173
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
QORAQALPOQ TILIDAGI PEDAGOGIK TERMINLARNING YASALISH
USULLARI
Berdimuratova Oygul Joldasbayevna
“Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Pedagogik mahorat
markazi”
katta
o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qoraqalpoq tilidagi pedagogik terminlarning
rivojlanish jarayoni haqida qisqacha
to‘xtalib
o‘tdik.
O‘qitish
va tarbiyalash
muammolarini
o‘rganadigan
pedagogik fanlar tizimi paydo
bo‘lganligi,
shunga
muvofiq ravishda ona tilimizda ham maxsus pedagogik terminologiya shakllanganligi
aytib
o‘tildi.
Ta’lim
va tarbiya maxsus joylarda, muayyan shaxslar tomonidan amalga
oshiriladi. Bu ishlarning barchasi bilan pedagogikaning maktabshunoslik sohasi
shug‘ullanadi,
u ham
o‘ziga
xos terminlarga ega ekanligi aytib
o‘tildi.
Kalt so'zlar:
termin, terminologiya, pedagogika, ta'lim, texnologiyalar, ta'lim -
tarbiya, maxsus pedagogika, nahv, morfologiya, component.
Annotation:
In this article, we briefly touched upon the process of development
of pedagogical terms in the Karakalpak language. It was noted that a system of
pedagogical sciences has emerged that studies the problems of education and
upbringing, and accordingly, special pedagogical terminology has also been formed
in our native language. Education and upbringing are carried out in special places, by
specific individuals. It was noted that all this work is carried out by the field of school
studies of pedagogy, which also has its own specific terminology.
Keywords:
term, terminology, pedagogy, education, technology, education-
upbringing, special pedagogy, dialect, morphology, component.
Hozirgi bosqichda terminologiya muammolarini tadqiq qilishga qiziqish tobora
ortib bormokda. Buning sababi hozirgi barcha tillarda terminologik leksikaning
bevosita kun sayin ortib borayotganligi bilan izohlash mumkin. Shuni
ta’kidlash
kerakki, terminologik tizimlarning shakllanish va taraqqiyot yullarini aniqlamasdan
va
o‘rganmasdan
turib tilning rivojlanish qonuniyatlarini
to‘g‘ri
tushunib olish qiyin.
Ma’lumki,
qoraqalpoq tilshunosligining, jumladan, uning terminologiyasining
nazariy masalalari
o‘lkamizda
asrimizning boshlaridan
o‘rganila
boshlandi.
O‘tgan
asrning 20-30-yillarida qator ilmiy anjumanlarning
bo‘lib
o‘tganligi
va ularda yangi
terminlar yaratish masalalari
ko‘tarib
chiqilganligi terminshunosligimizning ilk
qadamlari edi.
174
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Har qanday fanning taraqqiyot darajasi haqidagi gap ketar ekan, uning
obyektlarining guruhlanish darajasiga qarab fikr yuritiladi. Shu nuqtayi nazardan
qaraladigan
bo‘lsa
pedagogika fanlari tizimiga quyidagilar kiradi: umimiy
pedagogika,
yosh
pedagogikasi,
maxsus
pedagogika,
surdopedagogika,
tiflopedagogika, metodika, pedagogika tarixi.
Ta’lim
va tarbiya maxsus joylarda, muayyan shaxslar tomonidan amalga
oshiriladi. Bu ishlarning barchasi bilan pedagogikaning maktabshunoslik sohasi
shug‘ullanadi,
u ham
o‘ziga
xos terminlarga ega. Bu yerda shuni nazarda tutish
kerakki, maktabshunoslik terminlarini ikkita guruhga
bo‘lib
o‘rgandik:
a)
ta’lim
-
tarbiya maskanlarining nomlari, b) faoliyati
ta’lim
-tarbiya bilan
bog‘lik
bo‘lgan
shaxs
nomlari.
Mana shu asosda bu tematik guruhlar nimalardan tashkil topganligini va qanday
terminlardan iborat ekanini tanishib chiqamiz.
