124
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BUXORO XONLIGI DAVRIDA IQTISODIY MUNOSABATLARNING
TARAQQIYOTI
Reyimbayeva Onaxon Ergash qizi
Urganch Innovatsion universiteti 1-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Buxoro xonligining iqtisodiy tizimi, savdo
aloqalari, hunarmandchilik va dehqonchilikning rivojlanishi kabi muhim jihatlar
o‘rganiladi.
Xonlik davrida iqtisodiy munosabatlarning shakllanishi va ularning
ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotga
ta’sirini
tahlil qiladi. Shuningdek, ichki va tashqi
savdo bozorlardagi raqobat va moliya tizimining asoslari haqida ham
ma’lumot
beriladi.
Kalit
so‘zlar:
Buxoro xonligi, iqtisodiy munosabatlar, savdo, hunarmandchilik,
moliya tizimi, ichki savdo, tashqi savdo.
Аннотация:
В
данной
статье
расматривается
экономическая
система
бухарского
ханства,
включая
торговые
связи,
развитие
ремесел
и
земледелия.
Автор
анализирует
формирование
экономических
отношений
в
период
ханства
и
их
влияние
на
социально
–
экономическое
развитие.
Также
приведены
сведения
о
внутренней
и
внешней
торговле,
рыночной
конкуренции
и
основах
финансовой
системы.
Ключевые
слова:
Бухарское
ханство,
экономические
отнешения,
торговля,
ремесло,
земледелие,
финансовая
система,
внутренняя
торговля,
внешняя
торговля.
Annotation:
This article explores the economic system of the Bukhara Khanate,
focusing on trade relations, the development of handicrafts, and agriculture. The
author analyzes the formation of economic relations during the Khanate period and
their impact on socio
–
economic progress. It aslo provides insights into internal and
external trade, market competition, and the foundations of the financial system.
Keywords:
Bukhara Khanate, economic relations, trade, handicrafts,
agriculture, financial system, internal trade, external trade.
Buxoro xonligi davlat sifatida XVI asrda yuzaga kelgan siyosiy markazdir.
Temuriylar davlati parokandalik va siyosiy inqirozga yuz tutgandan
so‘ng
uning
o‘rnida
yuzaga kelgan uchta xonlikdan biridir. Shayboniylar davrida aholi turmush
tarzi temuriylar davridagidan deyarli farq qilmagan. Shayboniylar bilan birgalikda
davlat hududidagi bir qator
urug‘
va aymoqlar kelib
o‘rnashgan
bo‘lsada
ular
125
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
mahalliy aholi madaniyatiga katta
ta’sir
ko‘rsatmagan.
Xonlikda aholi turli ijtimoiy
guruhlardan tashkil topgan
bo‘lib,
hukumdor sulola vakillari
–
xon, shahzodalar,
amirlar, turli toifadagi amaldorlar, harbiylar, dindorlar, dehqonlar, hunarmandlar,
savdogarlar, shahar va qishloqlardagi
kambag‘allar
va qullardan iborat
bo‘lgan.
Aholining asosiy qismi
sug‘orma
dehqonchilik bilan
shug‘ullanganligi
uchun
dehqonchilik qilishga qulay
bo‘lgan
vohalarda yashaganlar. Yarim
ko‘chmanchi
hayot tarzida yashagan
qang‘li,
qarluq, abdal, barlos, jaloyir va boshqa shu kabi
urug‘lar,
asosan, lalmi yerlarda yashaganlar va dehqonchilikdan tashqari chorvachilik
bilan ham
shug‘ullangan.
Buxoro xonligi iqtisodiy hayotining asosini dehqonchilik,
hunarmandchilik, chorvachilik, ichki va tashqi savdo tashkil etgan.
Dehqonchilik iqtisodiy hayotning asosiy sohasi
bo‘lgan.
Sun’iy
sug‘orish
tizimlari dehqonchilik rivoji uchun juda muhim hisoblangan. Chunki
O‘rta
Osiyo
dehqonchiligi asosan
sun’iy
sug‘orishga
asoslangan. Mahalliy aholi dehqonchilikda
Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Chirchiq, Vaxsh,
Murg‘ob
daryolaridan keng
foydalanilgan.
Iqtisodiy hayot davlat siyosati bilan uzviy
bog‘liq
bo‘lganligi
uchun ham
shayboniy hukumdorlar dehqonchilikni rivojlantirishga katta
e’tibor
berganlar.
Ya’ni
yangi
sug‘orish
tarmoqlari qurilgan va eskilari
ta’mirlangan.
Bu islohotlar
dehqonchilikning jonlanishiga katta
ta’sir
ko‘rsatdi.
Misol uchun Shayboniy hukmdor
Muhammad Shayboniyxon davrida Zarafshon daryosining Oqdaryo va Qoradaryoga
ajralgan yerida suv taqsimlagich qurilgan. Abdullaxon II davrida yani XVI asrning
ikkinchi yarmida Puli Karmina, Puli Mehtar, Puli Jondor va Oqjobda Abdullaxon
bandi qurilgan. Abdullaxon II tomonidan Zarafshon daryosidan Jizzax vohasigacha,
Amudaryodan Chorjoygacha,
Murg‘ob
daryosidan Marv atrofigacha ariqlar
chiqarilgan, Sangzor daryosi bilan tutashuvchi Tuyatortar
arig‘i,
Afshona
arig‘i
va
Murg‘ob
vohasidagi Hovuzixon suv ombori bunyod etilgan. Bu davrda yurtimizning
deyarli barcha hududlarida ariqlar qazilib,
ko‘priklar
qurilib,
sug‘orish
inshootlari
ishga tushirilgan.
