128
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
CHET TILINI BAHOLASHDA KOMMUNIKATIV YONDASHUVNING
O‘RNI
Djurayeva Visola Olimjonovna
Mirzo ulug‘bek nomidagi ixtisoslashtirilgan maktab
ingliz tili o‘qituvchisi
Fayzullayeva Go‘zal Olimjonovna
Webster universiteti Magistranti
Yaxshiboyeva Hulkar Doston qizi
Mirzo ulug‘bek nomidagi ixtisoslashtirilgan maktab
ingliz tili o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu tezisda chet tilini baholash jarayonida kommunikativ
yondashuvning
o‘rni
va ahamiyati tahlil qilinadi.
An’anaviy
test uslublaridan farqli
o‘laroq,
kommunikativ yondashuv
o‘quvchining
tilni real hayotiy vaziyatlarda
qanday
qo‘llay
olishini aniqlashga
yo‘naltirilgan.
Tezisda CEFR (Umumiy Yevropa
til kompetensiyalari doirasi) hamda xalqaro baholash tizimlaridagi kommunikativ
mezonlar yoritilib, baholashning interaktiv, kontekstual va funktsional jihatlariga
e’tibor
qaratiladi. Shuningdek, zamonaviy baholash vositalarida
(og‘zaki
suhbat,
yozma topshiriqlar, rolli
o‘yinlar,
portfoliolar) kommunikativ
ko‘nikmalarni
aniqlashdagi samaradorlik misollar bilan
ko‘rsatib
beriladi.
Kalit
so‘zlar:
kommunikativ yondashuv, baholash mezonlari, CEFR, til
ko‘nikmalari,
test uslublari, autentik topshiriqlar, xalqaro standartlar, tilni egallash
darajasi.
XXI asrda chet tilini
o‘rganish
va uni samarali baholash jarayonlari butunlay
yangi bosqichga
ko‘tarildi.
Ayniqsa, kommunikativ yondashuvning
o‘quv
jarayoniga
keng joriy etilishi baholash metodikasiga ham
ta’sir
ko‘rsatdi.
Endilikda baholash
faqat grammatik bilimlar va
lug‘at
boyligini aniqlash bilan cheklanmay, balki
o‘quvchining
tilni qanday tushunishi,
qo‘llashi
va real vaziyatlarda muloqotga kirisha
olish darajasini ham qamrab olmoqda.
Kommunikativ yondashuvda asosiy
e’tibor
tilni vosita sifatida ishlatishga,
ya’ni
o‘quvchining
to‘g‘ri
muloqot qilish
ko‘nikmalariga
qaratiladi. Shu bois, baholashda
ham real hayotiy topshiriqlarga asoslangan yondashuvlar ustuvor
bo‘lmoqda.
Misol
uchun, CEFR (Common European Framework of Reference) tizimida til
o‘rganuvchilarning
to‘rtta
asosiy kompetensiyasi: tinglab tushunish,
o‘qib
tushunish,
129
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
og‘zaki
nutq va yozma ifoda aniqlanadi. Bu esa, har bir
ko‘nikma
uchun
kommunikativ vazifalarga asoslangan baholash usullarini ishlab chiqishni talab
qiladi.
Baholashning kommunikativ xususiyatiga ega
bo‘lgan
turlari qatoriga
quyidagilar kiradi:
1.
Og‘zaki
suhbatlar (Oral Interviews) -
Ta’rifi:
Bu baholash shakli
o‘quvchi
va
baholovchi (odatda
o‘qituvchi
yoki imtihon oluvchi)
o‘rtasida
yuzma-yuz muloqot
tarzida
o‘tkaziladi.
Maqsad
—
o‘quvchining
og‘zaki
muloqotga kirishish layoqatini
aniqlash.
Baholanadigan jihatlar:
Spontanlik:
O‘quvchi
oldindan tayyorlanmagan holda savollarga javob bera
oladimi?
Talaffuz va intonatsiya:
To‘g‘ri
talaffuz,
urg‘u
va gap ohangi saqlanadimi?
Interaktivlik:
Muloqotni davom ettirish, savolga savol bilan javob qaytarish,
fikr almashishga tayyorlik darajasi.
Afzalliklari:
Real va tabiiy muloqotga yaqin.
O‘quvchining
fikrlash tezligi,
muloqotdagi moslashuvchanligi baholanadi. Tilni kommunikativ kontekstda ishlatish
qobiliyatini ochib beradi.
Kamchiliklari:
Baholashda subyektivlik xavfi mavjud. Har bir
o‘quvchiga
teng
vaqt ajratish amaliy jihatdan murakkab.
2. Rolli
o‘yinlar
(Role-Plays) -
Ta’rifi:O‘quvchilarga
ma’lum
bir hayotiy vaziyat
(masalan, mehmonxonada xonani bron qilish,
do‘konda
xarid qilish, shikoyat
bildirish) beriladi va ular shu vaziyatda
o‘z
rollarini ijro etishadi.
Baholanadigan jihatlar:
Til birliklarini tanlay olish:
Holatga mos
so‘z
va iboralarni ishlata oladimi?
Muloqot strategiyalari:
Gapni davom ettirish, tushunmaslik holatida aniqlik
kiritish, norozilik yoki iltimos bildirishi.
Moslashuvchanlik:
Yangi sharoitlarga tez javob qaytara olish.
