8
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
KORRUPSIYA JINOYATINI SODIR QILGAN SHAXSNING
KRIMINOLOGIK PORTRETINI
O‘
RGANISH MUAMMOLARI
Majitov Alijon Vali
o‘g‘
li
Toshkent davlat yuridik universiteti
“70420123
-Korrupsiyaga qarshi kurashish va komplayens
nazorati”
yo‘nalishi
magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada korrupsiyaviy jinoyatlarni sodir qilgan
jinoyatchi shaxs muammolari hamda uning kriminologik portretini
o‘
rganish
masalalari, ushbu sohaga oid ilmiy va amaliy tavsiyalar tahlil qilingan hamda uni
o‘
rganishni
takоmillashtirishga
qaratilgan tavsiya va takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit s
o‘
zlar
: korrupsiya, kriminologik tavsif, jinoyatchi shaxs, latent jinoyat,
korrupsioner, xulq-atvor kodeksi, maishiy korrupsiya, ochiqlik.
ПРОБЛЕМЫ
ИЗУЧЕНИЯ
УГОЛОВНОГО
ПОРТРЕТА
ЛИЦА,
СОВЕРШИВШЕГО
КОРРУПЦИОННЫЙ
ПРЕСТУПЛЕНИЙ
Аннотация:
В
данной
статье
анализируются
проблемы
личности
преступника,
совершившего
коррупционные
преступления,
и
вопросы
изучения
ее
криминологического
портрета,
научные
и
практические
рекомендации
в
этой
области,
а
также
разрабатываются
рекомендации
и
предложения,
направленные
на
совершенствование
его
изучения.
Ключевые
слова:
коррупция,
криминологическая
характеристика,
личность
преступника,
латентная
преступность,
коррупционер,
кодекс
поведения,
бытовая
коррупция,
открытость.
PROBLEMS OF STUDYING THE CRIMINAL PORTRAIT OF A PERSON
WHO COMMITTED CORRUPTION CRIME
Annotation:
This article analyzes the problems of a criminal person who
committed corruption crimes and the issues of studying his criminological portrait,
scientific and practical recommendations in this area, and develops recommendations
and proposals aimed at improving its study.
9
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Keywords:
corruption, criminological description, criminal person, latent crime,
corrupt person, code of conduct, domestic corruption, openness.
Material va metodlar:
Maqola tayyorlashda
O‘zbekiston
va xorijiy
davlatlarning korrupsiyaga qarshi kurash siyosati, xalqaro huquqiy
me’yorlar,
davlat
dasturlari,
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari, shuningdek,
ilg‘or
ilmiy va yuridik adabiyotlardan keng foydalanildi. Matnda bir qator xorijiy va
milliy olimlarning izlanishlari, Daniya, Singapur, Ukraina,
Qozog‘iston
va boshqa
mamlakatlarning qonunchilik tajribasi, Transparency International xalqaro reytinglari
va
O‘zbekistonning
rasmiy statistik
ma’lumotlari,
tahliliy, mantiqiy, tizimli va
qiyosiy-huquqiy metodlar asosida tahlil qilindi.
Kirish.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2003-yil 31-oktabrda qabul qilingan
“Korrupsiyaga
qarshi kurash
Konvensiyasi”
muqaddimasida
“Korrupsiya
jamiyat
barqarorligi va xavfsizligiga tahdid soladigan, demokratik institutlar, axloqiy
qadriyatlar va adolatga putur yetkazadigan hamda barqaror rivojlanish va qonun
ustuvorligiga zarar yetkazuvchi muammolar va tahdidlarning
jiddiyligi”
etilgan. Aytishimiz mumkinki, korrupsiya faqat mahalliy muammo emas, balki
barcha mamlakatlar jamiyati va iqtisodiyotiga ta'sir qiluvchi transmilliy hodisaga
aylanib bormoqda.
Hozirgi kunda
O‘zbekiston
jamiyatdagi korrupsiyaga qarshi faol kurash
yo‘lidan
bormoqda.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev
ta’kidlaganidek,
“Korrupsiyaning
oldini olmasak, haqiqiy ishbilarmonlik va investisiya muhitini
yaratib
bo‘lmaydi,
umuman, jamiyatning birorta
tarmog‘i
rivojlanmaydi”.
Bugungi
kunda mamlakatimiz uchun korrupsiya muammosi, uning turli
ko‘rinishlarini
yo‘q
qilish va tarqalishiga qarshi kurashish, korrupsiyaga qarshi samarali siyosatni ishlab
chiqish va amalga oshirish juda keskin va hayotiy ahamiyatga ega. Aynan shu
maqsadda keng jamoatchilik va ekspertlik muhokamalari natijasida
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2024-yil 21-fevraldagi PF-37-sonli
“O‘zbekiston
–
2030”
strategiyasini
“Yoshlar
va biznesni
qo‘llab
-quvvatlash
yili”da
amalga
oshirishga oid davlat dasturi
to‘g‘risidagi
farmoni
e’lon
qilingan
bo‘lib,
unda
korrupsiyaviy omillarni bartaraf etish tizimining samaradorligini oshirish, jamiyatda
korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish ishlarini jadal davom
ettirish asosiy ustuvor maqsadlardan biri sifatida belgilab
qo‘yilgan.
