77
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
YANGI AVLOD UCHUN YANGI TAFAKKUR: OLIY TA’LIM TIZIMIDA
IJODKORLIKNI RIVOJLANTIRISH MASALALAR
Nаrbekovа
Yulduz
Fаrkhod
qizi
Xаlqаrо
Nоrdik
univеrsitеti
2-
bоsqich
mаgistrаnti
Annotatsiya:
Zamonaviy ijtimoiy taraqqiyot bosqichida ijodkorlik inson
kapitalining asosiy
ko‘rsatkichlaridan
biri sifatida
e’tirof
etilmoqda. Ayniqsa, oliy
ta’lim
tizimida talabalarda yangicha tafakkur, mustaqil fikrlash va innovatsion
qarashlarni shakllantirish dolzarb vazifalardan biri sanaladi. Ushbu maqolada oliy
ta’limda
ijodiy salohiyatni rivojlantirishning konseptual asoslari, xorijiy tajribalar va
milliy
ta’lim
strategiyalari asosida tahlil qilinadi. Ijodkorlikni
rag‘batlantiruvchi
metodlar, zamonaviy pedagogik yondashuvlar, kreativ muhit yaratish omillari hamda
o‘qituvchilarning
bu boradagi roli chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, talabalarda
yangi avlod tafakkurini shakllantirishda
ta’lim
jarayonining erkin, interaktiv va
faoliyatga
yo‘naltirilgan
bo‘lishi
zarurligi asoslab beriladi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra,
oliy
ta’limda
ijodkorlikni rivojlantirish uchun tizimli yondashuv, metodik
ta’minot
va ijodiy tashabbuslarni
qo‘llab
-quvvatlovchi muhit zarur ekani xulosa
qilinadi.
Kalit
so‘zlar:
Ijodkorlik, yangi tafakkur, oliy
ta’lim,
kreativ yondashuv,
innovatsion
ta’lim,
mustaqil fikrlash, zamonaviy metodika, interaktiv
o‘qitish,
talaba
faolligi, pedagogik muhit.
Kirish.
XXI asr
–
bu raqamli tafakkur, innovatsion texnologiyalar va ijodiy
yondashuvlar asridir. Globallashuv sharoitida har bir davlatning taraqqiyoti bilimli,
tafakkuri
o‘zgacha
shakllangan, ijodkor avlodni tayyorlash darajasiga
bog‘liq
bo‘lib
bormoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda,
ta’lim
jarayonini yangicha mazmun bilan
boyitish, talabalarda yangi tafakkurni shakllantirish orqali ularning ijodiy salohiyatini
yuzaga chiqarish dolzarb masalalardan biriga aylanmoqda. Jahonda yetakchi oliy
ta’lim
muassasalari
ta’lim
sifati mezonlarini yangilash, kreativ yondashuvni asosiy
tamoyilga aylantirish, talabalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga
katta
e’tibor
qaratmoqda.
O‘zbekiston
Respublikasida ham bu boradagi islohotlar bosqichma-bosqich
izchil amalga oshirilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan
“Yangi
O‘zbekiston
–
yangi tafakkur egalarini tarbiyalashdan
boshlanadi”
degan
g‘oya
mamlakatda
ta’lim
tizimini tubdan yangilash, uni zamon talablari darajasiga
78
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
olib chiqish
g‘oyasining
asosiy
yo‘nalishiga
aylangan. Oliy
ta’lim
muassasalarida
ham ijodiy fikrlovchi, tashabbuskor, muammoga yangicha yondashadigan
mutaxassislarni tayyorlashga alohida
e’tibor
qaratilmoqda. Talabalarni faollikka
undovchi interaktiv usullar, tanqidiy fikrlashga asoslangan topshiriqlar va loyiha
asosidagi
ta’lim
texnologiyalarining tatbiqi ushbu jarayonning amaliy
ko‘rinishidir.
Shunga qaramay, oliy
ta’lim
tizimida ijodkorlikni rivojlantirishga
to‘liq
erishish
uchun muayyan muammolar mavjud. Bular jumlasiga ayrim
o‘qituvchilarning
kreativ
metodlarga
tayyor
emasligi,
metodik
qo‘llanmalar
va
ilmiy-amaliy
yo‘riqnomalarning
yetarli emasligi, hamda
o‘quv
rejalari va dasturlarining
ijodkorlikni
to‘liq
rag‘batlantiruvchi
darajada emasligi kiradi. Ana shu muammolarni
ilmiy asosda tahlil qilish, mavjud holatni
o‘rganish
va takomillashtirish
bo‘yicha
takliflar ishlab chiqish ushbu maqolaning asosiy maqsadi etib belgilandi.
Adabiyotlar tahlili.
O‘zbek
pedagog olimlari tomonidan ijodkorlik masalasiga
oid qator ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan
bo‘lib,
ular
ta’lim
jarayonida kreativ
yondashuvni shakllantirish
yo‘nalishida
muhim nazariy va amaliy asoslar yaratgan.
