir xil bo`lgan juda tor doira
(guruh)ga mansub kishilar qo`llaydigan, ma`nosi shunday kishilarga tushunarli
bo`lgan so`zlardir. Ular umumxalq tiliga oid so`zlardan bo`lsa-da, ammo bunday
so`zlar ham keng xalq ommasiga tushunarli bo`lmaydi. Shu jihatdan argolar
jargonlarga o`xshaydi. Argotizm va jargonizmlar asosan, jonli so`zlashuvda tor
doirada ishlariladi. Ulardan badiiy asarda obraz va personajlarni tipiklashtirish
maqsadida foydalanish hollari uchraydi. Jargonlar va argolar tilni bulg`aydi.
VULGARIZMLAR
Vulgarizmlar - haqorat ma`nosida qo`llaniladigan so`zlar. Masalan: xunasa,
dayus, so`tak, to`nka kabilar. Bunday leksemalar yoki ularning vulgar ma`nolari
adabiy til birligi sanalmaydi, ularni qo`llash nutq madaniyatiga xilof deb qaraladi.
Ammo badiiy asar tilida bunday so`zlardan uslubiy vosita sifatida foydalaniladi.
VARVARIZMLAR
O`zbek tilida shunday so`zlar borki, o`zbek tiliga o`zlashmagan, o`zga tilning
so`zi yoki iboralari - varvarizmlar deyiladi. Varvarizmlar odatda o`zga yerga xos
rasm-odatlarni tasvirlashda, mahalliy koloritni berishda va yaratishda foydalaniladi.
Varvarizmlarga adibning deyarli barcha asarlaridan misollar topish mumkin.
-Nastayashiy
Sibir!
–
dedi negadir
jilmayib.(“Dunyoning
ishlari”
Imon 96-b)
-Nichevo,
dedi Achinska dadamni yupatib.
–
Yakshi bala. Tuzaladi. (96-b)
-Vsyo, vsyo, -
dedi jilmayib- Ugil bala
yi’lamaydi.
(97-b)
-
Chepuxa!
Xish nima kilmaydi. (97-b)
- Ha, endi shunaqa ekan, bir
og‘iz
aytmaysizmi, shu ishni shundoq
qilmoqchiman, deb. Axir jahon bedarvoza emas, tartib bor,
zakun
bor…(99
-b)
- Endi ukam biz
prostoy
odammiz. Bunaqa qonunlarni tushunmasak, bu yoqda
bolalar sovuqda qoldi. (99-b)
9
R.Sayfullayeva va boshqalar. “Hozirgi o`zbek adabiy tili”. 125
-126-betlar.
10
Jamolxonov X. “Hozirgi o`zbek adabiy tili”. Toshkent. “Talqin”. 2005. 202
-203-betlar