Afzalliklari:
O‘quvchilarni
faol ishtirokga jalb qiladi. Motivatsiyani oshiradi,
stresssiz
o‘rganish
muhitini yaratadi. Reallikka yaqin kommunikatsion vazifalar
orqali
o‘zlashtirilgan
bilimlarni amalda
qo‘llash
imkonini beradi.
Kamchiliklari:
Barcha rollar teng darajada murakkab
bo‘lmasligi
mumkin.
Guruhdagi passiv ishtirokchilarni baholash qiyin.
130
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3. Yozma topshiriqlar (Writing Tasks) -
Ta’rifi:
O‘quvchilarga
yozma ravishda
fikr bildirish,
ma’lumot
yetkazish yoki shaxsiy munosabatni ifodalash topshiriqlari
beriladi (maktub, insholar, maqolalar, topshiriqqa asoslangan matnlar va h.k.).
Baholanadigan jihatlar:
Mazmun va tuzilma:
Fikrlar aniq va mantiqiy bayon etilganmi?
Til vositalaridan foydalanish:
Grammatik
to‘g‘rilik,
lug‘aviy
boylik.
Stil:
Rasmiy/norasmiy yozuvga moslik.
Imloviy va punktuatsion xatolar.
Afzalliklari:
O‘quvchining
yozma fikr ifodalash qobiliyati chuqur tahlil
qilinadi. Har xil kontekstda yozish
ko‘nikmalari
rivojlanadi. Imtihonlarda asosiy
mezonlardan biri hisoblanadi (masalan, IELTS Writing).
Kamchiliklari:
Har doim ham
o‘quvchining
real bilimini aks ettirmasligi
mumkin
(ko‘chirish,
tayyor matnlar yodlash).
Ko‘p
vaqt va resurs talab qiladi
(tuzatish, baholash).
4
. Portfoliolar -
Ta’rifi:
O‘quvchining
ma’lum
vaqt davomida bajargan ishlar
to‘plami
—
yozma matnlar, loyihalar,
og‘zaki
nutq yozuvlari,
o‘z
-
o‘zini
baholash
varaqlari va h.k.
Baholanadigan jihatlar:
Rivojlanish:
Vaqt
o‘tishi
bilan til
ko‘nikmalaridagi
o‘sish.
Refleksiya:
O‘quvchining
o‘zini
baholash va tahlil qila olishi.
Ijodkorlik va kommunikativlik:
Matnlarda shaxsiy uslub va erkin ifoda.
Afzalliklari:
O‘quvchining
har tomonlama rivojlanishini
ko‘rsatadi.
Baholash
individual yondashuvga asoslanadi. Til
o‘rganishga
uzoq muddatli motivatsiya
beradi.
Kamchiliklari:
Tizimli nazorat talab etiladi.
O‘qituvchilar
uchun baholashda
ko‘proq
vaqt sarf
bo‘ladi.
Xulosa:
Ushbu
to‘rtta
baholash shakli kommunikativ yondashuvning amaliy
ko‘rinishlaridan
bo‘lib,
har biri
o‘ziga
xos maqsad, metod va afzalliklarga ega. Eng
muhimi, bu yondashuvlar til
o‘rganishni
jonlantiradi,
o‘quvchini
faol suhbatdoshga
aylantiradi va ularni real hayotdagi til muhitiga yaqinlashtiradi. Baholashda bu
metodlar birgalikda
qo‘llanilganda,
o‘quvchining
chet tilidagi haqiqiy bilim va
ko‘nikmalari
yaxshiroq ochib beriladi. Kommunikativ baholash nafaqat tilni bilish
darajasini aniqlash, balki
o‘rganuvchini
o‘z
fikrini ifoda qilishga, muloqotga
kirishishga
rag‘batlantiradi.
Bu esa til
o‘rganishga
bo‘lgan
motivatsiyani kuchaytiradi
va
o‘quvchilarni
real hayotda foydalaniladigan til modeliga yaqinlashtiradi.
131
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Shuningdek, xalqaro imtihon tizimlari
—
IELTS, TOEFL, Cambridge English kabi
—
aynan kommunikativ yondashuv asosida tuzilgan
bo‘lib,
o‘quvchilardan
to‘laqonli
muloqotda ishtirok eta olish
ko‘nikmasini
talab qiladi. Shuning uchun, til
o‘rganish
jarayonida kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish bilan birga, baholash
usullarini ham zamonaviylashtirish zarur. Kommunikativ yondashuvga asoslangan
baholash tizimi
o‘quvchilarning
chet tilini egallash darajasini aniq va holis tarzda
belgilashga imkon beradi. Bunday yondashuvda test topshiriqlari hayotiylik,
interaktivlik va mazmunlilik kabi mezonlarga javob berishi lozim. Shuningdek,
kommunikativ baholash til
o‘rgatish
jarayonining uzviy qismina aylanishi orqali
o‘quvchilarni
faol muloqotchi sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Council of Europe. (2020). Common European Framework of Reference for
Languages: Learning, Teaching, Assessment
–
Companion Volume. Strasbourg:
Council of Europe Publishing.
2.
Bachman, L. F., & Palmer, A. S. (2010). Language Assessment in Practice.
Oxford University Press.
3.
Brown, H. D. (2004). Language Assessment: Principles and Classroom
Practices. Pearson Education.
4.
Harmer, J. (2015). The Practice of English Language Teaching. Longman.
5.
Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014). Approaches and Methods in
Language Teaching. Cambridge University Press.
6.
Hughes, A. (2003). Testing for Language Teachers (2nd ed.). Cambridge
University Press.
