107
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘SMIRLARNING
MA’NAVIY
YUKSALISHIDA MAKTABDAN
TASHQARI
TA’LIMNING
PEDAGOGIK ASOSLARI
Yusupov Quwanish Dawletbaevich
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Pedagogik mahorat markazi
«Pedagogika,
psixologiya va
ta’lim
texnologiyalari
metodikasi»kafedrasi
dotsent
vazifasini bajaruvchi
Mamlakatimiz
ta’lim
tizimida
o‘smirlarning
ma’naviy
kamolotini
ta’minlashga
katta
e’tibor
qaratilmoqda. Maktabdan tashqari
ta’lim,
ayniqsa,
o‘smirlarning
ma’naviy
rivojlanishida muhim rol
o‘ynaydi.
Bu faoliyatlar
o‘quvchilarning
bo‘sh
vaqtlarini mazmunli tashkil etish, ularning qiziqishlarini rivojlantirish va ijtimoiy
faolliklarini oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston
Respublikasi mustaqillikka erishganidan
so‘ng
ta’lim
-tarbiya
sohasiga alohida
e’tibor
qaratila boshlandi. asosan, yosh avlodning har tomonlama
barkamol
bo‘lib
voyaga yetishi davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan
biri
sifatida belgilandi. Bugungi kunda mamlakatimizda yoshlarning intellektual, axloqiy,
jismoniy va
ma’naviy
rivojiga keng
yo‘l
ochib berilmoqda.
Ta’lim
tizimi nafaqat
bilim berish, balki
o‘quvchilarning
ma’naviy
olamlarini boyitish, ularni yuksak
insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalash vazifasinilarini ham amalga oshirmoqda. Shu
nuqtai nazardan,
o‘smirlarning
ma’naviy
kamoloti masalasi doimo dolzarb
bo‘lib
kelgan va hozirda ham
o‘zining
dolzarbligini
yo‘qotgan
emas.
O‘smirlik
davri shaxs shakllanishining muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi.
Bu davrda yoshlar dunyoqarashi kengayadi, mustaqil fikrlashga intiladi va atrofdagi
voqealarga nisbatan
o‘z
munosabatini shakllantira boshlaydi. Shu bois, ushbu
yoshdagi bolalarning
ma’naviy
tarbiyasiga, ularning axloqiy, estetik va
vatanparvarlik
tuyg‘ularini
rivojlantirishga alohida
e’tibor
qaratilishi lozim.
Maktabdagi
ta’limdan
tashqari
ta’lim
faoliyati
—
bu
o‘quvchilarning
darsdan
bo‘sh
vaqtlarini mazmunli
o‘tkazish,
ularning ijodiy salohiyatini ochish va shaxsiy
qiziqishlarini rivojlantirish uchun muhim vosita hisoblanadi.
To‘garaklar,
sport
musobaqalari, madaniy-
ma’rifiy
tadbirlar, ijtimoiy loyihalar kabi tashabbuslar orqali
o‘quvchilarning
nafaqat bilim saviyasi, balki
ma’naviy
dunyosi ham rivojlanib
boradi. Bunday faoliyatlar orqali yoshlar jamiyatda
o‘z
o‘rnini
topadi, ijtimoiy
faolligi ortadi va maqsad sari intilish hissi kuchayadi.Shu bois,
ta’lim
tizimida
o‘quvchilarning
ma’naviy
yuksalishini
ta’minlashda
maktabdan tashqari
ta’limning
o‘rni
beqiyos
bo‘lib,
bu
yo‘nalishdagi
ishlarni chuqur
o‘rganish
va takomillashtirish
108
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bugungi kunning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Shuningdek maktabdan
tashqari
ta’lim—
bu
o‘quvchilarning
darsdan
bo‘sh
vaqtlarini mazmunli va samarali
tashkil etishga qaratilgan
ta’limiy
-tarbiyaviy jarayon
bo‘lib,
u
ta’lim
tizimining
ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu faoliyat shakli
o‘quvchilarning
qiziqishlari,
iste’dod
va salohiyatlarini
ro‘yobga
chiqarish, ularni jamiyatda faol ishtirok etishga
tayyorlash, shuningdek, shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Maktabdan tashqari faoliyatning asosiy pedagogik maqsadi
—o‘quvchilarda
ma’naviy
-axloqiy fazilatlarni shakllantirish, ularni erkin fikrlaydigan,
mas’uliyatli,
ijtimoiy faol va vatanparvar shaxslar qilib tarbiyalashdan iboratdir.
Bu jarayonda zamonaviy pedagogik yondashuvlar va metodlardan foydalanish
muhim
o‘rin
tutadi. Jumladan, interfaol
ta’lim
metodlari
o‘quvchilarning
darsdagi
faolligini oshiradi, ularni mustaqil fikrlashga undaydi. Loyiha asosida
o‘qitish
orqali
esa
o‘quvchilar
o‘z
qiziqishlariga mos mavzular
bo‘yicha
mustaqil izlanish olib
borishadi,
ma’lumot
to‘plash,
tahlil qilish va natija chiqarish kabi
ko‘nikmalarni
egallashadi. Guruhli ishlar esa hamkorlikda ishlash, fikr almashish va birgalikda
yechim topish orqali
o‘quvchilarning
ijtimoiy faoliyatga tayyorlanishlariga xizmat
qiladi.
