42
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MAKTABGACHA
TA’LIMDA
IJTIMOIY ARALASH YOSHLI
GURUHLARNING TIZIMI VA MUAMMOLARI
Yuldasheva Feruza
Andijon davlat pedagogika instituti
Taʼlim
va tarbiya nazariyasi va metodikasi
(maktabgacha
taʼlim)
Magistratura 1-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maktabgacha
ta’lim
tizimining davlat va jamiyat
hayotidagi
o‘rni
va ahamiyati, aralash yoshdagi guruhlar, bolalarning yoshga oid
xususiyatlari haqida bayon qilingan. Maktabgacha
ta’lim
tashkilotidagi
ta’lim
tarbiyadagi muammolar, kamchiliklar va ularning yechimlari tavsiyalar hamda
xulosalar yoritib berilgan.
Kalit s
o‘
z
: bilish jarayonlari, motivatsiya, intelektual qobilyat, individuallik,
konstruktorli
o‘yinlar,
liderlik, innovatsiya.
Аннотация.
В
статье
описываются
роль
и
значение
системы
дошкольного
образования
в
жизни
государства
и
общества,
смешанные
возрастные
группы,
возрастные
особенности
детей.
В
рекомендациях
и
выводах
освещены
проблемы,
недостатки
и
способы
их
решения
в
сфере
дошкольного
образования.
Ключевые
слова
:
познавательные
процессы,
мотивация,
интеллектуальные
способности,
индивидуальность,
конструктивные
игры,
лидерство,
инновации.
Abstract
. This article describes the role and importance of the preschool
educationsystem in the life of the state and society, mixed age groups, age-specific
characteristics of children. The problems, shortcomings and their solutions in the
field of preschool education are highlighted in the recommendations and conclusions.
Keywords:
cognitive processes, motivation, intellectual ability, individuality,
constructive games, leadership, innovation.
Tarixga nazar tashlaydigan
bo‘lsak,
har bir davlat istiqbolini
qo‘lga
kiritgandan
so‘ng
o‘z
taraqqiyoti va ilm fan ravnaqi
yo‘lini
belgilab olgan. Xususan,
O‘
zbekiston
Respublikasi mustaqillikka erishgandan
so‘ng
yuksak
ma’naviyat,
buyuk qadriyat,
milliy
ta’lim
-tarbiya tizimini takomillashtirish va isloh qilish masalasini davlat
siyosati darajasigacha
ko‘tarilishi
fikrimizning yaqqol dalilidir. Bu
yo‘lda
barcha
o‘zbek
xalqi birlashib, bir yoqadan bosh chiqarib tarixiy tajribalar asosida
to‘planib
boyib borgan ezgu maqsadlarga
yo‘g‘rilgan
ma’naviyat,
ma’rifat,
ilm-fan
yo‘lida
43
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
sobitqadamlik bilan jasorat
ko‘rsatgan
buyuk xalqimizning mashaqqati, say
harakatlari maxsuli desak
mubolag‘a
bo‘lmaydi.
Darhaqiqat, mamlakatimizda milliy
genofondini mustahkamlash, yosh avlodni yetuk kadrlar qilib tarbiyalash
masalalariga doimiy
e’tibor
qaratib kelinmoqda. Maktabgacha
ta’lim
sohasida yagona
davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish, maktabgacha
ta’lim
muassasalari
davlat va nodavlat
tarmog‘ini
kengaytirish va moddiy texnik bazasini
mustahkamlash, ularni malakali pedagog kadrlar bilan
ta’minlash,
maktabgacha
ta’lim
muassasalariga bolalarni qamrab olishni keskin oshirish,
ta’lim
-tarbiya
jarayonlariga zamonaviy
ta’lim
dasturlari va texnologiyalarini tatbiq etish orqali
bolalarni har tomonlama intellektual,
ma’naviy
-estetik, jismoniy rivojlantirish hamda
ularni maktabga tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash vazifalari
qo‘yildi.