O.A.
Qo‘ysinov
o‘z
tadqiqotlarida
talabalarning
kreativ
fikrlash
kompetensiyalarini rivojlantirishda mustaqil
ta’lim
imkoniyatlarini chuqur tahlil
qilgan. Unga
ko‘ra,
mustaqil
ta’lim
ijodiy yondashuvni shakllantirishda asosiy omil
bo‘lib,
bu borada
o‘qituvchi
metodik jihatdan tayyor
bo‘lishi
zarur. Muallifning
tadqiqotlarida xorijiy tajriba asosida ishlab chiqilgan ijodiy topshiriqlar tizimi
e’tiborga
loyiq.
Sh.T. Egamberdiyev ijodkorlikni
ta’limga
integratsiyalash masalasini tahlil
qilib, kreativ pedagogika va zamonaviy texnologiyalar
uyg‘unligini
asoslab berdi. U
talabalarda yangi tafakkurni shakllantirish uchun
o‘qituvchilarda
didaktik kreativlik
bo‘lishi
kerakligini
ta’kidlaydi.
Z.A. Xolmatova esa ijodiy fikrlashni rivojlantirishda interaktiv metodlarning
samaradorligini empirik tajribalar asosida
o‘rgangan.
Uning tadqiqotida
“muammoli
vaziyatlar orqali
o‘qitish”
va
“fikrlar
almashinuvi”
usullarining ijobiy natijalari
ko‘rsatib
o‘tilgan.
U.R. Ahmedov tomonidan olib borilgan izlanishlarda esa STEAM
yondashuvining kreativ fikrlashga
ta’siri
yoritilgan. Uning fikricha, talabalarda yangi
avlod tafakkurini shakllantirish uchun fanlararo integratsiyaga asoslangan, faoliyatga
yo‘naltirilgan
ta’lim
muhitini yaratish muhim.
A.M. Begmatov esa dizayn fikrlash metodining
o‘quv
jarayoniga tatbiqi orqali
talabalarni ijodiy fikrlashga undashni taklif etadi. U dizayn fikrlash orqali talabalarda
muammolarni yechishda
noan’anaviy
yondashuvlar yuzaga kelishini asoslab bergan.
79
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Yuqoridagi tadqiqotlar umumiy holda oliy
ta’limda
ijodkorlikni shakllantirish
borasida muhim nazariy va amaliy
yo‘nalishlarni
ochib beradi. Biroq ularning
ayrimlari hali
ta’lim
tizimi miqyosida keng tatbiq qilinmaganligi, metodik jihatdan
takomillashtirish zarurligini
ko‘rsatadi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda oliy
ta’lim
tizimida ijodkorlikni rivojlantirishning hozirgi
holatini
o‘rganish,
muammoli jihatlarni aniqlash hamda samarali yondashuvlarni
aniqlash maqsadida kompleks metodlar
qo‘llanildi.
Asosiy metodlar quyidagilardan
iborat:
Tahlil va umumlashtirish
–
ilgari chop etilgan ilmiy maqola, dissertatsiya,
monografiya va normativ hujjatlar asosida kreativlik va
ta’lim
integratsiyasiga doir
nazariy yondashuvlar tahlil qilindi.
So‘rovnoma
usuli
–
uchta oliy
ta’lim
muassasasi talabalari (n=120) va
o‘qituvchilari
(n=30)
o‘rtasida
maxsus savollar asosida
so‘rov
o‘tkazildi.
Eksperiment
–
bir guruhda (eksperimental) kreativ yondashuvga asoslangan
dars metodlari joriy qilindi, ikkinchi guruh (nazorat guruhi)
an’anaviy
usullarda
davom etdi.
Statistik tahlil
–
olingan natijalar MS Excel va SPSS dasturlari yordamida
qayta ishlanib, grafik va diagrammalar orqali solishtirildi.
Tadqiqot 2024-yilning sentabr
–
dekabr oylarida Toshkent shaxridagi oliy
ta’lim
muassasalarida amalga oshirildi.
Natijalar.
So‘rovnoma
natijalariga
ko‘ra:
Talabalarning 78% ijodkorlikni rivojlantiruvchi topshiriqlarni qiziqarli va
foydali deb baholagan.
O‘qituvchilarning
63% kreativ metodlardan doimiy foydalanmasligini bildirgan.
85% talabalar loyiha, muammoli vazifalar va guruhiy ishlarda
o‘z
ijodiy fikrlari
erkin ifodalanganini tan olgan.
Eksperiment natijalari quyidagicha
bo‘ldi:
Eksperimental guruhda ijodiy fikrlash testlarida
o‘rtacha
23% yuqoriroq
natijalar qayd etildi.
Talabalar darsdan keyingi mustaqil ishlarda
ko‘proq
tashabbus
ko‘rsatgan
(59%).