1
United Nations Convention against Corruption (Adopted by General Assembly resolution 58/4 of 31 October 2003).
htt
р
s://www.un.
о
rg/ru/d
о
cuments/decl_c
о
nv/c
о
nventi
о
ns/c
о
rru
р
ti
о
n.shtml.
10
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Asosiy qism.
Har qanday ijtimoiy-salbiy hodisani yoki jinoyatchilikni, shu
jumladan korrupsiyaning oldini olish va unga qarshi kurashda mazkur illatni vujudga
keltiruvchi sabablar va unga imkon beruvchi shart-sharoitlarni
o‘rganish,
tahlil qilish
muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan ushbu ijtimoiy-salbiy hodisani
vujudga keltiruvchi sabablar va unga imkon beuvchi shart-sharoitlarni
o‘rganish
va
aniqlash orqaligina korrupsiyaga qarshi samarali kurash olib borish imkoniyati
vujudga keladi.
Professor G.A.Avanesovning fikricha, har bir ijtimoiy voqelik, shuningdek
jinoyatchilikni
o‘rganish
ham
o‘z
mohiyatiga ega. Zotan, kriminologiya
jinoyatchilikni mavjud voqelik,
“yaxlit
bir
organizm”
sifatida
o‘rganadi
Kriminologiya nuqtayi nazaridan korrupsiya bu mansabdor shaxslar va davlat
xizmatchilarining sotib olinishi va shu asosda ularning
o‘z
shaxsiy yoki jinoiy guruh,
uyushgan guruh manfaatlarini
ko‘zlab
rasmiy xizmat vakolatlaridan hamda ular bilan
bog‘liq
obro‘si
va imkoniyatlaridan foydalanishi bilan tavsiflanadigan ijtimoiy
hodisadir
. Ushbu jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi shundan iboratki, ularning sodir
etilishi natijasida davlat organlarining normal faoliyati jiddiy ravishda buziladi,
umuman olganda jamiyat va davlat manfaatlariga zarar yetkaziladi.
Korrupsiya fenomenini tushunishga oid turli metodologik yondashuvlar mavjud
bo‘lgan.
Uning bir qancha: ijtimoiy, siyosiy, kriminologik, huquqiy jihatlari
ko‘rib
chiqilgan. Xususan, Aflotun va Arastu korrupsiyani siyosiy kategoriya, N.Makiavelli
davlat umumiy kasalligining
ko‘rsatkichi;
Sh.Monteskiyo esa uni disfunksional
jarayon ekanligi sababli yaxshi siyosiy tartib yoki tizim yaroqsiz
bo‘lib
qoladi deb
baholashgan
Jinoyatchi shaxsini
o‘rganish
korrupsiyaga oid jinoyatlar kriminologik jihatining
muhim elementlaridan biridir. Jinoyatchi shaxsini
o‘rganishning
ahamiyati birinchi
navbatda, jinoyat inson harakati va muayyan shaxsning irodasi sifatida uning asosiy
belgilari va xususiyatlaridan kelib chiqadi. Majoziy
ma’noda
jinoyat va jinoyatchi
o‘ziga
xos jinoyat organizmining hujayralari
bo‘lib,
ularni
o‘rganish
va bilish
huquqbuzarliklar profilaktikasini keyinchalik tashkil etish va amalga oshirish uchun
muhim ahamiyat kasb etadi.
Jinoyatchi shaxsi
–
avvolo jinoyat subyektining shaxsidir. Jinoyat
qonunchiligiga
ko‘ra
jinoyat sodir qilgan shaxsni jinoyat subyekti deb topishimiz
2
Kriminologiya: Darslik/ Z.S. Zaripov, Y.S.Pulatov, G.A.Avanesov va boshq.-
T.:O‘z.Res.IIV Akademiyasi, 2006. 46
-
b.
3
Q.R. Abdurasulova. Kriminologiya. Darslik. -
T.: Adolat”,2007.182
-b.
4
Q.R. Abdurasulova. Korrupsiya jinoyatchiligining umumiy tavsifi, sabablari va oldini olish // Huquqiy tadqiqotlar
jurnali. -2022.-T.1.
№3
, 23-b.