Shuningdek, muammoli vaziyatlardan foydalanish orqali
o‘quvchilarning
tanqidiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi. Bunday yondashuvlar orqali
ularning hayotga, atrofdagi voqealarga, ijtimoiy muammolarga nisbatan faolligi
ortadi. Natijada
o‘quvchi
o‘zini
jamiyatning muhim
a’zosi
sifatida his eta boshlaydi
va ijtimoiy
mas’uliyat
tuyg‘usi
shakllanadi.
Maktabdan tashqari faoliyatning yana bir muhim pedagogik xususiyati
—
uning
ixtiyoriy va erkin tanlov asosida tashkil etilishi
bo‘lib,
bu holat
o‘quvchilarning
tabiiy
qiziqishlarini hisobga olish imkonini beradi. Masalan,
san’at,
sport, texnika, adabiyot,
axborot texnologiyalari kabi
yo‘nalishlarda
tashkil etilgan
to‘garaklar,
klub va
studiyalar
o‘quvchilarning
ichki ehtiyoj va qobiliyatlariga mos tarzda ularni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, maktabdan tashqari faoliyatning pedagogik asoslari uning
tarbiyaviy imkoniyatlari bilan chambarchas
bog‘liq
bo‘lib,
bu faoliyat orqali
o‘quvchilar
nafaqat
qo‘shimcha
bilim va
ko‘nikmalarni
egallaydilar, balki insoniy
fazilatlar, ijtimoiy
mas’uliyat,
madaniy ong va axloqiy qarashlar ham shakllanadi.
Shu bois, zamonaviy
ta’lim
tizimida maktabdan tashqari
ta’limni
puxta tashkil etish
va uni ilmiy asosda
yo‘lga
qo‘yish
pedagogik muhitning samaradorligini oshirishda
muhim omil
bo‘lib
xizmat qiladi.
109
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Maktabdan tashqari
ta’lim
o‘quvchilarga
milliy qadriyatlar, urf-odatlar va
an’analarga
hurmatni oshirishga yordam beradi. Bu orqali
o‘quvchilar
o‘z
xalqining
madaniy merosini
o‘rganib,
uni saqlash va rivojlantirishga hissa
qo‘shadilar.
Shuningdek, bu faoliyat
o‘quvchilarning
ijtimoiy faolliklarini oshiradi va ularni
jamiyatda faol va
mas’uliyatli
fuqaro sifatida tarbiyalaydi.
Maktabdan tashqari faoliyatda interfaol
ta’lim
metodlari, loyiha asosida
o‘qitish,
guruhli ishlar va muammoli vaziyatlar orqali
o‘quvchilarning
ijodiy fikrlashini
rivojlantirishga alohida
e’tibor
qaratiladi. Bu metodlar
o‘quvchilarning
mustaqil
fikrlashini, tashabbuskorligini va jamoada ishlash
ko‘nikmalarini
shakllantiradi.
Umuman olganda
yuqoridagilardan kelib chiqib, quyidagi
tavsiyalarni
berish
mumkin:
1.
Maktabdan tashqari
ta’lim
turlarini
ko‘paytirish
va diversifikatsiya
qilish
lozim. Bu orqali har bir
o‘quvchining
qiziqish va qobiliyatiga mos
mashg‘ulotlar
tanlashi imkoniyati yaratiladi.
2.
Interfaol
ta’lim
metodlaridan keng foydalanish
orqali
o‘quvchilarning
darsga
bo‘lgan
ishtiyoqini oshirish, ularni faol ishtirokchi sifatida tarbiyalash zarur.
3.
Malakali pedagog kadrlar va
to‘garak
rahbarlarini tayyorlash va
ularni doimiy metodik
qo‘llab
-quvvatlash
maktabdan tashqari faoliyatlarning
samaradorligini oshiradi.
4.
Ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlikni kuchaytirish
orqali
bolalarning bu faoliyatlarga jalb qilinishini yaxshilash mumkin.
5.
Ta’lim
faoliyat natijalarini baholash tizimini joriy qilish
,
o‘quvchilarning
erishgan yutuqlarini
rag‘batlantirish
va bu faoliyatlarning
samaradorligini tahlil qilish muhimdir.
6.
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini
qo‘llash
orqali
o‘quvchilarning
zamonaviy
ko‘nikmalarini
rivojlantirish va faoliyatni raqamlashtirish
tarafdori
bo‘lish
kerak.
Xulosa qilib aytganda, maktabdan tashqari
ta’lim
faoliyatlar-bu shunchaki
vaqtni
to‘ldirish
vositasi emas, balki
o‘quvchi
shaxsini har tomonlama
rivojlantirishga xizmat qiluvchi kuchli tarbiyaviy va pedagogik omildir. Shu sababli,
bu
yo‘nalishda
tizimli va maqsadli ishlarni amalga oshirish orqali kelajak avlodni
sog‘lom,
bilimli,
ma’naviy
yetuk shaxslar etib tarbiyalash mumkin.
Adabiyotlar
ro‘yxati
:
1.B.B.MA`MUROV
«UMUMIY
PEDAGOGIKA»
“DURDONA”
NASHRIYOTI BUXORO
–
2020.
2.
XUDOYKULOV
XOL
JUMAEVICh,
XOLOV
OLIMJON
ChORShAMIEVICh
«
TARBIYaVIY IShLAR
METODIKASI»
TERMIZ-2020.
3. Sh.Turaev
«Ma’naviy
-
ma’rifiy
ishlar va uni tashkil qilish
metodikasi»
Toshkent-2017.