O‘qituvchilar
esa
o‘quvchilar
faoliyatidagi
o‘zgarishni
“ijobiy
va
ilhomlantiruvchi”
deb baholashgan.
Tahlil
80
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘tkazilgan
tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki,
kreativ metodlar va faol
o‘qitish
yondashuvlari
o‘qituvchilar
tomonidan hali yetarlicha
qo‘llanilmayapti.
Bu
esa
ta’lim
jarayonining passivlashuviga olib kelmoqda. Shu bilan birga, kreativ muhit
yaratilgan darslarda talabalar faollik bilan ishtirok etgan, yangi
g‘oya
va yechimlar
taklif qilgan, mustaqil ishlashga intilish kuchaygan.
Eksperiment natijalarining yuqoriligi shuni anglatadiki, ijodiy fikrlashni
shakllantirishda faol metodlar, tanqidiy va dizayn fikrlash, loyiha asosidagi
ta’lim
asosiy vosita sifatida
e’tiborga
loyiq. Biroq bu metodlarni samarali
qo‘llash
uchun
o‘qituvchilarning
malaka oshirishi, uslubiy
qo‘llanmalarning
kengaytirilgan
tarmog‘ini
ishlab chiqish zarur.
Xulosa
Yuqoridagi tadqiqot va tahlillarni umumlashtirganda, oliy
ta’lim
tizimida
ijodkorlikni rivojlantirish muhim pedagogik va ijtimoiy ehtiyojga javob beradi. Ijodiy
fikrlashni rivojlantirish uchun zamonaviy
ta’lim
metodlari, jumladan, loyiha asosida
o‘qitish,
guruhiy ishlash, dizayn fikrlash va muammoli vazifalar talabalarning erkin
fikrlashini
rag‘batlantiradi.
Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki,
ijodiy yondashuvni
qo‘llash
talabalarda mustaqil fikrlash, yangi
g‘oyalar
yaratish va tanqidiy fikrni
rivojlantirishga imkon beradi.
Eksperimental guruhda
o‘tkazilgan
tajriba natijalari ijodiy metodlarni
qo‘llashning
samaradorligini tasdiqladi: talabalar darslarda faol qatnashgan, ijodiy
fikrlash
ko‘nikmalari
yaxshilangan va mustaqil ishlarida tashabbuskorlik
ko‘rsatilgan.
Shuningdek,
o‘qituvchilarning
kreativ metodlarga nisbatan qiziqish va
tayyorgarlik darajasi muhim ahamiyatga ega. Ularning metodik tayyorgarligi va
kreativ yondashuvlarga tayyorligi talabalarning ijodiy faoliyatini
qo‘llab
-
quvvatlashda asosiy omil hisoblanadi.
Shu bilan birga, oliy
ta’lim
tizimida ijodkorlikni rivojlantirish uchun tizimli
yondashuv,
o‘qituvchilarni
malaka oshirish va zamonaviy
o‘quv
metodikalarini
ishlab chiqish zarur.
Ta’lim
jarayonida kreativ metodlarni
qo‘llash
uchun
kengaytirilgan
ta’lim
dasturlari va metodik
qo‘llanmalar
ishlab chiqilishi muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati
:
1.
Qo‘ysinov,
O. A. (2020). Mustaqil
ta’lim
orqali talabalarda kreativ fikrlash
kompetensiyalarini rivojlantirish. Pedagogik mahorat, 3(17), 45
–
52.
2.
Egamberdiyev, Sh. T. (2021). Kreativ pedagogika va zamonaviy
ta’lim
texnologiyalari integratsiyasi.
O‘zbek
pedagogik jurnali, 1(2), 61
–
66.
81
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3.
Xolmatova, Z. A. (2019). Talabalarda ijodiy fikrlashni shakllantirishda
interaktiv metodlarning
o‘rni.
Ta’lim
va rivojlanish, 2(7), 30
–
35.
4.
Ahmedov, U. R. (2022). Oliy
ta’limda
STEAM yondashuvi asosida kreativ
fikrlashni rivojlantirish
yo‘llari.
Innovatsion
ta’lim,
4(12), 78
–
83.
5.
Begmatov, A. M. (2023). Dizayn fikrlash: talabalarda innovatsion
yondashuvni shakllantirish omili sifatida. Pedagogik innovatsiyalar, 1(1), 15
–
21.
6.
Robinson, K. (2011). Out of Our Minds: Learning to be Creative. Capstone
Publishing Ltd.
7.
Sternberg, R. J. (2006). Successful Intelligence: How Practical and Creative
Intelligence Determine Success in Life. Yale University Press.
8.
Torrance, E. P. (1995). The Torrance Tests of Creative Thinking: Norms-
technical manual. Scholastic Testing Service.
9.
OECD (2018). The Future of Education and Skills: Education 2030. OECD
Publishing. https://www.oecd.org/education/2030/