Maktabgacha
ta’lim
tizimi uzluksiz
ta’limning
birlamchi, eng asosiy
bo‘g‘ini
hisoblanadi. Mutaxassis va pedagoglarning ilmiy xulosalariga
ko‘ra,
inson
o‘z
umri
davomida oladigan barcha axborot va
ma’lumotning
70 foizini 5 yoshgacha
bo‘lgan
davrda oladi. Ana shu dalilning
o‘zi
bolalarimizning yetuk va barkamol shaxs
bo‘lib
voyaga yetishida maktabgacha
ta’lim
tarbiyasi qanchalik katta ahamiyatga ega
ekanidan dalolat beradi. Bugungi kunda maktabgacha
ta’lim
tizimida bolalarni har
tomonlama yetuk shaxs qilib tarbiyalashda qator muammo va kamchiliklarga duch
kelishimiz mumkin. Bu muammolar quyidagilar: bolalarni innovatsion fikrlash
qobiliyati, intelektual rivojlanish y
o‘
nalishi b
o‘
yicha metodik q
o‘
llanmalarning
kamligi, jismoniy chiniqtirish borasida suv muolajasi
bo‘yicha
gigienik talablarga
javob beradigan moddiy texnik bazani yetarli emasligi, chet tillarini
o‘rgatish
imkoniyatlarini kamligi shular jumlasidandir. Maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarida
aralash yoshdagi guruhlar tashkil qilingan. Bu guruhlarga 3 yoshdan 7 yoshgacha
bo‘lgan
12 nafardan oshmagan bolalar qamrab olinadi. Bu guruhlarda bolalarning
yoshi turlicha
bo‘lganligi
sababli tarbiyachiga birmuncha qiyinchiliklar
tug‘diradi
va
mashg‘ulotlar
umumiy tarzda olib boriladi. Ushbu guruhdagi bolalarni qiziqishlarini,
ijtimoiy
yo‘nalganligini
hisobga olgan holda
mashg‘ulotlar
olib borish maqsadga
muvofiqdir.
Bugungi kunda maktab va maktabgacha
ta’lim
tashkilotlariga juda katta
ahamiyat berilmoqda, masalan, xususiy
bog‘chalar,
sheriklikdagi
bog‘chalar
kabi
bunga misoldir. Davlat va nodavlat shaklida, shu jumladan DXSh shartlarida tashkil
etilgan maktabgacha
ta’lim
tashkiloti quyidagi turlarda
boʻlishi
mumkin:
➢
umumiy turdagi guruhlar
–
ularda umumiy rivojlanish
yoʻnalishidagi
guruhlarda davlat
ta’lim
dasturlari amalga oshiriladi;
44
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
➢
koʻp
tarmoqli
iхtisoslashtirilgan
guruhlar
–
rivojlanishida jismoniy yoki
ruhiy nuqsonlari
boʻlgan
bolalar uchun;
➢
inklyuziv guruhlar, ularda
sogʻlom
muhitga
uygʻunlashtirish
orqali
bolalarning
ta’limga
boʻlgan
alohida ehtiyojlari va
shaхsiy
imkoniyatlarini hisobga
olgan holda teng darajadagi
ta’lim
va tarbiya
ta’minlanadi;
➢
qoʻshma
turdagi guruhlar
–
bitta tashkilotda rivojlanishida jismoniy yoki
ruhiy nuqsonlari
boʻlgan
va bunday nuqsoni
boʻlmagan
bolalarni alohida guruhlarda,
shuningdek inklyuziv guruhlarda
qoʻshma
turda
ta’lim
olib boriladi.
Guruhlar yoshga doir toifalar
boʻyicha
o
ilk rivojlanish (1 yoshdan 3 yoshgacha),
o
kichik (3 yoshdan 4 yoshgacha),
o
oʻrta
(4 yoshdan 5 yoshgacha),
o
katta (5 yoshdan 6 yoshgacha) guruhlarga
o
maktabga tayyorlov guruhiga (6 yoshdan 7 yoshgacha)
boʻlinadi.
Guruhlarni
toʻldirish
va bolalarni bir guruhdan boshqasiga
oʻtkazish
har yili
oʻquv
yili boshlanguniga qadar amalga oshiriladi. Maktabgacha
ta’lim
vazirligi bilan
kelishuvga
koʻra
guruhlarni ularni
toʻldirishning
eng
koʻp
miqdori oshirilgan holda
tashkil etishga
yoʻl
qoʻyiladi.
Nodavlat maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarida guruhlarni
toʻldirish
tartibi maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarini saqlashga, ularning tuzilishiga va
ulardagi ish rejimini tashkil etishga doir sanitariya-gigiyena talablari hisobga olingan
holda ularning muassasasi tomonidan belgilanadi
Aralash yosh guruhlari - bu bolalarni bir sinfda guruhlash usuli bolalarning
yoshidagi farq bir yildan ortiq va undan ortiq
bo‘lsa.
Bu
ta’lim
turi konsepsiyasini
ta’kidlaydigan
erta yoshdagi bolalar
ta’limi
yondashuvlari tomonidan keng
qo‘llaniladi
"Montessori," "Waldorf" va "Project Approach" kabi jamoalar.
Masalan: Montessori sinfi, bolalar kiritiladigan yosh ushbu Nizomning bolaning
rivojlanish davrlari (Masalan; 0-14 oylik bolalar chaqaloq, 14-36 oylik bolalar
guruhi, 3-6 yoshli bolalar guruhi erta bolalik davri, 6-9 yoshlilar
boshlang‘ich
birinchi bosqich guruhini, 9-12 yoshlilar shakllantiradi.