Ta’lim
tizimiga aloqador terminlar. Pedagogika darsligida
ta’lim
terminiga
quyidagicha
ta’rif
berilgan:
«Eng
muhim va eng umumiy pedagogik tushunchalar
qatoriga
ta’lim
va
o‘qitish
tushunchalari ham kiradi.
Ta’lim
deganda biz tarbiyaning
insoniyat tomonidan yaratilgan ilmiy va madaniy boyliklarni egallash tomonini
tushunamiz.
Ta’lim
o‘z
darajasi va vazifasiga qarab
o‘rta,
oliy hamda umumiy va
professional
ta’limga
bo‘linadi.
Kelajagi ixtisosidan
qat’i
nazar, har bir kishi uchun
zaro‘r
bulgan bilim, malaka va
ko‘nikmalarni
umumiy
ta’lim
maktablari beradi
ma’lum
kasbdagi xodim
o‘zi
uchun zarur
bo‘lgan
bilim,
ko‘nikma
va malakalarni
maxsus
o‘quv
yurtlarida
oladi».
Shunisi ham borki,
ta’lim
maxsus tayyorlangan shaxs
o‘qituvchi,
tarbiyachi,
rahbar,
yo‘riqchi/
rahbarligida muayyan tashkilotda amalga oshiriladigan bilim berish
jarayonidir.
Ta’lim
pedagoglarning faoliyati dars berishidan va
o‘quvchilar
o‘qishning
faoliyatidan iborat
qo‘shaloq
jarayondir.
Avvalo shuni
ta’kidlash
lozimki,
ta’limning
bir necha prinsipi borki, ular
quyidagicha nomlangan:
ta’limning
tarbiyalovchi xarakteri,
ta’limning
ilmiyligi,
ta’limning
sistemaliligi,
ta’limning
ko‘rgazmaliligi:
ta’limda
onglilik va faollik:
o‘rganiladigan
bilimlar va hosil qilinadigan malaka hamda
ko‘nikmalarning
mustahkamligi:
ta’limni
individuallashtirish.
Ta’limning
mazmuni rubrikasida quyidagi terminlar asosiy hisoblanadi:
o‘quv
predmeti
o‘quvchilarga
fanning asosiy
boshlang‘ich
qoidalari yoki madaniyat,
mehnat, ishlab chiqarishning muayyan tomonlarini
o‘z
yoshlariga va savodlariga
yarasha
ma’lum
darajada chuqur
o‘rganish
va
o‘zlashtirish
imkonini beradigan ilmiy
bilimlar, amaliy malaka va
ko‘nikmalar
tizimidir. Chunki pedagogikada
o‘quv
175
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
predmeti fanning asosi deb
ta’riflanadi;
o‘quv
dasturi,
o‘quv
plani,
o‘quv
soati,
programmalarni tuzishning chiziqli prinsipi kabilar.
Ta’limni
tashkil qilish tushunchasi keng
bo‘lib,
uning ichiga bir qator turlarni
ifodalaydigan tushunchalar kiradi va ular shunday nomlanadi: dars maktab
ta’limining
asosiy shakli, guruhlab
o‘qitish
sinf - dars sistemasi,
o‘qitishning
individual shakli, brigada laboratoriya metodi, "loyihachilar metod", bolalar inshosi,
sinfdan tashqari kitobxonlik, aralash dars, yangi materialni tushuntirish darsi,
bilimlarni mustahkamlash darsi, takrorlash darsi, uydagi
o‘quvshilari
shular
jumlasidandir.
Ta’lim
metodlarini didaktika nuqtayi nazaridan pedagogika fanining bir
bo‘limi
sifatida, muayyan
o‘quv
fani, ayrim
bo‘lim
va mavzularning hamda ayrim ilmiy
mashg‘ulotlar,
darslar hatto darsning ayrim qismi metodikasi sifatida
ma’lum
darajada umumlashgan holda
ko‘rib
chiqish mumkin. Shunga
ko‘ra,
pedagogikada
qator
ta’lim
metodlari va usullari amalda
qo‘llanadiki,
ular quyidagicha nomlangan:
tushuntirish-namoyish metodi, reproduktiv metod,1 muammoli bayon kilish metodi,
tadqiqot metodi, ogzaki metod,
ko‘rsatmali
metod. xikoya metodi, suxbat metodi,
evrik suhbat, tushuntirish metodi kabilar.
