192
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MAKTABGACHA
TA’LIM
DA
ART-TERAPIYA VOSITASIDA
BOLALARDAGI EMOTSIONAL MUAMMOLARNI HAL QILISH
A.Masharipova
Qoraqalpoǵiston
Respublikasi Pedagogik mahorat markazi
“Pedagogika,
psixologiya
va ta'lim
texnologiyalari”
kafedrasi katta
o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bolalardagi emotsional muammolarni aniqlash
va ularni bartaraf etishda art-terapiya metodlarining ahamiyati yoritilgan. Art-terapiya
usullari orqali bola
o‗zini
erkin ifoda etish,
qo‗rquv,
xavotir, tajovuz va boshqa
salbiy his-
tuyg‗ularni
badiiy faoliyat orqali chiqara olish imkoniyatiga ega
bo‗ladi.
Tadqiqotda rasm chizish, loy bilan ishlash, ranglar bilan ekspressiya kabi amaliy
mashg‗ulotlarning
terapevtik samaradorligi asoslab berilgan.
Kalit
so‗zlar.
Art-terapiya, emotsional muammolar, bolalar psixologiyasi,
qo‗rquv,
rasm chizish, psixologik holat, ichki dunyo, terapiya vositasi.
Аннотация.
В
данной
статье
освещается
значение
методов
арт
-
терапии
в
выявлении
и
устранении
эмоциональных
проблем
у
детей.
С
помощью
методов
арт
-
терапии
ребенок
получает
возможность
свободно
выражать
себя,
избавляться
от
страха,
тревоги,
агрессии
и
других
негативных
эмоций
посредством
художественной
деятельности.
В
исследовании
обоснованатерапевтическая
эффективность
таких
практических
занятий,
как
рисование,
работа
с
глиной,
экспрессия
цветами.
Ключевые
слова.
Арт
-
терапия,
эмоциональные
проблемы,
детская
психология,
страх,
рисование,
психологическое
состояние,
внутренний
мир,
средство
терапии.
Abstract.
This article highlights the importance of art therapy methods in
identifying and eliminating emotional problems in children. Through art therapy
methods, the child will have the opportunity to freely express themselves, express
fear, anxiety, aggression, and other negative feelings through artistic activity. The
study substantiates the therapeutic effectiveness of such practical exercises as
drawing, working with clay, and expression with colors.
Keywords.
Art therapy, emotional problems, child psychology, fear, drawing,
psychological state, inner world, therapeutic tool.
So
‘
nggi yillarda bolalar psixologiyasi sohasida art-terapiyaga
bo‗lgan
qiziqish
ortib bormoqda. Bu metod bolaning ichki holatini ifoda qilish, emotsiyalarni
193
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
boshqarish, stressdan chiqish va moslashuvchanlikni shakllantirishda samarali usul
sifatida keng
qo‗llanilmoqda.
Artterapiya asrimizning 30-yillarida kelib chiqqan.
Artterapiyaning 1-darslari 2- jahon urushi davrida Germaniyadan AQShga
emigratsiya qilingan bolalarning shaxsiy emotsional muamolarini hal qilishdek
urunishlarga bag`ishlangan. Artterapiyaning qo`llanishidagi 1-urunishlar asrimizning
30-yillardagi shaxsning shakllanishidagi qiyinchiliklarga to`g`ri kelgan. Artterapiya
uslublari nemets fashist lagerlardagi bolalarning ruhiy siqilishdan kelib chiqqan
muammolarni hal qilishdek ishlarda foyda bergan. Shundan buyon artterapiya
mustaqil, boshqa uslublarni to`ldiruvchi uslub sifatida keng quloch yoydi, artterapiya
(san`at bilan davolash) atamasi (1938) Adrian Xill tamonidan davolash maskanlarida
sil kassallarini davolash deb nomlangan ishlarida yoritilgan va muomalaga kiritilgan.
