37
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
EMOTSIONAL INTELLEKTNING SHAXS FIKRLASH JARAYONIGA
TA’SIRI
Xudaynazarov Suhrob Ikrom
o‘g‘li
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti,
«Pedagogika
va
psixologiya»
kafedrasi
oʻqituvchisi
sukhrobkhudaynazarov@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada emotsional intellekt (EI) va inson fikrlash
jarayoni
o‘rtasidagi
o‘zaro
bog‘liqlik
ilmiy asosda tahlil qilinadi. Zamonaviy
psixologik nazariyalar, neyropsixologik tadqiqotlar va empirik
ma’lumotlarga
tayanilgan holda, EI ning tanqidiy fikrlash, qaror qabul qilish, muammolarni hal
qilish va ijodiy tafakkurga
ko‘rsatadigan
ta’siri
yoritilgan. Tadqiqot natijalari EI ni
o‘rganish
va rivojlantirishning
ta’lim
va kasbiy rivojlanishga
bo‘lgan
ahamiyatini
ko‘rsatadi.
Kalit
so‘zlar.
Emotsional intellekt, fikrlash jarayoni, tanqidiy fikrlash, qaror
qabul qilish, empatiya, ijodiy tafakkur, hissiy barqarorlik, kognitiv faoliyat,
emotsional ong, intellektual rivojlanish, psixologik tahlil.
Annotation
. This article scientifically analyzes the interrelationship between
emotional intelligence (EI) and the human thought process. Drawing on modern
psychological theories, neuropsychological research, and empirical data, the
influence of EI on critical thinking, decision-making, problem-solving, and creative
thinking is highlighted. The research results demonstrate the importance of studying
and developing EI for education and professional development.
Keywords.
Emotional intelligence, thinking process, critical thinking, decision-
making, empathy, creative thinking, emotional stability, cognitive activity, emotional
awareness, intellectual development, psychological analysis.
Kirish.
Fikrlash insonning ongli kognitiv faoliyati
bo‘lib,
axborotni qayta
ishlash, tahlil qilish, umumlashtirish va qaror qabul qilish jarayonlarini
o‘z
ichiga
oladi.
So‘nggi
yillarda emotsional intellekt atamasi psixologiya fanida alohida
e’tibor
markaziga aylandi. Shaxsning emotsional salohiyati nafaqat hissiy holatini belgilaydi,
balki uning kognitiv faoliyatiga ham sezilarli
ta’sir
ko‘rsatadi.
Ushbu maqola EI ning
shaxs tafakkuriga qanday
ta’sir
qilishini ilmiy yondashuv asosida tahlil qiladi.
Emotsional intellektning psixologik xususiyatlarini tadqiq etar ekanmiz, albatta
avvalo uning asosi hisoblanuvchi emotsiya va intellekt psixologik hodisalarining
38
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
talqiniga
to‘xtalib
o‘tish
joiz. Emotsiya (lot. emovere
–
ajablanish, hayajonlanish,
ta’sirlanish)
–
o‘rtacha
davomiylikka ega psixik holat
bo‘lib,
mavjud yoki mumkin
bo‘lgan
vaziyatlarga va obyektiv dunyoga subyektiv baholovchi munosabatni aks
ettiradi. Emotsiyalar real dunyoni ong orqali aks ettirish shakllaridan biri hisoblanib,
bir tomondan ichki ehtiyoj va motivlar bilan, ikkinchi tomondan tashqi vaziyatning
o‘ziga
xos xususiyatlari bilan shartlanadi. Intellekt (lot. intellectus
–
tushunish, bilish)
tadqiqotchilar tomonidan keng
o‘rganilgan
o‘ziga
xos psixologik hodisa
bo‘lib,
ularning aksariyati umumiy intellekt muammosiga
bag‘ishlangan.
Intellektning
an’anaviy
koeffitsiyenti IQ insonning
ma’lumotlar,
raqamlar, mantiqiy qoidalar,
chizmalar va boshqalarni tez idrok qilishi, yodlashi, mavhum fikrlashi, murakkab
tushunchalarni tushunishi va amaliyotda
qo‘llashi,
yangi vaziyatlarga moslashishi,
mantiqiy, ijodiy va oqilona yondashuvni talab qiladigan muammolarni hal qilishidan
iborat bilish qobiliyatlari
yig‘indisi
hisoblanadi [1]. Emotsional intellekt mayishiy
psixologiyada ham muhum ahamiyatga ega
bo‘lib,
shaxslararo munosabatlarda ham
asosiy rol
o‘ynaydi.
EIning bir qancha komponentlari shaxsning ratsinal qarorlani
qabul qilishiga va ijodiy fikrlashiga yordam berdi.