Tarbiyaga oid terminlar. Mazkur tematik guruhlarda tarbiya, tarbiyalash,
tarbiyachi, tarbiyachilik, tarbiya metodlari kabi umumiy tushunchalar mavjud.
Endi tarbiya metodlari va usullariga aloqador ayrim terminlarni namuna
tariqasida keltirib
o‘tamiz:
ishontirish metodlari (unga uqtirish, tushuntirish, hikoya,
suhbat,
o‘rnak
ko‘rsatib
ishontirish kabi tushunchalar kiradi), mashq qildirish
metodlari (unga faoliyatda mashqlantirish, rejim, topshiriq kabi tushunchalarni
qamrab oladi),
rag‘batlantirish
metodlari (unga
rag‘batlantirish,
jazolash, qoralash,
tanbeh berish,
ma’qullash
kabilar kiradi).
Tarbiya kategoriyasi
o‘z
ichiga yana quyidagi terminlarni qamrab oladi:
kollektivni tashkil etish, tarbiya, ahloqiy tarbiya, mehnat tarbiyasi, estetik tarbiya,
aqliy tarbiya, ekologik tarbiya, jismoniy tarbiya, iqtisodiy tarbiya, huquqiy tarbiya,
oila tarbiyasi, amaliy faoliyat, odatlar, tashabbusli xulq va shu kabilar.
Ta’lim
-tarbiya
maskanlarining nomlarini ifodalovchi terminlar. Yuqorida aytilganidek, bolalarga va
yoshlarga
ta’lim
-tarbiya berish muayyan joylarda olib boriladi. Shunga
ko‘ra,
bunday
joylarning har birining
o‘ziga
atamasi bor. Quyida mana shunday terminlarning
ayrimlarini namuna tariqasida keltirib
o‘tamiz:
bolalar boqchasi, maktab, sinfxona,
sport zali,
o‘kuv
kabineti, laboratoriya, bilim yurti, texnikum, institut, universitet,
bolalar sport maktabi,
o‘qituvchilar
xonasi.
176
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘z
navbatida mana shunday tushunchalarning har xil turlarini bildiruvchi bir
qator terminlar bor, masalan, maktab tushunchasi keng
ma’noda
ishlatilib,
ta’lim
-
tarbiya berish vazifasiga
ko‘ra
bir necha turga
bo‘linadi,
ularning har qaysisining
o‘z
nomi bor. Masalan: ikkinchi bosqich maktabi, sakkiz yillik maktab, grammatik
maktab, savod maktabi, lekbiz maktabi, tukkiz yillik maktab,
o‘n
yillik maktab,
chalasavodlar maktabi, savodsizlar maktabi, aqli zaif bolalar maktabi, internet-
maktab,
iste’dodli
bolalar mektabi, kolxoz yoshlari maktabi, dexkon yoshlari
maktabnamuna, matematika va navigatsiya maktabi, birinchi bosqich maktab,
kotiblar maktabi,
o‘smirlar
maktabi, ishchi-yoshlar maktabi, qishloq yoshlari
maktabi, yetti yillik maktab, alohida rejimli maktab, maxsus rejimli maktab,
o‘kuv
kuni
o‘zaytirilgan
maktab, ishlab chiqarish
ta’limi
beruvchi maktab, kasbga
tayyorlovchi umumiy
ma’lumot
maktabi,
«boshi
berk
maktab»,
fabrika-zavod
maktabi, zamonaviy maktab, ixtisoslashtirilgan maktab, ixtisoslashtirilgan maktab-
internat, sanotoriyaga moslashtirilgan maktab - internat.
Faoliyati
ta’lim
-tarbiya bilan
bog‘lik
bo‘lgan
shaxs nomlari.