Bu so`z birikmasidan ruhiy sog`lomlashtirish markazlarida o`tkazilgan barcha san`at
mashg`ulotlarida foydalanilgan. Bu psixoterapiyaning ihtisoslashtirilgan ko`rinishi
bo`lib, san`atning tasviriy va ijodiy faoliyatiga asoslangan. Artterapiyaning birlamchi
ko`rinishi Z.Freyd va K.G.Yungning nazariy qarashlarida, keyinchalik esa
K.Rodjers(1951) va A.Maslou (1956) larning gumanitar qarashlarida namoyon
bo`lgan. Artterapiyaning asosiy maqsadi ongli va ongsiz
«men»ning
orasida tenglikni
keltirib chiqarishidir. Artterapiyaning ta`sir texnikasi - bu xayol faolligi, onglilik va
ongsizlikning yuzma-yuz kelishi demakdir. Artterapiyaning o`zining rivojlangan
boshida psixoanalitik qarashlarni aks ettiradi, bular mijozning ijodiy faoliyating
mahsulidir, (bu rasm, surat va haykal bo`lishi mumkin). Artterapiya etarlicha keng
tarqalgan: 1960 yilda Amerikada, Amerika artterapiya assotsiatsiyasi, Angliya,
Yaponiya, Gollandiyada ham tashkil etilgan. Necha-necha yuzlab professional
artterapevtlar ruhiy va oddiy kasalhonalar, klinikalar, maktab, turli universitetlarda
ishlashadi.
Art-terapiya
—
bu badiiy faoliyat vositasida insonning ruhiy holatini tahlil qilish
va ijobiy
o‗zgarishlarga
erishish jarayonidir (E. Kramer, M. Naumburg). Bu usul
ayniqsa verbal nutqi
to‗liq
rivojlanmagan yoki
o‗z
his-
tuyg‗ularini
so‗z
bilan
ifodalashda qiynalayotgan bolalar uchun juda foydalidir. Artterapiyadan asosiy va
yordamchi uslublar sirasida ham foydalanish mumkin. Psixologik-korrektsion
ta`sirchanlikning 2-ta asosiy mexanizmi bor, bu artterapiyaning bo`limlaridir: 1-
mexanizm: San`at-ramziy ma`noda muammoli, shikastlantiruvchi holatni qayta tiklay
oladigan sohadir. Bunda sub`ektning qobiliyati etakchi o`rin to`tadi. 2-mexanizm:
Estetik reaktsiyaning tabiatiga bog`liq, bu harakat va jarayonlarni qiynoqga soluvchi
holatidan bahram olishdek holatga o`zgartiradi (L.S.Vigotskiy, 1987). Bolalarda eng
ko‗p
uchraydigan emotsional muammolar quyidagilar
bo‗lishi
mumkin:
194
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
•
qorquv (masalan,
qorong‗ilikdan,
yolg‗izlikdan);
•
xavotirlik (ajralishdan, bahodan, sinovlardan);
•
gazab yoki tajovuz;
•
oziga
bo‗lgan
past baho va ijtimoiy chekinish.
Art-terapiya vositalari va uslublari. Rasm chizish
—
bola
o‗z
ichki holatini
tasvirlar orqali ifoda etadi; ularni tahlil qilish psixologga muammoni anglashga
yordam beradi. Rang terapiyasi
—
ranglar orqali his-
tuyg‗ularni
boshqarish va ijobiy
muhit yaratish. Loy bilan ishlash
—
sensor motor faoliyat orqali stressni chiqarish.
Kollaj tuzish, origami, haykalchalar yasash
—
bolaning dunyoqarashi va shaxsiy
kechinmalarini
ko‗rsatish
imkonini beradi. Amaliy tadqiqot natijalari (misol). Nukus
shahridagi 2-maktabgacha
ta‘lim
tashkilotida 20 nafar 5
–
6 yoshli bolalar ishtirokida
art-terapiya
mashg‗ulotlari
o‗tkazildi.