Emotsional intellekt (yoki his-
tuyg‘ular
intellekti)
—
bu insonning
o‘z
his-
tuyg‘ularini
va boshqalar his-
tuyg‘ularini
anglash, boshqarish, tushunish va ularga
mos ravishda harakat qilish qobiliyatidir [2]. Emotsional intellektning asosiy tarkibiy
qismlari quyidagilardan iborat:
O‘zini
anglash (Self-awareness)
⎯
O‘z
his-
tuyg‘ularini
aniqlay olish va ularni tushuna olish qobiliyati.
⎯
O‘z
kuchli va zaif tomonlarini bilish.
⎯
O‘z
-
o‘zini
baholay olish va ishonch darajasi.
O‘zini
boshqarish (Self-regulation)
⎯
His-
tuyg‘ularni
nazorat qilish va impulsiv harakatlarni boshqarish.
⎯
Salbiy his-
tuyg‘ular
(g‘azab,
xavotir) ustidan nazorat
o‘rnatish.
⎯
Moslashuvchanlik va stressga bardoshlilik.
⎯
Mas’uliyat
bilan harakat qilish.
Ichki motivatsiya (Internal motivation)
⎯
Ichki
rag‘bat
orqali harakat qilish (tashqi mukofot emas).
⎯
Maqsad sari
qat’iyat
bilan intilish.
⎯
Optimistik qarash va tashabbuskorlik.
Empatiya (Empathy)
⎯
Boshqalarning his-
tuyg‘ularini
tushunish va his eta olish.
39
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
⎯
Turli nuqtai nazarlarni qabul qilish va insonlar orasidagi farqlarni
qadrlash.
⎯
Ijtimoiy signal va his-
tuyg‘ularni
to‘g‘ri
talqin qilish.
Ijtimoiy
ko‘nikmalar
(Social skills)
⎯
Boshqalar bilan samarali muloqot qilish.
⎯
Konfliktlarni hal qilish.
⎯
Rahbarlik qilish yoki jamoada ishlash.
⎯
Ijtimoiy aloqalarni rivojlantirish va boshqarish.
Bu komponentlar bir-biri bilan chambarchas
bog‘liq
bo‘lib,
emotsional
intellektning samarador ishlashini
ta’minlaydi.
Goleman modeli eng mashhur
bo‘lib,
aynan shu 5 qismni asos sifatida belgilaydi [3]. Emotsional intellekt muvaffaqiyat va
mahsuldorlikka
ta’siri
bo‘yicha
ilmi-ommabop tadqiqotlar olib borilgan. EIning
shaxsning kreativ fikrlashiga, murakkab faziyatlarda
to‘g‘ri
qaror qabul qilishiga,
turli nuqtai nazarlarni qabul qilish va
o‘z
-
o‘zini
obyektiv baholashiga
ta’sir
qiladi.
Hissiy intellekt keng
ko‘lamda
o‘rganilgan
bo‘lib,
uning
ta’rifi
va mohiyati
haqida turli bahslar mavjud. Emotsional intellektning qobiliyat modeli, xususiyat
modeli va aralash model kabi turli xil nazariyalari ishlab chiqilgan. Ilmiy
adabiyotlarda hissiy intellektning yetakchilik va guruh dinamikasidagi ahamiyati ham
tadqiq etilgan
bo‘lib,
u samarali rahbarlik va jamoa birligini
ta’minlashda
muhim rol
o‘ynashi
aniqlangan. Bundan tashqari, tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki,
qaror qabul
qilish jarayonlarida hissiy intellekt muhim ahamiyatga ega, biroq his-
tuyg‘ularni
idrok etish va ularga munosabat bildirish borasidagi individual farqlar
ko‘pincha
e’tibordan
chetda qolmoqda.
Hissiy intellekt darajasi yuqori
bo‘lgan
jamoalar vazifalarni samaraliroq
bajarishga moyil. Qaror qabul qilishda hissiy intellekt
ko‘nikmalarini
qo‘llash
amaliy
jihatdan yetarli darajada
o‘rganilmagan
soha hisoblanadi. Qobiliyatlar modeli his-
tuyg‘ularni
idrok etish, ulardan foydalanish, tushunish va boshqarish kabi
ko‘nikmalarga
e’tibor
qaratadi. Qaror qabul qilishda hissiy intellekt
ko‘nikmalarini
shaxsga oid
(o‘zini
anglash va
o‘zini
boshqarish) hamda boshqalar bilan
munosabatlarga oid (ijtimoiy xabardorlik va munosabatlarni yuritish)
ko‘nikmalarga
ajratish mumkin.
Hissiy intellekt
ko‘nikmalarini
qo‘llash
qaror qabul qilish sifatini sezilarli
darajada oshiradi.