Sug‘orish
tizimining rivojlanishi
g‘allachilik,
paxtachilik,
polizchilik,
bog‘dorchilik,
uzumchilik kabi sohalarni rivojlanishi
ta’minlar
edi. Bu
davrdagi dehqonchilik markazlari Zarafshon va Miyonqol vodiysi edi. Bu hududlarda
asosan boshoqli ekinlar ekilgan. Asosiy oziq-ovqat mahsuloti sifatida sholi
yetishtirilgan. Kunjut,
zig‘ir
asosan
yog‘
olish maqsadida ekilgan. Paxtachilik
markazlari esa Buxoro, Shahrisabz va
Kattaqo‘rg‘on
shaharlari hisoblangaan.
Iqtisodiy hayotning muhim tarmoqlaridan yana biri bu
–
chorvachilik
bo‘lib
aholi asosan ot,
qo‘y,
sigir
ho‘kiz,
tuya kabi uy hayvonlarini yetishtirish bilan
shug‘ullangan.
Chorva yirik yer egalarining
qo‘lida
moddiy boylik sifatida
126
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
to‘plangan.
Yer asosiy boylik manbai
bo‘lib,
uning bir qancha turlari mavjud edi.
Bular davlat, vaqf va mulk yerlari edi. Yer tuzilmasi iqtisodiy munosabatlar va
ijtimoiy tabaqlanishga kata
ta’sir
ko‘rsatgan.
Shayboniylar davriga kelib davlat
yerlari hajmi ortgan. Davlat yerlari va ulardan undirilgan soliqlar amaldorlarni
taqdirlash uchun asosiy manbai
bo‘lgan.
Amaldorlarni taqdirlash uchun yerlar
suyurg‘ol,
iqto, tiyul va tanho shaklida tortiq etilgan. Biroq aholining katta qismi
o‘z
yerlariga ega emas edi. Aholining bu qismi yer ijaraga olib kun kechirgan. Aynan shu
davrda
ko‘chmanchi
aholining bir qismi iqtisodiy jihatdan tang ahvolga tushib
qolganligi sababli
o‘troqlasha
boshlagan.
Buxoro xonligidi ayniqsa shayboniylar davrida iqtisodiy sohaning yana bir
muhim qismi
bo‘lgan
hunarmandchilik keng rivojlangan. Bu davrda
hunarmandchilikning oltmishdan ortiq turlari sanab
o‘tilgan.
Hunarmandchilikning
eng rivojlangan
tarmog‘i
esa
to‘quvchilik
bo‘lgan.
To‘quvchilar
tomonidan yaratilgan
mahsulotlarga nafaqat aynan shu shaharda balki
qo‘shni
shahar va davlatlarda ham
talab katta
bo‘lgan.
Xulosa qilib aytadigan
bo‘lsak,
Buxoro xonligining iqtisodiy munosabatlari
O‘rta
Osiyo tarixida muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki xonlik bu davrdagi yirik
strategik markazlardan biri edi. Uning geografik joylashuvi, unumdor yerlari, iqlimga
va
mintaqaga
moslashtirilgan
sug‘orish
inshootlari,
tabiiy
resurslari,
hunarmandchilikning yaxshi taraqqiy etganligi, savdo
–
sotiqning rivojlanganligi
iqtisodiy hayotning barqarorlashuviga xizmat qildi. Ayniqsa, bu davrdagi aholi
turmush darajasining
o‘sishi
dehqonchilik va chorvachilikning rivojlanishi bilan
bevosita
bog‘liq
edi. Hunarmandlar yasagan hunarmandchilik mahsulotlari esa
nafaqat ichki bozorni balki tashqi bozor talablarini ham
o‘z
navbatida qondira olgan.
Ichki va tashqi savdo rivojlanishi esa xonlikni
O‘rta
Osiyo savdo markaziga
aylantirgan. Bu borada Buyuk Ipak
yo‘lining
roli benihoya katta
bo‘lgan.
Bozorlar,
yarmarkalar, karvonsaroylar va timlarning faoliyati esa bu jarayonni
rag‘batlantirgan.
Buxoro xonligidagi soliq, yer egaligi va moliyaviy munosabatlar iqtisodiy hayotni
rivojlanishini
qol’llab
–
quvvatlagan. Ushbu omillarning barchhasi aholi ijtimoiy
hayotidan tortib davlat siyosatigacha
bo‘lgan
munosabatlarni rivojlanishi uchun asos
bo‘ldi.
Bu ayni damda iqtisodiy munosabatlarning taraqqiyotiga xizmat qilgan.
Shunday qilib, xonlik davridagi iqtisodiy munosabatlar nafaqat xonlik tarixi, balki
tarixiy tajriba hamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati
:
127
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1.
A’zamxo‘jayev
A. Buxoro xonligining iqtisodiy hayoti
–
Toshkent: Fan,
2005
2.
Akramov Sh.
O‘zbekistonning
iqtisodiy tarixi
–
Toshkent: Iqtisodiyot,
2014
3.
Bartold V. V. Turkiston tarixi
–
Toshkent: Sharq, 1993.
4.
Bobojonov A. Buxoro xomligi davrida hunarmandchilik va savdo
–
Buxoro: Ilm ziyo, 2012.
5.
Holiqov N. Buxoro tarixi manbalarda
–
Toshkent, 2016.
6.
Ziyoyev H.
O‘rta
asr iqtisodiy tizimlari: Buxoro misolida
–
Toshkent,
2021.
7.
Saidov A. Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy taraqqiyoti
–
Samarqand, 2010.
8.
Encyclopaedia Iranica: www.iranicaonline.org