Boshlang‘ich
ikkinchi
bosqich guruhi, 12-15 yoshlilar
o‘rta
maktab va 15-18 yoshlilar
o‘rta
maktab guruhini
tashkil etadi). Aralash
bo‘lishining
eng muhim sabablaridan biri
45
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Montessori sinfida yosh
ta’limi
afzal
ko‘rilishi
mumkin - bu "shaxsni" saqlab
qolish
ta’lim"
loyihasi. Bu
mashg‘ulotlarda
bolalar bir xil mavzuni
o‘rganishga
harakat qilmaydilar
Ularda dars beradigan
o‘qituvchilar
sinflar buni ixtiyoriy ravishda amalga
oshiradi.
O‘qituvchi
bunday sharoitda ishlashga yaxshi tayyorlangan
bo‘lishi
kerak
va bunda samarali
o‘qitish
uchun zarur
bo‘lgan
o‘quv
materiallari va treninglarga ega
bo‘lish
sinfxona ham
o‘qituvchilarning
malakasi haqida fikr bildirib, quyidagilarni
ta’kidladi:
"O‘qituvchilar
yoshning potensial afzalliklarini maksimal darajada
oshirishda muhim rol
o‘ynaydilar
bolalarni tushuntirish,
yo‘naltirish
va tasalli." Shu
nuqtayi nazardan
o‘quv
xonalarining jismoniy muhiti va aralash yoshdagi guruhlarga
dars berayotgan
o‘qituvchilar
tanqidiy
bo‘lib
qoldi, qachonki sinfxonalarning
"jismoniy muhiti"
o‘rganiladi;
turk bolalar
bog‘chasining
sinflarda
ko‘plab
o‘quv
markazlari, bolalar
o‘lchamidagi
mebellar va rang-barang buyumlar va materiallar mavjud. Bolalar
bog‘chalari
tarbiyachilariga nomzodlar quyidagi kurslarda qatnashadilar: 72 oylik
bolalar uchun 48-72 oylik bolalarni
o‘
z vaqtida
o‘
qitish b
o‘
yicha batafsil
ma’lumot
va k
o‘
nikmalar hosil qilinadi.
❖
Kichik maktabgacha yoshdagi bolalar qoidalarni bilmaganlari uchun
yolg‘iz
o‘ynaydilar.
O‘zlarining
predmetli va konstruktorli
o‘yinlarida
idrok, xotira,
tasavvur, tafakkur va harakat qobiliyatlarini takomillashtirib boradilar. Ushbu
yoshdagi bolalar syujetli-rolli
o‘yinlarida
odatda kundalik hayotlarida kuzatadigan
kattalarning harakatlarini qayta namoyon etadilar. Ular shu
o‘yinlarda
yashaydilar,
sekin asta jamoa
bo‘lib
o‘ynash
ko‘nikmalari
shakillanadi. Buyumlarni bir-bir bilan
taqqoslash, vaqtni anglash, jonli va jonsiz tabiat haqida elementar dunyoqarashi
takomillashib boradi.
❖
O‘rta
maktabgacha yoshda esa
o‘yin
birgalikda olib boriladi va unga
ko‘proq
bolalar
qo‘shila
boshlaydi. Eng asosiysi bu
o‘yinlarda
kattalarning predmetli
dunyoga nisbatan xulq-atvori takrorlanmaydi, odamlar orasidagi munosabatlarga,
xususan
–
rollariga taqlid qilinadi. Bolalar ushbu munosabatlarda quriladigan rollarni
va qoidalarni ajratadilar,
o‘yinda
unga amal qilinishini qattiq nazorat qiladilar va
o‘zlari
ham ularga rioya qilishga harakat qiladilar. Syujetli-rolli
o‘yinlari
boyib
boradi: qizlar ertak qahramonlaridan Zumrad va T
o‘
marisga taqlid qilsalar,
o‘g‘il
bolalar esa Alpomish, Uch
og‘ayni
botirlar, Shiroq va
To‘ng‘ich
botir kabi ertak
qahramonlariga
o‘xshashga
harakat qiladilar. Ertak qahramonlarining ona vatanga
16
www.ioe.ac.uk/multigrade/fulltext10beryymixedage/htm
46
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
muhabbati, mardligi, sadoqati, vatan ravnaqi taraqqiyoti va porloq kelajagi uchun
hatto jonini ham fido etganliklaridan
ta’sirlanadilar
va ularni
o‘zlarining
qahramonlari sifatida talqin qiladilar.
