158
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“YUSUFBEK”DOSTONDAGI
ZOONIMLARNING
LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI
O‘ngboyev
Ramazon Mahmadali
o‘g‘li
Qarshi davlat universiteti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada Qashqadaryo dostonlarida ishlatilgan
zoonimlar
, xususan afsonaviy ot nomi
—
G‘irot
, kabi timsollar
lingvistik
va
madaniy
(lingvomadaniy) jihatdan tahlil qilinadi.
G‘irot
obrazining dostonlardagi
talqini orqali
o‘zbek
xalqining hayvonga
bo‘lgan
qadimiy
e’tiqodi,
otni
do‘st
va
hamrohi sifatida
ko‘rish
an’analari
ochib beriladi. Zoonimlar faqat hayvon nomi
bo‘lib
qolmay, xalq ruhiyati va tafakkurining ifodasi sifatida namoyon
bo‘ladi.
Kalit
so‘zlar
: zoonim, mifozoonim,
G‘irot,
lingvokulturologiya, ot
Annotation
: In this article the zoonyms used in the Kashkadarya sagas,
especially the symbols, such as the legendary horse name - Girot, are analyzed
linguistically and culturally. Through the interpretation of the Girot image in the
epics, the ancient belief of the Uzbek people in the animal, the traditions of seeing the
horse as a friend and companion are revealed. Zoonyms are not just the name of an
animal, but also manifest themselves as an expression of the psyche and thinking of
the people.
Keywords
: zoonym, mifozoonym, giroth, lingvoculturology, horse.
Qashqadaryo dostonlari matnida bir qator zoonimlar ham
qo‘llangan.
Izohlilug‘atda
zoonim
zoo…
+ yun. onuma
–
nom, ism
ma’nolarini
anglatishi qayd
etilgan.
“Hayvon
nomlariga aloqador
so‘zlar”
tilshunoslikda shu termin bilan
nomlanadi. Hayvon va boshqa xil mavjudotlarga
qo‘yilgan
maxsus laqab-nomlar
zoonimlar hisoblanadi[2.159-bet]. It, mushuk,
ba’zi
hollarda qushlarga nisbatan ham
maxsus nom berish
o‘zbek
tilida keng tarqalgan.
O‘zbek
tilida qush va hayvonlar
uchun maxsus
qo‘yilgan
laqab-nomlar azaldan mavjud.
O‘zbek
tilida hayvon va
qushlarga nisbatan maxsus nom berish qadimdan mavjud
bo‘lib,
bu holat xalq
og‘zaki
ijodining boy qatlamida
—
dostonlarda ham keng uchraydi. Ayniqsa, ot
zoonimlari dostonlarda markaziy semantik yukni tashiydi. Otlar nafaqat hayvon,
balki qahramonning
do‘sti,
yo‘ldoshi,
hamrohi, jangdagi quroli, va murod sari
yo‘l
ochuvchi vosita sifatida talqin etiladi.
159
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Masalan,
“Yusufbek”
dostoni matnida quyidagi misralarda
G‘irot
nomli tulpor
quyidagicha tasvirlanadi:
Yulduz
ko‘zlar
dol
G‘irot
,
Jo‘nasa,
yozar qanot,
Bu tulporni kim minsa,
Doimo topgan murod [1.5-bet].
G‘irot
tulpori afsonaviy, kuchli, aqlli va orzularni
ro‘yobga
chiqaruvchi vosita
sifatida tasvirlangan. Unga ega
bo‘lgan
kishi
—
ya’ni
uni minib olgan
—
faqat kuch
emas, balki irodali, aql-zakovatli inson sifatida tasvirlanadi va bu inson hayotda
maqsadiga albatta yetadi.
G‘IR
//
G‘IROT
[o‘z.]
–
juda tez harakat qiladigan afsonaviy ot nomi. Bu
nom Qashqadaryo xalq dostonlari matnida
Go‘ro‘g‘lini
faqat
g‘alabalar
sari olib
boradigan, uning dushmanlarining boshiga qiyomat kunini soladigan uchqur ot
sifatida
ta’riflangan
va bu ot
Go‘ro‘g‘li
davlatida erk va qudrat ramzi sifatida
e’tirof
etilgan.
Ko‘ring
Go‘ro‘g‘li
marddi,
G‘irning
qoshiga yetdi,
qo‘l
uzatdi
otning yetim yoliga, terakday
irg‘ilib
mindi beliga, Soqi jugandi berdi
qo‘liga,
G‘irot
olchi-chikka
bo‘lib
tushdi Charmgarning
yo‘liga,
bek Soqi ham qora
tulporni minib, yigitlar bilan teng
bo‘lib
keta berdi [3.101-bet].
Goh guldirab kishnaydi,
Kishnasa
cho‘l
yashnaydi,
Sekin erkalab kelib
Bek
qulog‘in
tishlaydi,
Shunday
o‘ynar
dol
G‘irot,
Qanday
o‘ynar
dol
G‘irot
[1.7-bet].
G‘irot
nafaqat kuchli va tez, balki sezgir, quvnoq, sadoqatli va tiriklikni
ifodalovchi hayvon sifatida tasvirlangan. U qahramon
—
"bek"
—
bilan chuqur ruhiy
bog‘liqqa
ega.