11
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
uchun quyidagi
ko‘rsatkichlarga
ega
bo‘lishi
zarur: jismoniy shaxs, shaxsning
muayyan yoshga
to‘lganligi
(JK 17-moddaga
ko‘ra
16 yosh) hamda aqli rasolik.
Korrupsiyalashgan shaxsni
o‘rganishda
dastlab umumiy kriminologik
yondoshish lozim
bo‘ladi.
Umuman, jinoyatchilarning, shu jumladan,
korrupsionerlarning psixologik (ruhiy) xususiyatlari deyilganda, ularning individual
sifatlari, turli sharoit va vaziyatlarga moslashuvchi axloqi,
o‘zi
to‘gʼrisidagi
tasavvurlari, shaxslararo munosabatlar va ijtimoiy
taʼsirlar
tavsifini qamrab oladi.
Shaxs, shu jumladan, korrupsioner jinoiy xulqining bevosita shakllanishi va
ro‘yobga
chiqishida shaxsiy omillari sifatida talablari, manfaatlari, qiziqishlarining
yo‘nalishlari,
ijtimoiy qarashlari va shaxs ruhiy strukturasi elementlarining ijtimoiy
yo‘nalishlari
ham qatnashadi.
Korrupsionerlar qonunga itoatkor fuqarolardan qadriyat-
meʼyoriy
tizimlarga
nisbatan salbiy munosabatdagi shaxsiyatining xususiyatlari bilan farqlanadi. Bu
ularning jinoyat sodir etishdagi omillardan biri axloqiy-ruhiy xususiyatlarida
yotishini namoyon qiladi. Biroq, bu shaxs axloqiy-ruhiy shakllanishida ijtimoiy
munosabatlar
taʼsiri
ostida
bo‘lishini
inkor etmaydi. Bunda shu narsa aniqki,
korrupsionerlar shaxsi boshqa jinoyatchilar shaxsidan farq qiladi. Bunday
odamlarning aksariyati yaxshi oiladan kelib chiqqan, yaxshi xodim
(baʼzilari
ishchanligi, ijobiy xizmat qilganligi bilan farqlanadi), oliy
maʼlumotga
ega, yoshiga
kelganda esa, ular ruhan va dunyoqarash jihatidan ancha mustahkam kishilar
sanaladi. Moddiy
taʼminlanganlik
jihatdan ham ularning
ko‘plari
yuqori daromad
manbalariga ega kishilardir (jinoyat sodir etmagan taqdirda ham). Ularning
ko‘pchiligida
vatanparvarlik
tuygʼulari
yo‘q
deyishga ham yetarli asos
yo‘q.
Boshqacha aytganda, korrupsionerlar shaxsini
o‘rganish
jinoyatchi shaxsiga umumiy
odatiy yondoshuvlarga qaraganda, ijtimoiy va yuridik - psixologik jihatdan
o‘rganish
kerak
bo‘ladi.
Korrupsiyaviy jinoyatlar sodir etilishiga
ragʼbat
bo‘ladigan
holatlardan biri
jamiyatda aksar bunday turdagi jinoyatlarning latent jinoyatligicha qolishi
hisoblanadi. Qator davlatlardagi amaliyot shundan guvohlik beradiki, odatda quyi
darajadagi va borsa
o‘rta
darajadagi korrupsionerlar jinoiy jazoga tortilishadi.
Ko‘rsatilgan
holatlar quyidagilar bilan
bogʼliq
deb hisoblaymiz: korrupsiyaviy
jinoyatlar sodir etuvchi uyushmalarning, shaxslarning professionalizmi oshib
bormoqda; amaldagi qonunchilikning takomillashmaganligi; korruptsiyaviy
hodisalarga nisbatan aholining toqatliligi va loqaydligi; jinoiy
yo‘l
bilan topilgan
yirik miqdordagi pul
mablagʼlariga
ega
bo‘lgan
shaxslar bilan yuqori lavozimlarda
12
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ishlovchi, hokimiyat vakolatlariga ega
bo‘lgan
mansabdor shaxslarning uzviy ish
aloqalari
o‘rnatilganligi.
Xulosa.
Fikrimizcha, maishiy korrupsiya amaldorlarning korrupsiyasidan
deyarli farq qilmaydi, chunki bu harakatlar pora berishga tayyor
bo‘lgan
odamlarning
katta qismini qamrab oladi hamda ular mansabdor shaxslar korrupsiyasi uchun
imkoniyat yaratadi.Shu sababdan ham profilaktika har qanday salbiy jarayonlarning
dastlabki bosqichlarida rivojlanishining oldini olishning muhim vositasidir.