O‘zini
yaxshi anglaydigan qaror qabul qiluvchilar boshqalarning
kuchli tomonlaridan unumli foydalanishi, qarorlarning hissiy oqibatlarini oldindan
ko‘ra
bilishi, munosabatlarni
o‘rnatib,
ularni saqlab qolishi, nizolarni boshqarishi
40
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
hamda qaror qabul qilish jarayoni va natijalarini takomillashtirishi mumkin. Umuman
olganda, hissiy intellekt qaror qabul qilish jarayonida
g‘oyat
qimmatli vosita
hisoblanadi [4].
Metodologiya.
Maqola sifatli kontent-analiz usuliga asoslangan
bo‘lib,
EI va
fikrlash
o‘rtasidagi
bog‘liqlikni
aniqlash uchun
so‘nggi
10 yil ichida chop etilgan
xalqaro va mahalliy ilmiy maqolalar, monografiyalar va ilmiy hisobotlar tahlil
qilindi. Tadqiqotlar tanlashda quyidagi mezonlarga amal qilindi: (1) EI ni
o‘lchash
metodikalari mavjud
bo‘lishi;
(2) fikrlash jarayoniga oid komponentlar tahlil
qilinishi; (3) empirik asoslangan natijalarning mavjudligi.
Natijalar.
1.Tanqidiy fikrlashga
ta’siri.
Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki,
yuqori EI
ga ega shaxslar hissiy
ta’sirlarga
berilmay, holatni aniq tahlil qila oladilar. Bu esa
ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatini oshiradi.
2. Qaror qabul qilishda EI ning roli. EI yuqori
bo‘lgan
shaxslar qaror qabul
qilishda hissiy va mantiqiy axborotni
uyg‘unlashtira
oladi. Bu ularga ayniqsa stress
holatlarida aniq va izchil qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
3. Muammoni hal qilishda moslashuvchanlik. Muammoga duch kelganda, EI
yuqori shaxslar hissiy barqarorlikni saqlagan holda muammoni tizimli ravishda hal
qilishga intiladilar.
4. Ijodiy fikrlash va emotsional farovonlik. Emotsional
o‘zini
anglash darajasi
yuqori
bo‘lgan
insonlar yangi
g‘oyalarni
erkin ishlab chiqishadi. Emotsional erkinlik
ijodkorlikni kuchaytiradi.
Muhokama.
Yuqoridagi natijalar EI ning fikrlashga
ko‘rsatadigan
bevosita va
bilvosita
ta’sirini
tasdiqlaydi. Dual jarayon nazariyasiga [5]
ko‘ra,
inson fikrlashi ikki
tizimga asoslanadi: tez va intuitiv (1-sistem) hamda sekin va tahliliy (2-sistem). EI 1-
sistem tomonidan yuzaga keladigan emotsional javoblarni boshqarib, 2-sistemga
asoslangan chuqur tahliliy tafakkurni
rag‘batlantiradi.
Bundan tashqari, EI stressni
boshqarib, ortiqcha kognitiv yukni kamaytiradi [6], bu esa fikrlash samaradorligini
oshiradi.
Xulosa.
Emotsional intellekt shaxsning fikrlash jarayoniga sezilarli darajada
ta’sir
ko‘rsatadi.
EI tanqidiy fikrlash, samarali qaror qabul qilish, ijodiy tafakkur va
muammoni hal qilish kabi
ko‘nikmalarni
rivojlantiradi. Emotsional intellektni yuqori
bo‘lgan
shaxslar emotsiyalarini ziddiyatli vaziyatlarda ham samarali boshqaradi, bu
esa kognitiv jarayonlarga
ta’sir
qilmasdan qolmaydi. Shuning uchun EI ni
rivojlantirish
bo‘yicha
dasturlarni
ta’lim
va kasbiy sohalarda keng
qo‘llash
tavsiya
etiladi.
41
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzayeva Sh.R, Tibbiyot oliy
o‘quv
yurti talabalarida emotsional
intellektning psixologik xususiyatlari, Toshkent: Psixologiya fanlari
bo‘yicha
falsafa
doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyasi, 2024.
2.
Mayer, J.D., Salovey, P., & Caruso, D.R., "Emotional Intelligence:
Theory, Findings, and Implications,"
Psychological Inquiry,
vol. 15, no. 3, pp. 197-
215, 2004.
3.
Goleman, D, Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ,
Library of Unviolent Revolution: Bantam Books, 1995.
4.
Hess, James D., and Arnold C. Bacigalupo, "Enhancing Decisions and
Decision‐making
Processes through the Application of Emotional Intelligence
Skills,"
Management Decision,
vol. 49, no. 5, pp. 710-721, 2011.
5.
Kahneman. D, Thinking, fast and slow, New York: Farrar, Straus and
Giroux, 2011.
6.
Sweller, J., "Cognitive Load During Problem Solving: Effects on
Learning,"
Cognitive Science,
vol. 12, no. 2, pp. 257-285, 1988.