Ma’lumki
tarbiyalash va
o‘qitish
jarayoni jonli shaxslar tomonidan amalga oshiriladi,
ya’ni
kimdir
o‘qitadi,
tarbiyalaydi, kimdir esa
o‘qiydi
va tarbiya oladi. Ana shu holat
pedagogika hamda maktab faoliyatida
o‘nlab
shaxslarning ishtirok etishini taqozo
etadi va bu holat ana shu terminologik sistemada shaxs nomlarini anglatuvchi maxsus
terminlarning paydo
bo‘lishiga
olib keladi.
Avvalo shuni
ta’qidlab
o‘tmoqchimizki,
tadqiqot obyektimizda uch yuzdan ortiq
shaxs nomlari mavjudligini anglatamiz. Bu shaxs nomlarini anglatuvchi terminlardan
quyida namuna keltiramiz:
1.
Ta’lim
-tarbiya, maktab,
o‘quv
yurtlari ishlarini boshqarish bilan
mashg‘ul
bo‘lgan
shaxs nomlari: maorif oliy
ta’lim
ministri, ministr
o‘rinbosari,
kadrlar
bo‘limi
boshlig‘i;
rektor, prorektor, dekan, kafedra mudiri, maktab (texnikum, bilim yurti)
direktori, ilmiy
bo‘lim
mudiri, direktor
o‘rinbosari.
2. Bevosita
o‘qitish
va
ta’lim
-tarbiya berish bilan
shug‘ullanuvchi
shaxs
nomlari. Bular: pedagog,
o‘qituvchi,
muallim, domla, tarbiyachi, pionervojatiy, sinf
rahbari, tuga rak rahbari, tyutor kabi.
O‘z
navbatida ana shunday shaxs nomlarining ayrimlari yanada aniqlashtiriladi,
yana
o‘nlab
terminlar yuzaga keladi. Masalan,
"o‘qituvchi"
degan shaxs nomini olib
ko‘raylik.
Mazkur termin vositasida yana birikmadan iborat quyidagi shaxs nomlarini
bir-biridan farqlash mumkin: ona tili
o‘qituvchisi
// tilchi, adabiyotchi
o‘qituvchisi
//
adabiyotchi, geografiya
o‘qituvchisi
// geograf, navbatchi
o‘qituvchi,
katta
o‘qituvchi,
internat
o‘qituvchi,
soatboy
o‘qituvchi.
177
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3.
O‘qiydigan,
ta’lim
-tarbiya oladigan shaxslarni anglatuvchi atamalar. Bularga
quyidagilarni kiritish mumkin:
o‘quvchi,
tolib, talaba // student, gimnaziyachi,
litseychi, pioner, zveno boshligi,
a’lochi
o‘quvchi,
qoloq
o‘quvchi,
namunali
o‘quvchi,
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchisi,
yuqori sinf
o‘quvchisi.
Xulosa qilib aytganda, qoraqalpoq tili pedagogik terminologiyasining
shakllanishi uzoq
o‘tmishga
borib taqaladi. Chunki
ta’lim
-tarbiya ishi inson
o‘z
insonligini taniganidan keyin boshlangan va davrlar
o‘tishi
bilan mustahkamlanib
borgan. Shunga muvofiq ravishda ona tilimizda ham maxsus terminologik sistema -
pedagogika terminologiyasi shakllangan va rivojlana boshlagan. Fikrimizni yozma
yodgorliklar,
o‘tmishdan
shoirlarning
she’rlari,
yozuvchilarimizning asarlari tula
tasdiqlay oladi.
Foydalanhan adabiyotlar:
1. Akobirov S. Til va terminologiya. Toshkent, 1968.
2. Daniyarov R. Texnicheskaya terminologiya uzbekskogo yazika na
sovremennom etape: Avtoref.
dis….
dok. Filol. Nauk.
–
Tashkent, 1989.
3. Komarovskiy B.B. Russkaya pedagogicheskaya terminologiya. - M.:
“Prosvesheniye”,
1969. - 311 c.