❖
Katta maktabgacha yosh davrida bolalarning
o‘yinlari
murakkablashib
boradi, biroq kichik yosh davrdagi bolalardan farqli
o‘laroq,
o‘yinlarga
kiritiladigan
va amalga oshiriladigan mavzulari, rollari,
o‘yin
harakatlarining qoidalari bilan
kattalar turli-tumanligi bilan farqlanadi. Tabiiy xarakterdagi
ko‘pgina
predmetlar
shartlilariga almashtiriladi va ramzli
o‘yin
boshlanadi. Masalan, oddiy kubik
o‘yindan
va unga ajratilgan roldan
qat’iy
nazar ramziy
ma’noda
mebellar va
mashinalarni, odamlar va hayvonlarni namoyish etadi.
O‘yinlarda
asosiy rol
qoidalariga rioya qilishga va munosabatlarga alohida ahamiyat beradilar. Bunda
birinchi marotaba liderlik paydo
bo‘ladi,
bolalarda tashkilotchilik
ko‘nikma
va
malakalari rivojlanib boradi. Yuqorida
ko‘rganimizdek
har bir yosh davrda bolalar
qobiliyatlari, aqliy, jismoniy va ijtimoiy rivojlanganlik darajasi bilan bir- biridan farq
qiladi.
Pedagogika fanining asoschisi Y.A Komenskiyning fikricha, yoshga oid
xususiyatlarni hisobga olish pedagogik prinsplardan biridir, tabiatda hamma narsa
o‘z
vaqtida sodir
bo‘ladi,
shuning uchun
ta’lim
va tarbiyada ham hamma narsa
o‘z
vaqtida va izchil ravishda
o‘tishi
kerak”
degan fikrlarni bildirgan.
Xulosa qilib aytganda, yuqorida keltirib
o‘tilgan
muammolarga yechim topishda
aralash yosh guruhdagi bolalar bilan olib boriladigan ishlarni
to‘g‘ri
yo‘lga
qo‘yish,
ularning individual xususiyatlarini, aqliy rivojlanganlik darajasini, bilish jarayonlarini
hisobga olish maqsadga muofiqdir. Bugungi kun pedagogik
o‘zi
ustida tinimsiz
izlanishlar olib boradigan, jahon andozalariga mos qurollangan, yuksak
ma’naviyatli,
axborot kommunikatsion texnologiyalarini yaxshi biladigan, mahoratli inson
bo‘lishi
talab etiladi. Zero, kelajagimiz, bugungi kunimizning ertasi yoshlar
qo‘lida
ekan
ularni har tomonlama yetuk, barkamol inson qilib tarbiyalash barchamizning
muqaddas burchimizdir.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ismoiljon
o‘g‘li,
M.
I.
(2022).
YOSHLARNI
IJTIMOIY
MUNOSABATLARDA SHAXS SIFATIDA SHAKLLANISHIDA IJTIMOIY
TARMOQLARNING
TA’SIRI.
BARQARORLIK
VA
YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 510-512.
47
Issue 15(50), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2. Mahmudjonov, & M. Jarkinboyev. (2022). PERSONAL PEDAGOGICAL
RESEARCH IN IMPROVING PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL
SKILLS. Miasto
Przyszłości,
24, 154
–
156.
3. Yusupova Diloromxon Sabirdjanovna, Maxmudjonov Ibroximjon Ismoiljon
O‘G‘Li
MALAKALI PEDAGOKIK FAOLIYAT ORQALI QOBILIYATLI
BOLALARNI
ANIQLASH
//
SAI.
2022.
№B3.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/malakali-pedagokik-faoliyat-orqali-
qobiliyatli-
bolalarni-aniqlash
(дата
обращения:
26.07.2022).
4.
Махмуджонов
Иброхимжон,
Тожиддинова
Лайлохон
Шокиржон
Қизи
ПСИХОЛОГИЯДА
ИНСОН
КАМОЛОТИ
// SAI. 2022.
№B3.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/psihologiyada-inson-kamoloti
(дата
обращения:
26.07.2022).
5.
Ismoiljon
o‘g‘
li,
M.
I. (2022).
SHAXS
RIVOJLANISHINI
MAMLAKATIMIZ
PSIXOLOGLARI
TOMONIDAN
O‘
RGANILISHI.
PEDAGOGS jurnali, 10(4), 140-143.
6. Ismoiljon ogli, M. I. (2022). STRESS MUAMMOSINING SHAXS
SHAKLLANISHIGA
TA’SIRI.
PEDAGOGS jurnali, 13(1), 50-55.
7. Beach, A. (2013). Understanding choices in the grouping of children within
early childhood education: An Auckland based study of same-age / multi-age
grouping arrangements (Unpublished Master Thesis). Unitec Institute of Technology.
P 136-142
8. Blasco, P., Bailey, D., & Burchinal, M. (1993). Dimensions of mastery in
same-age and mixed-age
ıntegrated
classrooms. Early Childhood Research Quarterly,
8, 193- 206.