Dastlabki diagnostika natijalariga
ko‗ra,
40%
bolalarda tashvishli va
qo‗rqoq
xatti-harakatlar kuzatilgan. 10 haftalik art-terapiya
kursidan
so‗ng:
•
80% ishtirokchi bolalarda emotsional barqarorlik kuchaydi;
•
60% da
o‗z
fikrini erkin bildirishga tayyorlik ortdi;
•
bolalarning aksariyati ranglardan foydalanishda ijobiy ohanglarni tanladi.
Art-terapiya
mashg‗ulotlarining
namunaviy shakllari:
Usul turi
Tavsifi
Maqsadi
Rasm
chizish
orqali
terapiya
Erkin yoki mavzuli rasm
ishlash
(masalan:
―mening
qo‗rquvim‖,
―mening
oilam‖)
Ichki
muammolarni
vizualizatsiya qilish
Maska yasash
Har
bir
bola
o‗z
histuyg‗usiga
mos niqob
yasaydi
Ozini
va
boshqani
tushunishga orgatish
Haykalcha yasash (loy,
plastilin)
O‗zini
yoki emotsiyani
modellashtirish
Sensorik faoliyat orqali
stressni chiqarish
Ranglar orqali emotsiya
ifodasi
Har bir emotsiyaga rang
topish,
tushunchalarni
rasmga aylantirish
Emotsional farqlash
ва
бошқариш
кўникмаси
195
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Artterapiyaning maqsadi: Jahl va yoqimsiz hislarni chiqarib yuborish (rasm
chizish, xaykal yasash, surat ishlashdek xavfsiz usullar bilan); Davolanish jarayonini
engillashtirish. To`shinib bo`lmas, ichki to`qnashuvlar va toqatsizlanishlarni tasviriy
ishlar yordamida etkazib berish, ularni so`zlab berishdan ko`ra osonroq va
foydaliroqdir; Tashhisni, xulosani to`g`ri quyish uchun etarli ma`lumotlar to`plash.
Ijodiy faoliyat mahsuli abadiydir va mijoz buni inkor eta olmaydi. Ijodiy ishlarning
mazmuni va uslubi mijoz haqida ma`lumot to`plashga yordam beradi; Mijoz doyim
ichida saqlab kelgan tuyg`ular va fikirlarni ishlab chiqish; Mijoz va ruhshunos
orasidagi munosabatni silliqlash. Ijodiy ishdan ularning orasini yaqinlashtirish; Ichki
boshqaruv to`yg`ularini nazorat qilish. Rasm, suratlarni yoki g`anch bilan ishlash
rang va shakllarni tartibga soladi; Sezgi va tuyg`ularda diqqatni jamlash. Ta`sviriy
sa`nat mashg`ulotlari ko`rish hislarini anglash, idrok etish hislari bilan
uyg`unlashtirishga yordam beradi; Ijodiy qobiliyatlarni shakllatirish va o`z-o`zini
baholashni kuchaytirish. Artterapiyaning mahsuli - bu yashirin talantlarini yuzaga
chiqarish va shakllantirish natijasidagi lazatlanish xislaridir. Artterapiyaning
elimlarini guruhlarda qo`llash qushimcha natijalarni beradi, bu muammolarni echish
va guruh a`zolari bilan munosabatlarni yo`lga quyish. Sa`nat ho`rsandchilik keltiradi,
bu juda muhim, u o`zini boshqa narsalar bilan ovuntira olishdanmi, yoki boshqa
narsadanmi, buning farqi yo`q.
Xulosa.
Art-terapiya usullari bolalar psixikasining
sog‗lom
rivojlanishi uchun
qulay va samimiy muhit yaratadi. Bu metod emotsional muammolarni bartaraf
etishda nafaqat psixologlar, balki ota-onalar va pedagoglar uchun ham foydali vosita
bo‗la
oladi.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
Рогов
Е.И.
Настольная
книга
практического
психолога.
–
в
2
частьях.
М.
1999.
2.
К.Роджерс.
«Взгляд
на
психотерапию.
Становление
человека»,
М.,1994.