Korrupsiyaning maxsus oldini olish choralariga esa quyidagilar kiradi:
davlat xizmatchilariga va mansabdor shaxslarga munosib hayot kechirish
imkonini beradigan ijtimoiy
ta’minot
tizimini yaratish;
davlatning mansabdor shaxslari va boshqa toifaagi xizmatchilarining
daromadlari va xarajatlarini deklaratsiyalash tizimini
yo‘lga
qo‘yish;
davlat xizmatiga kirishda kadrlar siyosati ustidan qattiq nazorat
o‘rnatish;
korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi kurash olib borayotgan shaxslar (va
ularning oila
a’zolari)ning
xavfsizligini
ta’minlash;
korrupsiyaning oldini olishda davlat organlari faoliyatinng ochiqligi, shaffofligi,
hisobdorligi hamda bu boradagi jamoatchilik nazoratini
ta’minlash;
yosh avlod ongida korrupsiyaga qarshi kuchli va murosasiz immunitet
shakllantirishga
yo‘naltirilgan
korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi
o‘quv
darslarini umumiy
o‘rta
ta'lim maktablari dasturlariga kiritish;
mansabdor shaxslar va davlat xizmatchilarining nohuquqiy, tamagirlik bilan
fuqarolardan
sovg‘a,
hadya niqobi ostida pora olishlarini cheklash maqsadida
ularning
sovg‘a,
hadya tariqasida olishi mumkin
bo‘lgan
tovarlar narxining maksimal
miqdorlarini belgilab
qo‘yish;
xodimlarning man etilgan xulq-atvor
ko‘rinishlarini
namoyon etadigan,
korrupsiya harakatlarining turli shakllarini aniq belgilaydigan Xulq-atvor Kodeksini
ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish;
Yuqoridagilarga
qo‘shimcha
ravishda aytishimiz mumkinki, davlatning
korrupsiyaning oldini olish borasidagi siyosati ikki
yo‘nalishda
qurilishi kerak:
Davlat, birinchi navbatda, jinoyat-huquqiy chora-tadbirlarni
qo‘llash
va kriminal
profilaktika choralarini
qo‘llash
orqali korrupsiyaning oldini olishga majburdir.
Korrupsiyaning oldini olish tizimida asosiy
urg‘u
korrupsiyaga uchrashi mumkin
boʻlgan
sohalar ustidan
maʼmuriy,
moliyaviy va ijtimoiy-huquqiy nazoratning turli
shakllarini amalga oshirish
boʻyicha
chora-tadbirlarni amalga oshirishda namoyon
bo‘ladi.
13
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Boshqa tomondan, korrupsiyaga qarshi kurashda viktimologik choralar muhim
rol
o‘ynaydi.
Umuman olganda, korrupsiya qurboni jamiyatning
o‘zidir.
Shuning
uchun ham har bir fuqaro jamiyat
a’zosi
sifatida korrupsiyadan nafratlanishini
namoyon qilishi, har bir shaxs yagona jamiyat a'zosi sifatida korrupsiyaga qarshi faol
pozitsiyani egallashi davlat hokimiyati vakillarining korrupsion harakatlariga sharoit
yaratilishining oldi olishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati:
1
. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot
yo‘limizni
qat'iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga
ko‘taramiz.
–
Toshkent:
“O‘zbekiston”
NMIU, 2017.
–
52
2
.
O‘zbekiston
Respublikasining 2017 yil 3 yanvardagi
“Korrupsiyaga
qarshi
kurashish
to‘g‘risida”gi
O‘RQ
-419-sonli Qonuni // [Elektron manba]. URL:
https://lex.uz/docs/3088008.
3.
O‘zbekiston
Respublikasining 2008 yil 7 iyuldagi
“Birlashgan
Millatlar
Tashkilotining Korrupsiyaga qarshi konvensiyasiga (Nyu-York, 2003 yil 31
oktyabrь)
O‘zbekiston
Respublikasining
qo‘shilishi
to‘g‘risida”gi
Qonuni // [Elektron
3. Q.R. Abdurasulova. Korrupsiya jinoyatchiligining umumiy tavsifi, sabablari
va oldini olish // Huquqiy tadqiqotlar jurnali. -2022.-T.1.
№3,
23-b.
4. Kriminologiya: Darslik/ Z.S. Zaripov, Y.S.Pulatov, G.A.Avanesov va boshq.-
T.:O
‘
z.Res.IIV Akademiyasi, 2006. 46-b.
5
.
Конвенция
о
борьбе
с
дачей
взяток
иностранным
государственным
должностным
лицам
при
осуществлении
международных
деловых
операций
(Принята
Конференцией
полномочных
представителей
стран
-
членов
ОЭСР
21
ноября
1997
года)
//
[Электронный
ресурс].
URL: http://docs.cntd.ru/
document/901934989
6.
United Nations Convention against Corruption (Adopted by General Assembly
resolution
58/4
of
31
October
2003).
httрs://www.un.оrg/ru/dоcuments/decl_cоnv/cоnventiоns/cоrruрtiоn.shtml
.
