14
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
XUDOYORXON
O‘RDASI:
SAROYDAN MUZEYGACHA
BO‘LGAN
YO‘L
G‘aniyev
Hojiakbar
Qo‘qon
universiteti 1-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: Abdullayev Ravshanjon
Qo‘qon
universiteti v.b. dotsenti tarix fanlari
bo‘yicha
falsafa doktori (PhD)
Annotatsiya:
Ushbu maqolada
Farg‘ona
vodiysining eng yirik
me’moriy
inshooti, sayyohlar orasida vodiyning tashrif
qog‘ozi
deya
e’tirof
etiladigan
Xudoyorxon saroyining davlatning bosh boshqaruv qarorgohidan muzeyga
aylantirilguncha
bo‘lgan
tarixi haqida qisqacha mulohazalar bayon etilgan.
Qo‘qon
xonligi davrida qurilgan ushbu saroy,
o‘zining
me’moriy
go‘zalligi
va tarixiy
ahamiyati bilan diqqatga sazovordir.
Kalit
so‘zlar:
Xudoyorxon,
Qo‘qon,
Mir Ubaydulloh,
o‘rda,
muzey, rus
bosqini,
Qo‘qon
shahar
o‘lkashunoslik
muzeyi.
XIX asr
O‘rta
Osiyo
me’morchiligining
eng yirik namunalaridan biri shubhasiz
Xudoyorxon saroyi hisoblanadi.
Qo‘qonning
so‘nggi
xonlaridan biri
bo‘lgan
Xudoyorxon (1845
–
1858, 1862
–
1863, 1865
–
1875 yillar) nomi bilan atalgan ushbu
muhtasham saroy qurilishi 1865
–
1873 yillar
oralig‘ida
amalga oshirilgan. Mazkur
saroy qurilishi va uning tuzilishiga oid
ma’lumotlar
o‘sha
davr tarixchilari hamda
Qo‘qonga
tashrif buyurgan elchi va sayyohlarning esdaliklarida uchraydi. Saroyni
ko‘rgan
mualliflar ushbu obida haqida
o‘z
esdaliklarida katta tasurotlar bilan
yozadilar. Jumladan XIX asrning 70-yillarida
Qo‘qonda
bo‘lgan
amerikalik
sayohatchi va tadqiqotchi Yujin Skayler Xudoyorxon
o‘rdasini
shunday tariflaydi:
O‘rta
Osiyodagi boshqalariga qaraganda eng katta va muhtasham
–
burchaklaridan
tashqari markazida ikkita minorasi mavjud, old yuzasi butkul oq, moviy va yashil
koshinlar bilan qoplangan va araqilari
bo‘ylab
“Sayyid
Muhammad Xudoyorxon
tomonidan 1287-yilda
qurilgan”
deb bitilgan katta yozuvli, ajoyib ikki yoki uch
qavatli bino
bor”
Saroy qurilishiga
Qo‘qon
va Buxoro xonligining eng yaxshi ustalari jalb
qilingan.
Me’morboshi
–
Mir Ubaydulloh loyihasi asosida tepalikka, baland
g‘ishtli
poydevorga qurilgan. Devor va gumbazlarni Mulla Suyarqul, usta
Solihxo‘ja,
5
Скайлер
Ю
.
Туркистон
:
Россия
Туркистони
,
Қўқон
,
Бухоро
ва
Ғулжага
саёҳат
қайдлари
/
Кириш
,
инглиз
тилидан
қисқартирилган
таржима
,
изоҳлар
ва
кўрсаткичлар
муаллифи
З
.
Саидбобоев
–
Тошкент: O‘zbekiston,
2019.
–
Б
. 253
15
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
buxorolik usta
Fozilxo‘ja,
Isaboy Maxdum va usta Mulla Azamatlar qurganlar. Usta
So‘fi
Yo‘ldosh,
usta
Fozilxo‘ja,
usta Mamarasul (Muhammad Rasul), usta Maxzum
hoji
Marg‘iloniy
va usta Hakimboy
Marg‘iloniylar
naqsh va
yog‘och
o‘ymakorligi
bezaklarini amalga oshirganlar. Xattot
–
Muhammad Turdiali, Mirza Bobokalon bin
Muhammadrizo, Mirzo Mir Muhammad
Xo‘qandiy
bin Mirzo Muhammad Buxoriy,
bosh koshinkor
–
rishtonlik kulol, usta Abdulloh, sirkorlikni Muhammad Olim Sirchi
bajargan
100 dan ortiq xonadan iborat
bo‘lgan
saroy bir nechta yirik qismlardan iborat
edi:
qal’a,
davlatxona, haram, shahnishin,
xo‘jalik
va
ma’naviy
bo‘limlar.
Mazkur
saroy ayni vaqtda poytaxti
Qo‘qon
shahri
bo‘lgan
yirik bir davlatning bosh boshqaruv
qarorgohi edi.
Afsuski, ushbu yirik inshoot
Qo‘qon
xonlari uchun uzoq xizmat qilmadi. 1876-
yilda Rossiya imperiyasi
qo‘shinlari
tomonidan
Qo‘qon
xonligi butunlay egallanib,
davlat sifatida tugatilganidan
so‘ng
mazkur saroy ham mustamlakachilar tasarrufiga
o‘tdi
va saroyning bosh
ma’muriy
maskan sifatidagi roli
yo‘qotildi.
Saroy rus
ma’muriyati
qo‘liga
o‘tgach,
uning ikkinchi hayoti boshlandi desak
bo‘ladi.
Dastlab, u garnizonga aylantirildi va uning
ko‘p
qismi buzib tashlandi. Shu
bilan birga, saroyda mustamlakachilar uchun maktab, zobitlarning oilalari yashashi
uchun xonadonlar hamda cherkov tashkil etildi.
Sovet hokimiyati yillariga kelib,
o‘rda
binosida Qashshoqlar
qo‘mitasi
hamda
Qo‘shchi
sayuzi idorasi ochildi. 1925-yilda Xudoyorxon saroyi hududida muzey
tashkil etildi. Turli yillarda bir necha bor nomi
o‘zgargan
mazkur muzeyga 1959-
yilda
Qo‘qon
Shahar
o‘lkashunoslik
muzeyi nomi berildi
. Aytish joizki, saroyning
muzeyga aylantirilishi uni keyingi talofatlardan asrab qoldi, deyish mumkin.
Mustamlakachilik yillaridagi turli talofatlardan omon qolgan Xudoyorxon saroyi
tarixida
O‘zbekistonning
mustaqillikka erishishi bilan yangi davr boshlandi. Hukumat
tomonidan ushbu muhtasham inshootni asrab-avaylash va uni uzoq yillar davomida
saqlab qolish maqsadida saroy hududida bir necha marotaba
ta’mirlash
ishlari olib
borildi.
Bugungi kunda Xudoyorxon saroyi
Farg‘ona
vodiysining eng diqqatga sazovor
joylaridan biri sifatida tanilgan
bo‘lib,
nafaqat mahalliy, balki xorijiy sayyohlar
orasida ham katta mashhurlikka ega.
Qo‘qon
shahrining markazida joylashgan ushbu
me’moriy
yodgorlik,
o‘zining
betakror arxitekturasi, boy tarixi va madaniy ahamiyati
bilan sayyohlarni
o‘ziga
jalb etadi.
6
O‘zbekiston obidalaridagi bitiklar Farg‘ona. –
Toshkent: Uzbekistan today, 2016.
–
B. 120.
7
Қўқон давлат музей
-
қўриқхонаси тўплами. –
Тошкент: Silk Road Media, 2022. –
B. 36.