Cho‘lni
yashnatadigan darajadagi kuchi bilan, ayni paytda
o‘ynoqi
va
mehribon tusda
bo‘lishi
G‘irotni
nafaqat afsonaviy, balki ideal tulpor sifatida
tasvirlaydi.
Tuyoqdan sochar olov,
Hilpirab qolar jalov,
Ot piri tilar tilov,
Nazari tulpor bulov
Dol
G‘irotning
hovriga
Chopsa
ko‘ksi
o‘sadi,
Ko‘rsa
devlar pisadi,
160
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Qaddi tovni
to‘sadi,
Quvsa dev qon qusadi,
G‘irotning
to‘rt
tuyog‘i
Toshni suvday kesadi [1.24-25-bet].
Afsonaviy tulpor
G‘irot
ning haybatli,
g‘ayritabiiy
va deyarli ilohiy darajadagi
kuchi tasvirlanmoqda. Har bir misrada
G‘irotning
qahramonlik, tezlik, qudrat, hatto
dushmanni larzaga soluvchi
ta’siri
badiiy til orqali ifoda etilgan.
Keling, endi
Go‘ro‘g‘li
turkumidagi boshqa dostonlarda
qo‘llangan
G‘irot
mifozoonimining lingvomadaniy xususiyatlariga
to‘xtalib
o‘tamiz.
“Nurali
va
Semurg‘”
dostonidagi asosiy qahramon hisoblangan
Go‘ro‘g‘li
bor
nasihatlarini aytib, Nuralidan borar joyini
so‘radi.
Nurali:
“Bilmayman”,
–
deb javob
berdi. Shunda
Go‘ro‘g‘li
bilan Soqibek
qo‘l
ko‘tarib:
“Ovmin!
Ollo yoring
bo‘lsin,
Xidir jilovdoring, qirq Chilton madadkoring
bo‘lsin”,
–
deb yuziga fotiha tortishdi.
“Nurali
quvdoniga quv olib, suvdoniga suv olib, bobosidan duo olib,
dumog‘i
choq
bo‘lib,
nasiyasi naq
bo‘lib,
otini burib
yo‘lida
davom etayotgan yeri:
Gul ochildi bahordan,
Bulbul sayraydi sahardan,
Ot
do‘g‘inadi
nahordan,
Sahar-sahar chiqib ketdi,
Chambilday katta shahardan.
Qarang Avazning uliga,
Minib
dal
G‘irot
beliga,
Jilovni ushlab
qo‘liga,
Sahar-sahar chiqib bordi,
Chambilning katta
cho‘liga”
[4.23-bet].
Qodir baxshi Rahimovning
“Jorxun
maston”
dostonida
Go‘ro‘g‘lining
afsonaviy
oti
G‘irot
nomi keltirilib, u shunchaki hayvon emas, balki
Go‘ro‘g‘lining
yurti uchun
omonlik olib keluvchi tinchlik ramzi ekanligi ham
ta’kidlanadi,
chunki bu otning
beliga chiqqan sulton
Go‘ro‘g‘lini
birorta
g‘anim
mag‘lubiyatga
uchrata olmagani
uchun ham bu ot nomi hozirgacha
she’riyatda
keng
qo‘llanib
keladi. Bundan tashqari,
ushbu dostonda
Majnunko‘k,
Qora tulpor singari otlar nomi ham keltirilgan.
G‘ani
aytdi:
“Farzand
toshni
eritar”,
–
degan gap bor. Sen chini bilan otangga yalinsang,
albatta,
G‘irot
ni olib beradi[5.112-bet].
Yuqoridagi doston matnida ot nomlarining faol
qo‘llanganligidan
bilinib
turibdiki, xalqimiz otga azaldan chuqur mehr
qo‘ygan,
shu bilan birga har bir yigit
uchun ot ularning qanoti,
ya’ni
yaqin
yo‘ldoshi
sanalgan. Otli yigit
g‘ururli
yigit
161
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
hisoblangan. Xalq dostonlaridagi otlar shunchaki hayvon sifatida talqin etilmasdan, er
yigitning
yo‘ldoshi,
uni murodiga yetkazish-u, murakkab vaziyatlardan qutqarish
uchun jonini ayamagan sadoqatli
do‘st
timsoli sifatida ham qaraladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.“Yusufbek”.
Aytuvchi: Qahhor baxshi Rahimov,
O‘zbekiston
xalq baxshisi.
Yozib olib nashrga tayyorlovchilar: Shahnoza Qahhorova, f.f.n., dotsent, Doston
Abatov, f.f.f.d., v.b. dotsent.
–
Dehqonobod,
–
2022.
2.
Ўзбек
тилининг
изоҳли
луғати.
Беш
жилдли.
2-
жилд.
–
Тошкент:
«ЎзМЭ»
Давлат
илмий
нашриёти,
2006.
3.
Бегматов
Э.
Ўзбек
тили
антропонимикаси.
–
Тошкент:
Фан,
2013.
4.
Қора
бахши
Умиров.
Нурали
ва
Семурғ.
–
Қарши,
2016.
5.
Қодир
бахши
Раҳимов.
Жорхун
мастон
// www. Ziyouz. com
кутубхонаси.
